Кіріспе

Үлкен патшалықтың жанындағы кіші патшалық – империяға немесе біріккен патшалыққа қарағанда кішкентай немесе "кіші" (француз тілінде "petit" – кішкентай) деп сипатталатын патшалық. Мысалы, 10-ғасырда Англия патшалығына біріккен аңглосаксон Англиясының көптеген патшалықтары немесе 16-ғасырда Ирландия патшалығы болған Ирландияның гаэльдік патшалықтары. Басқа жағдайда, кіші патшалық – Шотландия немесе Англия патшалықтарына, немесе Скандинавияның викинг патшалықтарына қарағанда үлкен патшалықтардың жақын маңында орналасқан кіші патшалық болуы мүмкін, мысалы, орта ғасырлық Манн және Аралдар патшалығы. Құрлықтағы Оңтүстік-Шығыс Азия саяси үлгісінде кіші патшалықтар муанг деп аталды. Еуропаның жоғарғы орта ғасырына қарай, көптеген Римнен кейінгі ерте орта ғасырлардағы кіші патшалықтар княздықтарға, ұлы герцогтықтарға немесе герцогтықтарға айналды. Еуропаның жаңа заманында осы княздықтардың көптегені үлкен монархияларға бірікті, бірақ билеуші отбасылар неке тұрғысынан морганаттық деп есептелмеді және қоғамда патша отбасыларымен тең дәрежеде болды. Киелі Рим империясының әр түрлі кіші мемлекеттері, әдетте, кіші патшалықтар деп есептелмейді, өйткені олар, кем дегенде, Киелі Рим императорына номиналды түрде бағынып, толық тәуелсіздікке ие болған жоқ.

Анатолия

Бейліктер – бейлер басқаратын шағын түрік мемлекеттері (немесе кішігірім патшалықтар), олар алғашқыда 11-шы ғасырдың соңында Анатолияда пайда болды, ал 13-шы ғасырдың екінші жартысында Селжук Рұм сұлтандығының әлсіреуі кезінде одан да кеңінен тарады. Осман империясы Мехмед I басшылығымен жылдам дамыды, ал оның ұлы Мурад II шамамен 25 жылдың ішінде осы бейліктердің көп бөлігін Осман территориясына қайта қосты. Қарамандықтарға соңғы соққыны Мехмед II берді, ол олардың жерлерін жаулап алып, Анатолияда біртекті билікті қалпына келтірді. Османдықтардың біртұтас билігіне қарайғы келесі қадамдарды 1515 жылы мамлюктерге қарсы жорығы барысында Рамадандықтар мен Дүлқадирліктердің жерлерін бағындырған Селім I жасады, ал оның ұлы Сүлеймен Шаңқау 1534 жылғы жорығында қазіргі Түркияның аумақтарын (және одан да көпті) дерлік толық біріктірді. Көптеген бұрынғы Анатолиялық бейліктер Осман империясының әкімшілік бөліністерінің негізін құрады.

Англия

Англия Корольдігі біртұтас мемлекет ретінде құрылғанға дейін, аймақта әртүрлі патшалықтар болды, олардың ең ірі жетісі гептархия деп аталды. Оларға Вессекс, Мерсия, Нортумбрия (қазіргі Шотландия аумағына дейін созылып, бұрынғы Дейра және Берниция патшалықтарынан құрылған), Шығыс Англия (Суффолк және Норфолк патшалықтарының бірігуінен пайда болған), Суссекс, Кент және Эссекс кірді. Сонымен қатар, Хвицце, Линдси (Линкольнширдегі Линдси аймағы ретінде сақталған) және Витвара (Уайт аралы) сияқты көптеген ұсақ англосаксон патшалықтары да болды. Бұл мемлекеттер көбінесе "кіші патшалықтар" деп аталады. 9-10 ғасырларда викингтер Йорк қаласын орталық еткен Жорвик патшалығын құрды, сондай-ақ Данелаудың бес округін (Даниялық Мерсия) құрды. Олар осы кезеңде Шығыс Англия патшалығын да бақылады. Англдар, саксондар және ютар (кейінірек англосаксондықтар) келгенге дейін, қазіргі Англияны көптеген бритондық патшалар биледі, олар туралы төменде Уэльс тақырыбында айтылады.

Ирландия

Ирландиядағы ең ерте белгілі патшалықтар немесе тайпалар Птолемейдің 2 ғасырда жазылған «Географиясында» айтылады. Ол Венниктер, Робогдилер, Эрдинилер, Магнателер, Аутинилер, Ганганилер, Веллаборилер, Даренилер, Волунтилер (Улайд ұлты немесе Улути тайпасы ретінде танылған), Эбланилер, Каукилер, Менапийлер, Кориондилер және Бриганттар тайпалары мен патшалықтарын атайды. Ирландияның ортағасырлық тарихнамасы патшалықтардың идеалданған бөлінісін көрсетеді. Арал дәстүрлі түрде бес провинцияға немесе «бесіншілерге» (Ежелгі ирланд тілінде cóiceda, қазіргі ирланд тілінде cúige) бөлінеді, олардың төртеуі бүгінге дейін сақталған: солтүстіктегі Улайд (Ульстер, қазіргі ирланд тілінде Ulaidh), батыста Койцед Ол нЭчмахт (Коннахт), оңтүстік-батыста Мунстер (қазіргі ирланд тілінде an Mhumhain), және оңтүстік-шығыста Лайгин (Лейнстер, қазіргі ирланд тілінде Laighin). Бесінші патшалық, Миде (оның атауы қазіргі Мид және Вестмид округтерінде сақталған, қазіргі ирланд тілінде an Mhí және an Iarmhí), орталық/шығыста орта ғасырларда жойылды. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде Ирландияның Жоғары патшасы болған, ол британдық Жоғары патшалар мен англосаксондық Бретвалда сияқты басқа патшалардың үстінен билік еткен. Сондай-ақ, Тара патшалары болған, олар Ирландияның барлығын билік етпеген, бірақ басқа патшаларға билік ететін мәртебеге ие болған. Бұл екі лауазым бір-бірін жоққа шығармайтын және көбінесе бір адам иеленген. Осы патшалықтардың патшаларының әрқайсысы (rí ruirech немесе «патшалардың патшасы» деп аталатын) өзі бірнеше аймақтық патшалардың (rí buiden немесе rí tuath деп аталатын) үстінен билік еткен, олар өз кезегінде бірнеше túatha-ны билік еткен, ал олардың басшылары rí benn немесе rí tuaithe деген атақ алған. Олардың барлық аумақтары мен иерархиясы ескі әулеттердің жойылуымен және жаңа әулеттердің пайда болуымен, сондай-ақ төменгі патшалардың жоғары лауазымдарға өтуімен үнемі өзгеріп отырған. Осы túatha-лардың көптегені кейінірек ирланд барондықтары ретінде сақталған. Көптеген аймақтық патшалар әртүрлі жағдайларда өздерінің провинциялық патшаларынан тәуелсіз болған және тіпті олармен күш пен аумақ үшін бәсекелескен. Брейфне бастапқыда Коннахттың бір бөлігі болған, бірақ оның көп бөлігі қазіргі Ульстерде орналасқан. Кейіннен ол Шығыс және Батыс Брейфнеге бөлінді. Аиргиалла (Ориел) және [[Солтүстік Уи Неилл (Оңтүстік Уи Неиллге қарама-қарсы, Мидені билеген; In Fochla немесе In Tuaiscert, екеуі де «Солтүстік» деген мағына береді; Ailech; және Tyrone/Tír Eoghain) номиналды түрде Улайдтың бір бөлігі болған. Оссрайге (Оссори) бастапқыда Мумханың бір бөлігі болған, бірақ Мумха мен Лайгиннің арасында орналасқан және әртүрлі уақыттарда екеуінің де бақылауында болған. Дал Риата да ирландиялық (кіші) патшалық болған, ол негізінен қазіргі Аргилл мен Бьютте (Шотландия) орналасқан, бірақ солтүстік-шығыс Ирландиядан бастау алып, бастапқыда солтүстік-шығыс Ирландияға дейін созылған және (номиналды түрде) Улайдқа бағынған. 12 ғасырда Мунстер екі кіші патшалыққа бөлінді: [[Десмонд патшалығы (Десмонд, сөзбе-сөз Оңтүстік Мунстер) және [[Томонд патшалығы (Томонд, сөзбе-сөз Солтүстік Мунстер). Ирландиялық кішігірім патшалықтардан басқа, 9 ғасырдан бастап аралда викингтердің болуы байқалды. Олар Дублинді жаулап алды, онда Дублин патшалығын (Ежелгі скандинав тілінде Dyflin, Ежелгі ирланд тілінде Duibhlinn) құрды, ол әртүрлі уақыттарда қазіргі Англияның Йорк қаласында орналасқан Йорвик викинг патшалығымен тығыз байланысты болды. Викингтер сонымен қатар Вексфорд, Уотерфорд, Корк және Лимерик сияқты бірнеше жағалаудағы елді мекендерді бақылады.

Непал

Непалды Шах әулеті біріктіргенге дейін ондаған ұсақ мемлекеттер болған. Карнали аймағы Байсе Раджья, яғни 22 мемлекет деп, ал шығыстағы Гандаки аймағы Чаубиси Раджья, яғни 24 мемлекет деп аталған.

Сербия

Ортағасырлық Сербия әр түрлі кезеңдерде Рашка, Зета (Диоклея, қазіргі Черногорияның бір бөлігіне сәйкес), Сирмия және Хум герцогтығы (шамамен бүгінгі Герцеговина және оның төңірегі) сияқты кішігірім мемлекеттерді құрады.

Швеция

Скандинавиялық сагалар мен қазіргі тарих бойынша, Швеция кейбір аймақтарда халықтық жерлерге және қазіргі дәстүрлі провинцияларға сәйкес келетін дербес бірліктерге бөлінген. Сагаларда айтылғандай, шығыс Свеаландтың халықтық жерлері мен провинциялары Гамла Уппсаладағы швед патшасының билігінде біріккен. Бұған қоса, осы патшаның иелігіне Гёталандтың бір бөлігі және тіпті Оңтүстік Норвегия да кіруі мүмкін. Бұл, темір ғасырындағы Скандинавияның тұрақсыз саясатын көрсетеді. Смоланд провинциясы бұрын бірнеше ұсақ патшалықтардан тұрған; шындығында, Смоланд атауы "кішкентай жерлер/елдер" дегенді білдіреді.

Танзания

Чагга патшалықтары, тарихи түрде Чаггаланд деп аталатын, қазіргі Танзанияның солтүстік Килиманджаро аймағындағы Килиманджаро тауындағы Чагга халқының Банту егеменді мемлекеттерінің отарлауға дейінгі кезеңі. Тау патшалықтарға бөлінді, бірақ британдық билік оларды рубасылықтарға дейін төмендетіп, 1886 жылға қарай тәуелсіз манистер (кичагга тілінде патшалар) басқарды. Содан кейін Килиманджаро басқару құрылымына енгізіліп, "бастықтардың" билігі тиісінше шектелді. 1886 жылдан 1916 жылға дейін Килиманджаро неміс Шығыс Африкасының бір бөлігі ретінде немістердің басқаруында болды. 1916 жылдан 1961 жылға дейін ол Танганьика деп аталған аумақтың бөлігі ретінде британдықтардың басқаруында болды. 1961 жылдың желтоқсанында тәуелсіз Танганьика мемлекетіне қосылды. Дегенмен, 1899 жылы тауда 37 патшалық болған, деп хабарлайды 1890 жылдары Мошиде орналасқан неміс хирургі Август Винденманн.