Кіріспе

Көркем әдебиет жанры

жанр

Қорқыныш – оқырманды алаңдатуға, қорқытуға немесе үркітуге арналған көркем әдебиет жанры. Қорқыныш көбінесе психологиялық қорқыныш және мистикалық қорқыныш деген қосалқы жанрларға бөлінеді, олар фантастикалық әдебиет саласына жатады. Әдебиет тарихшысы Дж. А. Каддон 1984 жылы қорқыныш әңгімесін "оқырманды шошытатын, тіпті қорқытатын, немесе болжамды жек көрініш немесе ұшығу сезімін тудыратын" әр түрлі көлемдегі көркем прозалық туынды деп анықтады. Қорқыныш оқырманға кереғатты және қорқынышты атмосфера құруға бағытталған. Көркем қорқыныш туындысының басты қаупі көбінесе қоғамның үлкен қорқыныштарының метафорасы ретінде түсіндіріледі. Жиі кездесетін элементтерге әруақтар, демон, вампирлер, монстрлар, зомбилер, қасқыр адамдар, шайтан, серийлі кісі өлтірушілер, беймәлім өмір, өлтіретін ойыншықтар, психопаттар, жыныстық бұрмалаушылық, зорлау, қан төгу, азаптау, зұлым клоундар, секталар, каннибализм, қатыгез жануарлар, апокалипсис, зұлым сиқыршылар, антиутопия және адам жасаған немесе табиғи апаттар жатады.

1000-нан бұрын

Қорқыныш жанрының ежелгі тамырлары бар, оның бастаулары фольклор мен діни дәстүрлерде – өлім, өмірден кейінгі әлем, зұлымдық, шайтандық және адам бейнесіндегі нәрсеге ден қоюда. Бұл шайтан, әйел-құбыжық, вампир, қасқыр және арбақ сияқты жандар туралы әңгімелерде көрініс тапты. Еуропалық қорқыныш әдебиеті ежелгі гректер мен римдіктердің еңбектері арқылы қалыптасты. Мэри Шеллидің 1818 жылғы «Франкенштейн» романы Асклепийдің өлімнен қайта тірілткен Гипполит туралы оқиғаға зор ықпал етті. Эврипид осы оқиға негізінде «Ипполит Калиптомен» және «Ипполит» пьесаларын жазды. Плутархтың «Асыл гректер мен римдіктердің өмірі» кітабында Кимон туралы айта келіп, автор Хайронеядағы моншада өлтірілген кісі өлтіруші Деймонның рухын сипаттайды. Плиний Кіші (61-113 жж.) Афинада арбалы үй сатып алған Афинодор Кананит туралы әңгімелейді. Афинодор үйдің арзанға түскенін ескеріп, сақтық танытты. Философиялық еңбек жазып отырғанда, ол тізбекке байланған бір рухты көреді. Бұл рух аулада жоғалып кетті, ал ертесі күні билік аулада қазып, белгісіз қабір тапты. Қорқыныш жанрының элементтері Киелі кітаптарда, әсіресе «Аян кітабында» да кездеседі.

1000-нан кейін

Уильям Малмсберидің "Берклидегі сиқыршысы" ертедегі қорқыныш әңгімесі ретінде қарастырылады. Бүлдіршін туралы әңгімелер орта ғасырлық француз әдебиетінде танымал болған. Мари де Франстың он екі "лай" туындысының бірі – "Бисклаврет" атты бүлдіршін туралы әңгіме. Графиня Иоланда "Гийом де Палерме" атты бүлдіршін туралы әңгімені тапсырыс еткен. Аноним авторлар екі бүлдіршін туралы әңгіме жазды: "Бикларел" және "Мелион". Көптеген қорқыныш жанрындағы туындылар 15 ғасырдың ең қатыгез тұлғаларынан бастау алады. Дракуланың тамыры Валахия князі Влад III-ге жетеледі, оның соғыс қылмыстары туралы айғақтар неміс үнжамаларында жарияланды. 1499 жылы Маркус Айрердің ағаш кескіндерімен ерекшеленетін памфлеті жарық көрді. Жиль де Рейстің күдікті сериалдық кісі өлтірушілігі "Көксақал" туындысының шабыты болды деп есептеледі. Вампир мотиві көбінесе нақты өмірдегі ақсүйек және кісі өлтіруші Элизабет Баториден алынған, сондай-ақ ол 18 ғасырда Ласло Турокцидің 1729 жылғы "Трагическая История" кітабы арқылы қорқыныш жанрының дамуына ықпал етті.

18 ғасыр

[[Файл:Хорас Уолпол.jpg|thumb|upright|Хорас Уолпол алғашқы готикалық роман, "Отранто қамалы" (1764) романын жазып, жаңа әдеби жанрдың бастауын берді. "Отранто" Уильям Бекфордтың "Ватек" (1786), "Сицилиялық роман" (1790), Энн Радклифтің "Удолфоның құпиялары" (1794), "Италиялық" (1796) және Мэтью Льюистің "Монах" (1797) шығармаларына әсер етті.

21 ғасыр

Қазіргі заманғы ең көп сатылатын кітаптар сериясы қорқынышты көркем әдебиет жанрында, мысалы, Керри Вонның (Carrie Vaughn) қаладағы қиял-ғажайып «Китти Норвилл» кітаптарында (2005 жылдан бастап) кездеседі. Қорқынышты элементтер жанр шегінен тысқары да кеңінен таралды. Дэн Симмонстың 2007 жылғы «Террор» романындағы дәстүрлі тарихи қорқыныштың баламалы тарихы кітап дүкендерінің сөрелерінде «Гордость и предубеждение и зомби» (2009) сияқты жанрлық қосымшалармен, сондай-ақ «Хеллблазер» (1993 жылдан бастап) және Майк Мигноланың «Хеллбой» (1993 жылдан бастап) сияқты тарихи фантастика мен қорқынышты комикстермен бірге тұрады. Қорқыныштылық Марк З. Данилевскидің «Жапырақтар үйі» (2000) сияқты күрделі заманауи туындыларда маңызды жанрлардың бірі ретінде де қолданылады. Балалар мен жасөспірімдерге арналған көптеген қорқынышты романдар бар, мысалы, Р. Л. Стайннің «Goosebumps» сериясы немесе Рик Янсидің «Монструмологы». Сонымен қатар, жас көрермендерге арналған көптеген фильмдер, әсіресе анимациялық фильмдер, қорқынышты эстетика мен қағидаларын пайдаланады (мысалы, «ПараНорман»). Мұның бәрін жинап айтқанда, бұл «балалар қорқынышы» деп аталады. Балалардың осы фильмдерді неге ұнататыны әлі анықталмаған (бірақ бұл интуицияға қайшы келеді), бірақ бұл, ішінара, балаларды қызықтыратын керемет құбылыстардың әсері болуы мүмкін деп болжанады.

Ғылым мен сын

Жоғарыда көрсетілген эсселер мен мақалалардан өзге, қорқыныш жанрына қатысты зерттеулердің өзі де қорқыныш жанрының пайда болуымен бірдей ескі. 1826 жылы готикалық романдардың авторы Энн Рэдклифф, қорқыныш жанрының екі элементін – «үркіту» мен «қорқыныш» айыра жазған эссе жариялады. Ұркіту – бұл оқиғаға дейін болатын алаңдау сезімі, ал қорқыныш – оқиға болғаннан кейін туындайтын жирену немесе қарсылық сезімі. Рэдклифф, ұркітуді «жанды кеңейтіп, қабілеттерді өмірдің жоғары деңгейіне оятумен» сипаттайды, ал қорқынышты «оларды тоңдырып, дерлік жоюмен» сипаттайды. Қорқыныш жанрына қатысты қазіргі зерттеулер түрлі көздерге сүйенеді. Девендра Варма мен С. Л. Варнадо готикалық романды тарихи тұрғыдан зерттеген еңбектерінде теолог Рудольф Оттоға сілтеме жасайды, оның «қасиеттілік» (numinous) ұғымы бастапқыда діни тәжірибені сипаттау үшін қолданылған. Жақында жасалған сауалнама қорқынышқа қатысты медиамақұлдаманы қаншалықты жиі пайдаланатынын көрсетті. Қорқынышқа қатысты медиамақұлдаманы пайдалану жиілігін бағалау үшін біз респонденттерге мынадай сұрақ қойдық: «Соңғы жыл ішінде сіз қорқынышқа қатысты медиамақұлдаманы (мысалы, қорқыныш әдебиеті, фильмдер және бейне ойындар) көңіл көтеру үшін қаншалықты жиі пайдаландыңыз?» 11,3% «Ешқашан», 7,5% «Бір рет», 28,9% «Бірнеше рет», 14,1% «Айына бір рет», 20,8% «Айына бірнеше рет», 7,3% «Аптасына бір рет» және 10,2% «Аптасына бірнеше рет» деп жауап берді. Осыдан-ақ көрініп тұрғанындай, респонденттердің көпшілігі (81,3%) қорқынышқа қатысты медиамақұлдаманы жылына бірнеше рет немесе одан да жиі пайдаланады. Күдіксіз, ұнату мен пайдалану жиілігі арасында мықты байланыс бар (r=.79, p<.0001).

Сыйлықтар мен қауымдастықтар

Қорқынышты көркем әдебиеттегі жетістіктер көптеген сыйлықтармен мойындалады. Қорқынышты жазушылар қауымдастығы Брэм Стокер атындағы "Үздік жетістік" сыйлығын табыстайды, бұл сыйлық "Дракула" романының авторы Брэм Стокердің құрметіне аталған. Австралиялық қорқынышты жазушылар қауымдастығы жыл сайын Австралиялық көлеңке сыйлығын ұсынады. Халықаралық қорқыныш гильдиясы сыйлығы 1995 жылдан 2008 жылға дейін қорқыныш және қараңғы фантастика туындыларына жыл сайын берілді. Ширли Джексон сыйлығы – психологиялық кернеу, қорқыныш және қараңғы фантастика әдебиетіндегі ерекше жетістіктері үшін берілетін әдеби сыйлық. Фантастика мен ғылыми-фантастика саласындағы жалпы сыйлықтардың ішінде Aurealis сыйлығы сияқты қорқынышты әдебиетке арналған маңызды сыйлықтар да бар.

Баламалы терминдер

Кейбір көркем әдебиет жазушылары, әдетте "қорқыныш" жанрына жатқызылатындар, бұл терминді ұнатпайды, оны тым әсерлі деп есептейді. Олар табиғаттан тыс қорқыныш үшін "қараңғы фантастика" немесе "готикалық фантастика", ал табиғаттан тыс емес қорқыныш үшін "психологиялық триллер" терминдерін қолдануды қалайды.