Итальяндық «жалло» жанры: қылмыс, триллер және қорқыныш

Кіріспе

Әдебиет және кино жанры

Италия киносында джалло (ˈdʒallo; : джалло, ) – бұл қылмыс құпиясы жанры, көбінесе слэшер, триллер, психологиялық қорқыныш, сексплотация және сирек жағдайларда мистикалық қорқыныш элементтерін қамтиды. Бұл итальяндық қылмыс құпиясы, қорқыныш пен триллер стилі, әдетте триллер жанрының атмосферасы мен күдіктілігін қорқыныш жанрының элементтерімен (мысалы, кескіш зорлық-зомбылық) және эротизммен (француздық фантастика жанрына ұқсас) үйлестіреді, және көбінесе кім екені соңғы сатқа дейін белгісіз болатын құпия кісі өлтірушіге қатысты болады. Жанр 1960 жылдардың ортасы мен соңында дамыды, 1970 жылдары ең жоғары танымалдылыққа ие болды, содан кейін келесі онжылдықтарда коммерциялық кинода маңыздылығы төмендеді, бірақ одан бері де мысалдары жасалып келеді. Бұл американдық слэшер фильмдер жанрының алдын бағдарлаушысы және оған елеулі әсер етті.

Сипаттамалары

Көптеген сыншылар гиалло жанрының өзгеше ерекшеліктері бар, ерекше санатты білдіретініне келіседі, бірақ гиалло фильмін не анықтайтыны туралы пікірталас бар. Автор Майкл Маккензи гиаллиді еркектерге бағытталған «м. гиалли» және әйелдерге бағытталған «f. гиалли» деп екіге бөлуге болатынын айтады. «М. гиаллиде» әдетте еркек куәгер кісі өлтіруге куә болады және қылмыстың шешімін табуға тырысқанда, ол кісі өлтірушінің мақсатына айналады. Ал «f. гиаллиде» әйел басты кейіпкер жыныстық және психологиялық жағдайға түсіп, оның сексуалдылығына, психикасына және осал психикалық күйіне назар аударылады. Гиалли фильмдері көбінесе қылмыс пен детективтік жұмысты қамтиды, бірақ оларды 1970-ші жылдардағы танымал итальяндық қылмыс жанры – «poliziotteschi» жанрымен шатастыруға болмайды. «Poliziotteschi» жанры көбінесе қатыгез құқық қорғау органдарының өмірінен алынған, әрекетке толы фильмдерді қамтиды (олар «Бұлит», «Дәріс Гарри», «Өлім тілегі», «Крестный отец», «Серпико» және «Француздық байланыс» сияқты американдық фильмдердің ықпалында болған). Режиссерлер мен актерлер көбінесе екі жанрдың арасында жұмыс істеген, сондықтан олардың арасында белгілі бір ортақ нәрселер бар. «Poliziotteschi» жанрының көп бөлігі ұйымдасқан қылмыс пен полицияның оған жауабына арналған болса, жанрдың алғашқы үлгілері кісі өлтіруді тергеуге, әсіресе әйелді жыныстық тұрғыдан өлтірген жағдайларға назар аударды. Бұл фильмдер әрекетке емес, психологиялық аспектіге көбірек мән берді және гиаллиден түрлі тақырыптар мен мотивтерді алды. Мысалы, «Шектен тыс азаматты тергеу» (1970) және «Жоқ, іс сәтті шешілді» (1973) фильмдерін атауға болады. Кейбір фильмдерді екі жанрдың да туындысы деп санауға болады, мысалы Фернандо Ди Леоның «Жылаңаш зорлық-зомбылық» (1969) және Массимо Далламанноның 1974 жылғы «Полиция көмек сұрайды» («Олар сіздің қыздарыңызға не істеді?») фильмдері.

Құрылымы

Giallo фильмдері көбінесе қорқынышты қылмыстық құпиялар ретінде сипатталады, олар детективтік көркем әдебиеттің күдіс элементтерін қорқынышты көріністермен, шамадан тыс қан төгумен, әдемі түсіріліммен және көбінесе қарсылық тудыратын музыкалық аранжировкалармен үйлестіреді. Типик Giallo сюжеті – құпиялы, қара қолғап киген психопат кісі өлтірушінің әдемі әйелдерді қуу және қанау оқиғасын қамтиды. Giallo-ның әдеттегі басты кейіпкері – белгілі бір аутсайдер, көбінесе саяхатшы, турист, шеттетілген немесе тіпті абыройын жоғалтқан жеке тергеуші, және жиі жас әйел, көбінесе жапайы немесе шетелдік ортада жалғыздық сезімімен күресіп жатқан жас қыз. Giallo фильмдерінде полиция қызметкерлері басты кейіпкерлер ретінде сирек кездеседі, бұл poliziotteschi жанрына тән ерекшелік. Бірқатар Giallo фильмдер осы негізгі сюжеттік құрылымның элементтерін ұсынса да, барлығы бірдей емес екенін атап өту маңызды. Кейбір фильмдер (мысалы, Марио Баваның 1970 жылғы «Айгөлек үшін балқыған балға» фильмі, онда кісі өлтіруші басты кейіпкер ретінде бейнеленеді) дәстүрлі құрылымды түбегейлі өзгерте алады немесе оны толығымен қабылдамай, стильдік немесе тақырыптық ерекшеліктеріне байланысты Giallo ретінде танылуы мүмкін. Қылмыстар көбінесе құрбанның ең осал кезде орын алады (душ қабылдағанда, ваннада немесе аздап киінгенде); осы себепті Giallo фильмдерінде көбінесе жалаңаштық пен секс көріністері көптеп кездеседі, олардың барлығы әдемі жас әйелдерді бейнелейді. Бұл жанрмен байланысты актрисалар: Эдвиж Фенех, Барбара Бах, Дарья Николоди, Мимси Фармер, Барбара Буше, Сьюзи Кендалл, Ида Галли және Анита Стриндберг.

Тақырыптар

Гьялли ақыл-естің жоғалуы, шегініс, сексуалдық және параноя сияқты психологиялық тақырыптармен ерекшеленеді.

Өндіріс

Гьялли өзінің күшті кинематографиялық техникасымен ерекшеленеді, сыншылар олардың монтаждауын, өндіріс дизайнын, музыкасын және визуалды стилін, әдетте сыншылардың бағалауымен байланысты басқа да элементтердің жетіспеуіне қарамастан жоғары бағалайды (гьяллиде көбінесе кейіпкерлерді ашу, сенімді диалог, шынайы актерлік ойын және сюжеттің логикалық байланысы болмайды). Алексия Каннас 1968 жылғы "La morte ha fatto l'uovo" ("Өлім жұмыртқа салды") фильмі туралы: "Фильм өзінің жоғары баяндау қиындығымен (көптеген көркем фильмдер сияқты) танымал болғанымен, оның эстетикалық шеберлігі күмәнсіз" деп жазды, ал Леон Хант жиі гьялли режиссері Дарио Аржентоның туындылары "көркем кино стратегиялары мен коммерциялық пайдалану арасында" тебіренеді деп атап өтті.

Көрнекі стилі

Гьялли жиі күшті техникалық кинематография және стильді визуалдармен байланыстырылады. Сыншы Майтланд Макдонаг «Profondo rosso» (Қара қызыл) фильмінің визуалын «жарқын түстер мен ерекше камера бұрыштары, басылған панорамалар мен жарқын трекинг кадрлары, көңілді қалпына келтіретін кадрлар мен композиция, дірілдеген көздердің фетишистік жақын кадрлары және таңғажайып заттар (пышақтар, қуыршақтар, мәрмәр, жүннің өрілген қиындылары)» деп сипаттады. Қара қолғап киген көлеңкелі кісі өлтірушілер мен қорқынышты зорлық-зомбылықтың культты бейнелеріне қоса, гьялли фильмдері жиі күшті стильделген және кейде тіпті сюрреалистік түстерді қолданады. Режиссерлер Дарио Арженто мен Марио Бава өздерінің импрессионистік бейнелерімен және жарқын түстерді қолдануымен танымал, бірақ басқа гьялли режиссерлері (әсіресе Лусио Фулчи) көбінесе тыныш, реалистік стильдерді де қолданды. 1970-ші жылдардың ортасындағы оқиғаларға байланысты, кейбір комментаторлар олардың визуальды эксцентриктікке, әсіресе сән мен интерьерге қатысты мүмкіндіктерін атап өтті. Жазушы Энн Биллсон түсіндіреді: «Гьялли дыбысы әдетте көңілді лаунж музыкасының, жүйкеге тиетін диссонанстың және өте жайлы лириканың мас ететін қоспасы болып табылады, бұл оның, мысалы, баяу қозғалыста бас кесуге сүйемелдеп жатқанын жасырады», – деп (мысал ретінде 1971 жылғы «Сұр барқытқа төрт шыбын» үшін Эннио Морриконенің музыкасын келтіреді) немесе Нора Орланди, соның ішінде Бруно Николайдың «Қараңғылықтың барлық түстері» музыкасын. Атақты композиторларға Мориконе, Николай және итальяндық Goblin тобы жатады. Гьялли фильмдеріндегі жұмысымен танымал басқа да маңызды композиторлар: Пьеро Умилиани («Тамыз айына арналған бес қуыршақ» композиторы), Риз Ортолани («Пижамадағы қыздың ісі»), Нора Орланди («Миссис Уордтың ерекше әдеті»), Стелвио Сиприани («От тілі бар игуана») және Фабио Фрицци («Қарадағы жеті нота»).

Атаулары

Жиалли фильмдерінің атаулары көбінесе көзге түсетін немесе барокко стилінде болып келеді, олар жиі жануарлар туралы сілтемелерді немесе сандарды пайдаланады.

Тарих және дамуы

Фильмге бейімделген алғашқы гиалло романы – Джеймс М. Кейннің "Пошташы әрқашан екі рет қоңырау шалады" романы, ол 1943 жылы Лучино Висконтинің "Оссессионе" фильмімен бейімделді. Әдеби гиалло дәстүрінен өзге, ертедегі гиалли фильмдеріне 1960-шы жылдардың басындағы неміс "крими" фильмдері де әсер етті. Даниялық/неміс студиясы Rialto Film шығарған бұл қара-ақ қылмыс фильмдері Эдгар Уоллес әңгімелеріне негізделген, көбінесе маскалы кісі өлтірушімен құпия сюжеттерді ұсынатын. Олар гиалло қозғалысының бірнеше маңызды элементтерін бірнеше жыл бұрын болжады, бірақ гиалло авторы Уоллеспен байланысы болғанына қарамастан, итальяндық гиаллилерді сипаттайтын шамадан тыс стилизация мен қандылықты көрсетпеді. Швед режиссері Арне Маттсонның да ықпалы болуы мүмкін, әсіресе оның 1958 жылғы "Қызыл манекен" фильмі. Фильм кейінгі гиалло фильмдерімен стильдік және сюжеттік ұқсастықтарға ие болғанымен (әсіресе түс қолданымы және бірнеше кісі өлтіру сюжеті), кейінгі итальяндық режиссерлер оны көргеніне тікелей дәлел жоқ. Алғашқы "нағыз" гиалло фильмі деп әдетте Марио Баваның "Тым көп білетін қыз" (1963) фильмі саналады. Фильм сол кезде коммерциялық сәттілікке жете алмаса да, ол енгізген троптар (әсіресе қара қолғапты кісі өлтіруші, провокациялық сексуалдық мазмұн және түстің батыл қолданылуы) жанрдың белгілі бір символына айналды. Келесі бірнеше жылда осыған ұқсас тақырыптағы қылмыс/триллер фильмдері пайда болды, соның ішінде Антонио Маргаритидің ("Жылаңаш өлді" (Nude si muore), 1968), Ромоло Гироламидің ("Дебораның тәтті денесі" (Il dolce corpo di Deborah), 1968), Умберто Ленцидің ("Оргазм", 1969, "Қойғызуға қолайлы орын" (Paranoia) және "Солай тәтті, солай тәртіпсіз" (Così dolce così perversa), 1969), Риккардо Фреданың ("Қос жүзді" (A doppia faccia), 1969) және Лусио Фулчидің ("Бірінің үстінде бірі" (Una sull'altra), 1969) алғашқы жұмыстары, олардың барлығы дами бастаған жанрдың маңызды шығармашылық күштеріне айналды. Бірақ 1970 жылы Дарио Аржентоның алғашқы фильмі гиаллоны үлкен мәдени құбылысқа айналдырды. "Кристалл қауырсыны бар құс" фильмі "Қан мен қара қайыс" фильмдерінің ықпалымен жазылған, жанрды қайта анықтаған жаңа деңгейдегі стильдік зорлық-зомбылық пен күдік тудырды. Фильм кассалық табысқа қол жеткізді және көптеп еліктелді. Оның сәттілігі итальяндық фильмдердің сәнді, зорлық-зомбылық және сексуалдық тұрғыдан қоздырғыш кісі өлтіру сюжеттерімен жасалуына (Арженто ғана келесі бес жылда тағы үш фильм түсірді) әкеп соқты, бұл жанрды қоғамдық санада бекітті. 1996 жылы режиссер Микеле Соави: "Марио Бава "спагетти триллерлерін" бастағаны сөзсіз, [бірақ] Арженто оларға үлкен серпін берді, бұрылыс жасады, жаңа стиль, "жаңа киімдер" сыйлады. Марио қартайды, ал Дарио оны өзінің жанрына айналдырды, бұл жанрлық киноға әсер етті, Дарионың арқасында жанр жаңа өмірге ие болды" деп жазды. "Кристалл қауырсыны бар құс" фильмінің табысы бірнеше жыл бойы жыл сайын көптеген гиалли фильмдерінің түсірілуіне себепкер болды. Ағылшын тіліндегі кино саласында "giallo" термині біртіндеп ауыр, театрлық және стильдік визуалды элементтермен байланысты болды.

The first giallo novel to be adapted for film was James M. Cain's The Postman Always Rings Twice, adapted in 1943 by Luchino Visconti as Ossessione. In addition to the literary giallo tradition, early gialli were also influenced by the German "krimi" films of the early 1960s. Produced by Danish/German studio Rialto Film, these black and white crime movies based on Edgar Wallace stories typically featured whodunit mystery plots with a masked killer, anticipating several key components of the giallo movement by several years and despite their link to giallo author Wallace, though, they featured little of the excessive stylization and gore which would define Italian gialli. The Swedish director Arne Mattsson has also been pointed to as a possible influence, in particular his 1958 film Mannequin in Red. Though the film shares stylistic and narrative similarities with later giallo films (particularly its use of color and its multiple murder plot), there is no direct evidence that subsequent Italian directors had seen it. The first "true" giallo film is usually considered to be Mario Bava's The Girl Who Knew Too Much (1963). Though the movie was not a financial success at the time, the tropes it introduced (particularly its black gloved killer, provocative sexuality, and bold use of color) would become iconic of the genre. Several similarly themed crime/thriller movies followed in the next few years, including early efforts from directors Antonio Margheriti (Nude si muore [Naked You Die] in 1968), Romolo Girolami (Il dolce corpo di Deborah [The Sweet Body of Deborah] in 1968), Umberto Lenzi (Orgasmo in 1969, Paranoia [A Quiet Place to Kill] and Così dolce così perversa [So Sweet So Perverse] in 1969), Riccardo Freda (A doppia faccia [Double Face] in 1969), and Lucio Fulci (Una sull'altra [One on Top of the Other] in 1969), all of whom would go on to become major creative forces in the burgeoning genre. But it was Dario Argento's first feature, in 1970, that turned the giallo into a major cultural phenomenon. That film, The Bird with the Crystal Plumage, was greatly influenced by Blood and Black Lace, and introduced a new level of stylish violence and suspense that helped redefine the genre. The film was a box office smash and was widely imitated. Its success provoked a frenzy of Italian films with stylish, violent, and sexually provocative murder plots (Argento alone made three more in the next five years) essentially cementing the genre in the public consciousness. In 1996, director Michele Soavi wrote, "There's no doubt that it was Mario Bava who started the 'spaghetti thrillers' [but] Argento gave them a great boost, a turning point, a new style 'new clothes'. Mario had grown old and Dario made it his own genre this had repercussions on genre cinema, which, thanks to Dario, was given a new lease on life." The success of The Bird with the Crystal Plumage provoked a decade which saw multiple gialli produced every year. In English language film circles, the term giallo gradually became synonymous with a heavy, theatrical and stylized visual element.

Танымалдық және мұра

Гиалло жанрының өркендеу кезеңі 1968 жылдан 1978 жылға дейін созылды. Дегенмен, ең өнімді кезең 1971-1975 жылдар аралығындағы бес жылдық мерзім болды, осы уақытта 100-ден астам түрлі гиалло туындысы жасалды (төмендегі фильмографияны қараңыз). Бава, Арженто, Фулчи, Ленци, Фреда және Маргарити сияқты режиссерлер 70-жылдар бойы және одан кейін де гиалло түсіруді жалғастырды, ал кейіннен Серхио Мартино, Паоло Кавара, Армандо Криспино, Руджеро Деодато және Баваның ұлы Ламберто Бава сияқты танымал режиссерлер қосылды. Жанр 70-жылдардың басында Испанияға да тарады, нәтижесінде La residencia (Қысқырған үй) (1969) және Los Ojos Azules de la Muñeca Rota (Сынған қуыршақтың көк көздері) (1973) сияқты фильмдер пайда болды, олардың айқын гиалло ерекшеліктері болғанымен, испандық актерлік құрамы мен өндіріс тобынан тұрды. Алғашқы гиаллодан бірнеше жыл бұрын жасалған неміс крими фильмдері де ертедегі гиалломен бір уақытта түсіріліп, олардың табысына да ықпал етті. Германияда крими жанрының танымалдылығы төмендеген кезде Rialto Film итальяндық өндіріс компанияларымен және режиссерлермен (композитор Эннио Морриконе және режиссер, оператор Джо Д'Амато сияқты, олар Италиядағы жетістіктерінен кейін крими фильмдерінде жұмыс істеді) тығыз байланыс жасады. Екі қозғалыстың өзара байланысы соншалықты күшті болды, Риалтоның соңғы крими фильмдерінің бірі – Cosa avete fatto a Solange? (Солжанға не істедің?) итальяндық режиссер мен топпен түсірілді және өз алдына гиалло деп есептеледі. Гиалло фильмдері 1970 және 1980 жылдары да жасала берді, бірақ олардың танымалдылығы бірте-бірте төмендеді, фильмдердің бюджеті мен өндіріс деңгейі азайды. Режиссер Пупи Авати 1977 жылы Tutti defunti tranne i morti атты комедиялық гиалло жанрын сатиралық түрде бейнеледі. Гиалло циклы 1990 жылдары әлсіреп, 2000 жылдары жаңа туындылар азайып, бірақ олар жасала беруде, әсіресе Арженто (2009 жылы жанрдағы ұзақ мансабына құрмет ретінде Giallo атты фильм шығарды) және Хелен Катт пен Бруно Форзани сияқты режиссерлер, олардың Amer (ескі гиаллодан музыканы, соның ішінде Мориконе мен Николайдың шығармаларын пайдаланған) 2009 жылы жарық көрген кезде жағымды пікірлер алды. Pretty Maids All in a Row (1971, итальяндық роман негізінде), Альфред Хичкоктың Frenzy (1972), Винсент Прайстың Madhouse (1974), Лора Марстың көздері (1978) және Брайан Де Пальманың Dressed to Kill (1980) фильмдері де ерекше аталады. Berberian Sound Studio (2012) жанрға құрметпен шабыттандырылған туынды. Режиссер Эли Рот гиаллоны "Менің ең сүйікті кино жанрымның бірі" деп атады және Серхио Мартиноның Torso (I corpi presentano tracce di violenza carnale) (сондай-ақ испандық қорқыныш фильмі Who Can Kill a Child?) фильмдерін 2005 жылы түсірген Hostel фильміне әсер еткен деп айтты, "Осы жетпісінші жылдардағы итальяндық гиаллолар Римдегі студенттер тобынан басталады, алаңдарда телеобъективтермен көптеген сахналар түсіріледі, және сіз оларды бақылап отыр деген сезімге ие боласыз. Бұл өте қорқынышты және жайсыз сезім. Қыздар әрқашан бір жерге саяхатқа шығады және олардың барлығы өте ақылды. Олардың барлығы да көрермендердің таңдауын жасайтын шешімдер қабылдайды".

The giallo genre had its heyday from 1968 through 1978. The most prolific period, however, was the five year timespan between 1971 and 1975, during which time over 100 different gialli were produced (see filmography below). Directors like Bava, Argento, Fulci, Lenzi, Freda and Margheriti continued to produce gialli throughout the 70s and beyond, and were soon joined by other notable directors including Sergio Martino, Paolo Cavara, Armando Crispino, Ruggero Deodato, and Bava's son Lamberto Bava. The genre also spread to Spain by the early 70s, resulting in films like La residencia (The House That Screamed) (1969) and Los Ojos Azules de la Muñeca Rota (Blue Eyes Of The Broken Doll) (1973), which had unmistakable giallo characteristics, but feature Spanish casts and production talent. Though they preceded the first giallo by a few years, German krimi films continued to be made contemporaneously with early gialli, and were also influenced by their success. As the popularity of krimis declined in Germany, Rialto Film began increasingly pairing with Italian production companies and filmmakers (such as composer Ennio Morricone and director, cinematographer Joe D'Amato, who worked on later krimi films following their successes in Italy). The overlap between the two movements is extensive enough that one of Rialto's final krimi films, Cosa avete fatto a Solange? (What Have You Done to Solange? ), features an Italian director and crew and has been called a giallo in its own right. Gialli continued to be produced throughout the 1970s and 1980s, but gradually their popularity diminished and film budgets and production values began shrinking. Director Pupi Avati satirized the genre in 1977 with a slapstick giallo titled Tutti defunti tranne i morti. Though the giallo cycle waned in the 1990s and saw few entries in the 2000s, they continue to be produced, notably by Argento (who in 2009 released a film actually titled Giallo, somewhat in homage to his long career in the genre) and co directors Hélène Cattet and Bruno Forzani, whose Amer (which uses music from older gialli, including tracks by Morricone and Nicolai) received a positive critical reception upon its release in 2009. Pretty Maids All in a Row (1971, based on an Italian novel), Alfred Hitchcock's Frenzy (1972), Vincent Price's Madhouse (1974), Eyes of Laura Mars (1978), and Brian De Palma's Dressed to Kill (1980). Berberian Sound Studio (2012) offers an affectionate tribute to the genre. Director Eli Roth has called the giallo "one of my favorite, favorite subgenres of film", and specifically cited Sergio Martino's Torso (I corpi presentano tracce di violenza carnale) (along with the Spanish horror film Who Can Kill a Child?) as influential on his 2005 film Hostel, writing, " these seventies Italian giallos start off with a group of students that are in Rome, lots of scenes in piazzas with telephoto lenses, and you get the feeling they're being watched. There's this real ominous creepy feeling. The girls are always going on some trip somewhere and they're all very smart. They all make decisions the audience would make."