Кіріспе

Британдық шетел азаматының (БША) түрі – бұл британдық азаматтықтың қалдық санатына жататын статус, көбінесе бұрынғы британдық колонияларымен байланысы бар, бірақ Ұлыбританиямен немесе оның басқа шет елдік территорияларымен тығыз байланысы жоқ адамдарға беріледі. Осы азаматтық статусына ие адамдар британдық және Достастық азаматтары болып саналады, бірақ британдық азаматтар емес. БША-лар Ұлыбританияға кірген кезде иммиграциялық бақылаудан өтеді және онда немесе кез келген британдық шет елдік территорияда тұруға автоматты құқықтары жоқ. Бұл азаматтық иелеріне Ұлыбританияда тұратын кезде белгілі бір шектеулі құқықтар беріледі, олар дауыс беруге, жеңілдетілген тәртіппен азаматтық алуға және мемлекеттік қызметте немесе резервтелмеген мемлекеттік лауазымдарда жұмыс істеуге құқылы. Қазіргі таңдағы мәліметтер бойынша, шамамен 10 000 БША осы статуспен британдық паспорттарын алып жүр және шетелге сапар шегу кезінде консулдық қорғауға ие. Дегенмен, Ұлыбританияда немесе шет елдік территорияларда тұруға құқығы жоқ және басқа азаматтығы жоқ БША-лар, өздерінің азаматтығы бар елге кіру құқығына кепілдік берілмегендіктен, де-факто азаматтығы жоқ болып саналады.

Өмірбаян

1949 жылдан 1983 жылға дейін Британ империясының барлық азаматтары ортақ ұлттық статусымен ұсталды. Біріккен Корольдік және оның колонияларының азаматтары (CUKC) бастапқыда Ұлыбританияға кіру және онда тұруға автоматты құқыққа ие болды. Бұл құқық барлық британдық азаматтарға, соның ішінде CUKC және Ұлттар Достастығының тәуелсіз елдерінің азаматтарына, кең ауқымды бастаманың бір бөлігі ретінде берілді, мақсаты – Австралия, Канада және Жаңа Зеландия сияқты ақ халық басымдығын құраған доминиондармен және Оңтүстік Африка мен Оңтүстік Родезиямен жақын қарым-қатынастарды сақтау, сондай-ақ Достастықтағы ұлтшылдық көзқарастарды баяулату болды. Ақ емес иммигранттардың Ұлыбританияға кіруіне жүйелі түрде кедергі келтірілді, бірақ олардың көші-қонына заңдық шектеулер қойылған жоқ. Колониялық кеңсе колониялық үкіметтерге болашақ иммигранттардың түсіне байланысты баспана табу және жұмысқа орналасу қиындықтары туралы хабарлау арқылы кедергі келтіруге, сондай-ақ жеткіліксіз қаржысы бар немесе жұмысқа орналаса алмайтын деп танылғандардың паспорттарын тәркілеуге бұйрық берді. Дегенмен, 1962 жылға қарай осы жаңа иммигранттардың 500 000-ы Ұлыбританияда қоныстанды. 1962 жылдан 1971 жылға дейін Парламент колониялардан және басқа Достастық елдерінен иммиграцияны ресми түрде шектеді, осы кезде Британ аралдарының шегінен тыс жерлерден келген британдық азаматтарға Ұлыбританияға кіргенде иммиграциялық бақылау ресми түрде енгізілді. Ұлыбритания деколонизация процесінің аясында көптеген қалған шетелдік иеліктерінен бас тартқанда, кейбір бұрынғы отарлаушылар өз колонияларының тәуелсіздігіне қарамастан CUKC статусын сақтап қалды. 1981 жылғы Британ ұлттығы туралы заң қабылданғаннан кейін, CUKC 1983 жылы олардың тегі, туған жері және иммиграциялық статусы негізінде әртүрлі ұлттық топтарға қайта жіктелді: Ұлыбританияда тұру құқығы бар CUKC британдық азаматтарға айналды, ал әлі де колониямен байланысы барлар Британдық тәуелді аумақтардың азаматтары (BDTC) атанды. Британдық аумақпен байланысы қалмаған CUKC Британдық теңізден тыс азаматтар болып саналды. 1983 жылы шамамен 1,5 миллион адам BOC ретінде қайта жіктелді, олардың 1,3 миллионы басқа ұлттықтың азаматы болды.

Азаматтық құқықтарының толықтығы туралы пікірталас

Ұлыбританияда тұру құқықтарындағы айырмашылықтармен әртүрлі британдық азаматтық санатын құру, екі деңгейлі жүйе тудырды деген сынға ұшырады. 1983 жылы британдық азаматтар ретінде жіктелген адамдардың басым көпшілігі ақ нәсілді болды, ал BDTC немесе BOC мәртебесіне ие болғандар көбінесе азиялықтар еді. Толық азаматтық құқықтарынан айырылу, әсіресе Африкадағы үнді халқы үшін ауыр соққы болды, олардың көпшілігі отарлық билік кезінде Африкаға көшіп келді. Шығыс Африканың бұрынғы отарлары тәуелсіздік алғаннан кейін, агрессивті африкандандыру саясаты және отарлық елдерде азиялықтарға қатысты күшейген кемсітушілік олардың көптерін Ұлыбританияға көшіп кетуге итермеледі. Британ аралдарымен тығыз байланысы жоқ CUKC-лар 1962 жылдан бастап иммиграциялық бақылауға алынса, азаматтықтың бөлінуі британдық ұлттық ерекшеліктің нәсілге байланысты екенін күшейтті. 1968 жылы «арнайы квоталық талондық жүйе» енгізілді, ол жыл сайын басқа азаматтығы жоқ және тұратын жерін тастап кетуге мәжбүр болған аз санды CUKC (кейін BOC) және олардың тәуелділерін қабылдауға мүмкіндік берді. Квоталық жүйе бойынша күту мерзімі өте ұзақ болды, өтініш берушілер Ұлыбританияға кіруге талон алу үшін бес жылдан астам күтті. 2002 жылы жүйе жойылды, Парламент басқа азаматтығы жоқ қалған BOC-ларға толық британдық азамат ретінде тіркелу құқығын берді. 2002 жылғы Британдық теңізден тыс аумақтар туралы заң мен 2002 жылғы Азаматтық, Иммиграция және Баспана туралы заң қабылданғаннан кейін бұл өтініштер қарастырылмады. Дегенмен, кейбір Малайзиялық BOC-лар иммиграциялық саясат өзгергеннен кейін де өтініштерін жалғастырды және дұрыс емес заңгерлік кеңес алғаннан кейін Малайзия азаматтығынан бас тартты. Үкіметтердің азаматтықтан бас тартуды қалай мойындауындағы айырмашылықтарға байланысты, британдық және малайзиялық үкіметтер бұл топты екінші елдің азаматы деп санайды және оларға тұрақты мәртебе беруден бас тартады. Бұл топтың жауапкершілігі (шамамен 1000-2000 адам) тақырыбы бойынша пікірталас жалғасуда, олар азаматтығы жоқ және тұрақты болуға құқығы жоқ аумақта қалып отыр.

Құқықтар мен артықшылықтар

Британдық теңізден тыс азаматтар алты айдан кем уақытқа Ұлыбританияға келгенде виза немесе кіру рұқсаты алудан босатылады. Олар екі жылдық жұмыс саяхаты визасына өтініш бере алады және жылдық квоталар мен демеушілік талаптарына тап болмайды. Басқа елдерге саяхаттағанда олар Ұлыбританияның консулдық қорғанысын пайдалана алады. Ұлыбританияда тұратын британдық теңізден тыс азаматтар (BOC) шетелдік азаматтар деп есептелмейді және олар Достастық азаматтары ретінде белгілі бір құқықтарға ие. Бұған жергілікті полицияда тіркелуден босату, Ұлыбритания сайлауларында дауыс беруге құқылы болу және Ұлыбритания Қарулы күштеріне қатысу мүмкіндігі кіреді. Британдық теңізден тыс азаматтар мемлекеттік қызметтегі резервтік емес лауазымдарда жұмыс істеуге, британдық наградалармен марапатталуға, пэрлік титулдарына ие болуға және Лордтар палатасында отыруға құқылы. Егер оларға тұрақты түрде тұруға рұқсат берілсе (ILR), олар Төменгі палатаға және жергілікті басқару органдарына сайлауға түсуге құқылы. ILR статусы әдетте адам Ұлыбританиядан шығып, екі жылдан астам уақыт шетелде болса тоқтатылады, бірақ бұл шектеу BOC-қа қолданбалы емес. 2002 жылға дейін жұмыс рұқсатымен Ұлыбританияға келген BOC-терге автоматты түрде тұрақты түрде тұруға рұқсат берілген. Британдық теңізден тыс азаматтар Ұлыбританияда бес жылдан астам тұрған және ILR-ға бір жылдан астам ие болған жағдайда, натурализация арқылы емес, тіркеу арқылы британдық азаматтыққа ие болуға құқылы. Тіркеу азаматтықты туыстық байланыссыз береді, яғни Ұлыбританиядан тыс жерде туған балалар сәтті тіркелген ата-аналарының ұрпақтары ретінде британдық азаматтар болады. Британдық азаматтыққа ие болу BOC статусына әсер етпейді; британдық теңізден тыс азаматтар сонымен бірге британдық азаматтар болуы мүмкін. 1997 жылғы 3 ақпанда Гонконгта тұрған және басқа азаматтығы жоқ британдық теңізден тыс азаматтар Ұлыбританияда тұру талабынсыз азаматтыққа тіркеле алады. Осылайша тіркелген өтініш берушілер туыстық байланыссыз британдық азаматтар болады және олардың Ұлыбританиядан тыс жерде туған балаларына азаматтығын беруге құқығы жоқ. 2002 жылғы 4 шілдеде немесе одан кейін басқа азаматтығын жоймаған және жоймаған қалған британдық теңізден тыс азаматтар британдық азамат ретінде тіркелуге құқылы. Қазіргі күні британдық теңізден тыс азаматтардың саны шамамен 12 000 адамды құрайды, олар осы мәртебесі бар британдық паспорттарын қолданып жүр.

Шектеулер

Басқа елдің азаматтығы жоқ BOC-тер өздерін азаматтары деп санайтын елге кіре алмайтындықтан, де-факто азаматтығы жоқ болып табылады. 2002 жылғы Азаматтық, Иммиграция және Паналық туралы заң осы адамдарға британдық азамат ретінде тіркелуге мүмкіндік берді, содан кейін тек BOC болған адамдардың азаматтығы жоқ мәселесі көбінесе шешілді. BOC сондай-ақ, тек кәмелетке толмағандарға қос азаматтыққа рұқсат беретін және белгілі бір жасқа дейін басқа барлық азаматтықтарынан бас тартуды талап ететін елдің азаматы болуы мүмкін (мысалы, Жапония). Жапондық BOC-тің қос азаматтығы бар болған жағдайда, оның жапондық азаматтығы 22 жасқа толғанда алынуы мүмкін.

Ұлыбритания

Британдық теңіз аймақтарының азаматтары иммиграциялық бақылауға жатады және Ұлыбританияда тұруға не жұмыс істеуге құқықтары жоқ.

Еуропалық Одақ

Ұлыбритания 2020 жылдың 31 қаңтарында Еуропалық Одақтан шығуға дейін, толыққанды британдық азаматтар Еуропалық Одақтың азаматтары болып есептелді. Британдық теңізден тыс азаматтары ешқашан Еуропалық Одақтың азаматтары болған емес және басқа Еуропалық Одақ елдерінде жұмыс істеу үшін еркін қозғалу құқығына ие болған жоқ. Алайда, олар Шенген аймағына сапар жасағанда виза алу талабынан босатылды және қазір де босатылуда.