Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үкіметтік лауазымдар тізімі
Жаңа Зеландияның үкімет басшысы
a list of officeholders
Head of government of New Zealand
Жаңа Зеландияның премьер-министрі – Жаңа Зеландияның үкімет басшысы. Премьер-министр, Жаңа Зеландия Ұлттық партиясының басшысы Кристофер Лаксон 2023 жылдың 27 қарашасында қызметке кірді. Премьер-министр (бейресми түрде PM деп қысқартылады) ең жоғары дәрежелі үкімет министрі болып есептеледі. Олар Кабинет отырыстарын төрағалық етуге; үкіметтегі министрлерге лауазымдарды бөлуге; үкіметтің өкілі ретінде сөйлеуге; және мемлекет басшысына немесе мемлекет басшысының өкілі, генерал-губернаторға кеңес беруге жауапты. Сонымен қатар, олар Веллингтондағы Beehive-де орналасқан Премьер-министр және Кабинет кеңсесіне жауапкершілік етеді. Бұл лауазым Жаңа Зеландияның бұрынғы отарлық державасы – Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігінде қалыптасқан ұзақ дәстүр бойынша құрылған. Дәстүрге сәйкес, лауазым бос қалған жағдайда, генерал-губернатор Өкілдер палатасының қолдауына ең лайықты деп санайтын адамды премьер-министр етіп тағайындауы керек. Бұл әдетте сол палатада ең көп мандатқа ие саяси партияның парламенттік жетекшісі болып табылады. Премьер-министр мен Кабинет өз әрекеттері үшін генерал-губернаторға, Өкілдер палатасына, өздерінің саяси партиясына және, соңында, ұлттық сайлаушыларға бірлесіп жауап береді. Алғашқыда үкімет басшысы "колония хатшысы" немесе "бірінші министр" деп аталған. 1869 жылы бұл атау "премьер" деп өзгертілді. Бұл атау 30 жылдан астам уақыт бойы қолданылып келді, бірақ Ричард Седдон 1900 жылы өзінің лауазымында тұрған кезінде оны "премьер-министр" деп өзгертті. Жаңа Зеландияның премьер-министрлері "Өте Құрметті" деп аталады, бұл мәртебе оларға өмір бойы сақталады. Қырық екі адам (отыз тоғыз ер адам және үш әйел) премьер-министр болып қызмет еткен, алғашқысы Генри Сеуэлл болды, ол 1856 жылдың 7 мамырында премьер-министр болып тағайындалды. Ең ұзақ қызмет еткен премьер-министр Ричард Седдон болды, ол 13 жылдан астам қызмет етті, ал ең аз қызмет еткен Сеуэлл болды, ол екі апта қызмет етті.
The prime minister of New Zealand is the head of government of New Zealand. The prime minister, Christopher Luxon, leader of the New Zealand National Party, took office on 27 November 2023. The prime minister (informally abbreviated to PM) ranks as the most senior government minister. They are responsible for chairing meetings of Cabinet; allocating posts to ministers within the government; acting as the spokesperson for the government; and providing advice to the sovereign or the sovereign's representative, the governor general. They also have ministerial responsibility for the Department of the Prime Minister and Cabinet, which is based in the Beehive in Wellington. The office exists by a long established convention, which originated in New Zealand's former colonial power, the then United Kingdom of Great Britain and Ireland. The convention stipulates that when the office becomes vacant, the governor general must select as prime minister the person most likely to command the support, or confidence, of the House of Representatives. This individual is typically the parliamentary leader of the political party that holds the largest number of seats in that house. The prime minister and Cabinet are collectively accountable for their actions to the governor general, to the House of Representatives, to their political party, and ultimately to the national electorate. Originally the head of government was titled "colonial secretary" or "first minister". This was changed in 1869 to "premier". That title remained in use for more than 30 years, until Richard Seddon changed it to "prime minister" in 1900 during his tenure in the office. New Zealand prime ministers are styled as "The Right Honourable", a privilege they retain for life. Forty two people (thirty nine men and three women) have served as prime minister, the first of whom was Henry Sewell taking office on 7 May 1856 as premier. The longest serving prime minister was Richard Seddon, who served over 13 years, and the shortest serving was Sewell, who served two weeks.
Басқа рөлдер мен функциялар
Премьер-министрлер қосымша портфельдерді (саясат салаларын басымдыққа ие ету үшін) өз мойнына алады. 2014 жылға дейін премьер-министр Жаңа Зеландия қауіпсіздік және барлау қызметіне (NZSIS) және Үкіметтік коммуникациялар қауіпсіздігі бюросына (GCSB) жауапты болған.
Prime ministers also take on additional portfolios (to prioritise policy areas). Prior to 2014, the prime minister was also responsible for the New Zealand Security and Intelligence Service (NZSIS) and for the Government Communications Security Bureau (GCSB).
Жалақы және артықшылықтар
1977 жылғы Сыйақылау туралы заңға және 2013 жылғы Парламент мүшелерінің (сыйақысы мен қызмет көрсетуі) заңына сәйкес, премьер-министрдің жалақысы жыл сайын Парламент құрған тәуелсіз орган – Сыйақылау органымен белгіленеді. Бұл орган парламент мүшелерінің және басқа да үкіметтік лауазым иелерінің жалақысын белгілейді. Жаңа Зеландияда COVID-19 пандемиясы кезінде депутаттардың жалақысы уақытша төмендетілді, қазіргі таңда премьер-министрдің жалақысы 484 200 NZ$ құрайды. Премьер-министр, барлық министрлер мен депутаттар сияқты, жыл сайын саяхат және тұруға жәрдемақы алады, сондай-ақ премьер-министрдің әйелі мен балалары да осы жәрдемақыны алады. Премьер-министрдің ресми резиденциясы – Премьер-хаус, Тинакори көшесі, Веллингтон қаласында орналасқан. Онда премьер-министр Жаңа Зеландия және шетелдік қонақтар үшін қабылдаулар мен шаралар өткізеді. Кейбір басқа мемлекет басшыларының резиденцияларынан (мысалы, Ақ үй және Даунинг-стриттегі 10-үй) өзгешелігі, Премьер-хаус үкімет штабы ретінде қызмет етпейді; премьер-министр кеңсесі парламент аумағындағы, жақын жерде орналасқан Beehive ғимаратында орналасқан. Сондай-ақ, монархтың премьер-министрлерге қызметтен кеткеннен кейін рыцарьдық атақ немесе дам атағын беру дәстүрі бар, екі премьер-министр қызметте жүрген кезінде рыцарьдық атақ алды (атап айтқанда, 1970 жылы сэр Кит Холиоак және 1983 жылы сэр Роберт Малдун).
Under the Remuneration Authority Act 1977, and the Members of Parliament (Remuneration and Services) Act 2013, a prime minister's salary is determined annually by the Remuneration Authority, an independent body established by parliament to set salaries for members of parliament and other government officials. MPs' salaries were temporarily reduced during the COVID 19 pandemic in New Zealand—with the prime minister's salary currently set at NZ$ 484,200. In addition, like all other ministers and MPs, the prime minister receives annual allowances for travel and lodging, as do the prime minister's spouse and children. The incumbent prime minister's official residence is Premier House, Tinakori Road, Wellington. There the prime minister hosts receptions and events for New Zealand and overseas guests. Unlike the residences of certain other heads of government (e. g. the White House and 10 Downing Street), Premier House does not serve as the government headquarters; the location of the prime minister's office is the Beehive, in the parliament precinct a short distance away. It is also traditional for the monarch to bestow a knighthood or damehood on prime ministers after they leave office, and two prime ministers were knighted while still in office (namely Sir Keith Holyoake in 1970, and Sir Robert Muldoon in 1983).
Қауіпсіздік және көлік
Дипломатиялық қорғау қызметі (DPS) – Жаңа Зеландия полициясының премьер-министрді (және оның отбасын) және басқа да жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлерді, сондай-ақ дипломаттарды қорғаумен жүктелген арнайы бөлімшесі. DPS премьер-министрді көлікпен қамтамасыз етеді; олар BMW 7 сериялы 730LD және 750LI көліктерінде тасымалданады, соңғысы брондалған. Премьер-министр әдетте Air New Zealand рейстерімен ішкі қатынайтын болса да, Жаңа Зеландия Корольдік әуе күштерінің ұшақтарын, көбінесе Boeing 757-ні де пайдаланады. Халықаралық сапарлар үшін қолданылатын 757 ұшақтары жұмыс станцияларымен, ішкі баспалдақтармен және әскери байланыс құралдарымен жаңартылған. 757 паркі 2028 жылға дейін жаңару жоспарланған.
The Diplomatic Protection Service (DPS) is a special branch of the New Zealand Police that is charged with protecting the prime minister (and their family) and other senior government officials, as well as diplomats. The DPS provides the prime minister with transport; they are driven in the BMW 7 Series 730LD and 750LI, the latter of which is armoured. Although usually flown domestically on regularly scheduled Air New Zealand flights, the prime minister also makes use of Royal New Zealand Air Force aircraft, usually Boeing 757. The 757 aircraft, which are used for international travel, have been upgraded with work stations, internal air stairs, and military communications capabilities. The 757 fleet is set to be replaced by 2028.
Қызметтен кейін
Бұрынғы лауазым иелері өмірінің соңына дейін зейнетақы мен жол шығыстарын алуға құқылы. Екі жылдан кем емес мерзімге премьер-министр қызметін атқарған бұрынғы премьер-министрлер, қызмет еткен әрбір толық жыл үшін 10 900 АҚШ долларынан, бірақ жылына ең көп 54 500 АҚШ долларына дейін төлем алуға құқылы. Бұрынғы премьер-министрлер Жаңа Зеландия аумағында премьер-министр ретіндегі міндеттемелерін орындау мақсатында саяхат жасаған жағдайда, жол ақысын алуға құқылы. Қызметте немесе бұрынғы премьер-министр қайтыс болған жағдайда, оларға мемлекеттік жерлеу рәсімі жасалады (отбасының келісімімен). Қызмет барысында қайтыс болған екі премьер-министр кесенелерге жерленді: Уильям Масси (1925 жылы қайтыс болды) Веллингтондағы Масси ескерткішінде және Майкл Джозеф Савидж (1940 жылы қайтыс болды) Оклендтегі Бастион Пойнттағы Савидж ескерткішінде.
Former officeholders are entitled to annuity and travel payments for the rest of their lives. Former prime ministers who held the office for no less than two years are entitled to a yearly rate of $10,900 for each complete year the person held office, with a maximum of $54,500 payable annually. Former prime ministers, when travelling within New Zealand, are eligible to be paid if the travel is for the purpose of fulfilling commitments related to his or her role as a former prime minister. Should a serving or former prime minister die, they are accorded a state funeral (subject to the approval of the family). Two prime ministers who died in office were buried in mausoleums: William Massey (died 1925) in the Massey Memorial in Wellington, and Michael Joseph Savage (died 1940) in the Savage Memorial at Bastion Point in Auckland.
Тарих
Генри Сеуэлл бірінші премьер-министр деп есептелсе, осы лауазымды құрылғаннан бері 42 адам иеленді. Олардың кейбіреулері бірнеше рет басқарған, рекордты ең көп рет Уильям Фокс пен Гарри Аткинсон (екеуі де төрт рет қызмет етті) бөлісті. Бұл лауазымда ең ұзақ қызмет еткен адам – 13 жыл, бұл рекордты Ричард Седдон орнатты. Алғашқы иегер Генри Сеуэлл ең қысқа мерзімге – бар болғаны 13 күнге басшылық етті. Ең қысқа мерзім Гарри Аткинсонға тиесілі, оның үшінші мерзімі тек жеті күнге созылды, бірақ Аткинсон Сеуэллге қарағанда ұзақ қызмет етті. Ең жасы Эдвард Стаффорд болды, ол 1856 жылы 37 жас 40 күндік шақта премьер-министр болып тағайындалды. Ең үлкені Уолтер Нэш болды, ол 1960 жылы қызметтен кеткенде 78 жаста болды (ал 1957 жылы қызметке келгенде 75 жаста еді). Жаңа Зеландия әлемде үш әйел үкімет басшысы болған аз елдің бірі және әйел үкімет басшысы бірін-бірі тікелей алмастырған үш елдің бірі. Бірінші әйел премьер-министр 1997 жылдың соңында Джим Болгердің орнын басып алған Ұлттық партияның Женни Шипли болды; Шиплидің орнын 1999 жылы Хелен Кларк иеленді. Жасинда Ардерн Кларктан кейін Еңбек партиясының екінші әйел басшысы болды және 2017 жылы премьер-министр атанды. Премьер-министр лауазымының пайда болуы даулы. «Премьер-министр» сөзін сипаттама ретінде қолдану Бірінші Парламентке дейін жетеді, онда ол Джеймс Фицджеральд пен Томас Форсайтқа қатысты қолданылды. Алайда, Фицджеральд пен Форсайттың ресми лауазымдары болған жоқ және Жаңа Зеландия әлі өзін-өзі басқару құқығына ие болған жоқ. Сондықтан, олар көбінесе нақты мағынада премьер-министрлер деп есептелмейді. Атқарушы басшылыққа ресми түрде тағайындалған алғашқы адам Генри Сеуэлл болды. Сол кезден бастап 19 ғасырдың соңына дейін «премьер» аталымы дерлік толығымен қолданылды. Дегенмен, 1873 жылғы Азаматтық тізімнің қосымшасында үкімет басшысының жалақысы «премьер-министр» болып көрсетілді. Стаффорд сонымен қатар губернатормен туған жердің істерін бақылау мәселесі бойынша келіспеушіліктерге тап болды, ол ақырында премьер-министрдің құзырына кірді.
Assuming that Henry Sewell is counted as the first prime minister, 42 individuals have held the office since it was established. Some of these people have held it on several separate occasions, with the record for maximum number of times being shared between William Fox and Harry Atkinson (both of whom served four times). The longest that anyone has served in the office is 13 years, a record set by Richard Seddon. The first holder of the office, Henry Sewell, led the country for the shortest total time; his only term lasted just 13 days. The shortest term belonged to Harry Atkinson, whose third term lasted only seven days, but Atkinson served longer in total than did Sewell. The youngest was Edward Stafford, who was appointed premier in 1856, at 37 years, 40 days old. The oldest was Walter Nash, who was 78 years old when he left office in 1960 (and 75 upon taking office in 1957). New Zealand is one of the few countries in the world to have had three female heads of government, and one of only three countries to have had a female head of government directly succeed another. The first female prime minister was Jenny Shipley of the National Party, who replaced Jim Bolger in late 1997; Shipley was succeeded by Helen Clark in 1999. Jacinda Ardern, the second female leader of the Labour Party after Clark, became prime minister in 2017. The origins of the office of prime minister are disputed. Use of the words prime minister as a descriptive term date back to the First Parliament, where they are applied to James FitzGerald and Thomas Forsaith. FitzGerald and Forsaith had no official titles, however, and New Zealand had not yet obtained self government. As such, they are not usually considered prime ministers in any substantive sense. The first person to be formally appointed to a position of executive leadership was Henry Sewell, From that point, the title "premier" was used almost exclusively for the remainder of the 19th century. Nevertheless, in the Schedule of the Civil List of 1873, provision was made for the salary of the head of government "being the Prime Minister". Stafford also clashed with the governor over control of native affairs, which was eventually to fall within the premier's powers.
Партия басшылығы
Бастапқыда премьер-министрлер жеке мүдделерге негізделген ұйымдастырылмаған фракциялармен қолдау көрсетілді, ал олардың үкіметтері аз ғана уақытқа созылды. Қазіргі заманғы саяси партиялардың дамуы премьер-министрдің саяси беделін арттырды. Премьер-министр Джон Балланс Жаңа Зеландиядағы алғашқы ресми партияны – Либералдық партияны құрды және 1891 жылы Либералдық үкіметтің бастауын берді. 1909 жылға дейін нақты парламенттік оппозиция болған жоқ, сонда Уильям Масси өзінің консервативтік фракциясын біріздіре отырып, Реформа партиясын құрды. Осыдан кейін саяси билік партиялар мен олардың жетекшілеріне шоғырланды. (Соңғы үкіметтерді Реформа, Біріккен, Еңбек және Ұлттық партияларының премьер-министрлері басқарды. 1900 жылдан бастап, үкімет басшысы Ричард Седдон «премьер-министр» аталымын қолдана бастады. Аталымның өзгеруі сол жылғы Жаңа Зеландияның ресми жылнамасында көрсетілді. Премьер-министрдің өкілеттігінің артуы, Кабинеттің және үкіметтік партияның басқа да жетекші мүшелерімен, соның ішінде партияның әртүрлі идеологиялық бағыттарын ұсынатындармен келісімге келу қажеттілігімен тежелді. Парламент және мемлекеттік бюрократия сияқты басқа да институттар да премьер-министрдің билігін шектеуге мүмкіндік берді; 1912 жылы Томас Маккензи Өкілдер палатасындағы сәтсіз сенімсіздік дауысынан кейін билігінен айырылған соңғы премьер-министр болды. Хелен Кларк премьер-министр болғанға дейін, заң шығару, атқару және сот органдарының жоғары лауазымды өкілдері – оның ішінде премьер-министр де – Британның құпия кеңесіне тағайындалып, «Өте Құрметті» атағын алды. Бұл практика 2000 жылы Жаңа Зеландияның корольдік наградалар жүйесінен рыцарьдық және дамалық атақтарды жоюмен бірге тоқтатылды. Ұлттық партиясынан Джон Ки 2008 жылы премьер-министр болып, титулдық наградаларды қайта жаңғыртуға көшті, бірақ құпия кеңеске тағайындауды жаңартпады, сондықтан Ки «Құрметті» деп аталды. 2010 жылдың 3 тамызында Королева премьер-министрге, генерал-губернаторға, Өкілдер палатасының спикеріне және бас судьяға тағайындалғаннан кейін «Өте Құрметті» атағын берді. 2018 жылдың 21 маусымында Лейбористтік партиядан Жасинда Ардерн Жаңа Зеландияның премьер-министрі болды (және әлемдегі екінші сайланған үкімет басшысы), қызмет етіп тұрған кезінде бала тудырды. Ардерн сондай-ақ ММП енгізілгеннен бері бір партиялық көпшілік үкіметке жетекшілік еткен алғашқы премьер-министр болды, ол 2020 жылдан 2023 жылға дейін осылай болды.
Premiers were initially supported by unorganised factions based on personal interests, and their governments were short lived. The political position of the premier was enhanced by the development of modern political parties. Premier John Ballance organised the first formal party in New Zealand, the Liberal Party, forming the Liberal Government in 1891. There was little real parliamentary opposition until 1909, when William Massey organised his conservative faction to form the Reform Party. Thereafter political power centred on parties and their leaders. (Subsequent governments were led by prime ministers from the Reform, United, Labour and National parties. After 1900, Richard Seddon, the incumbent head of government, used the title of "prime minister". The change of title was reflected in the New Zealand Official Yearbook of that year. The expanding power of the prime minister was kept in check by the need to build consensus with other leading members of Cabinet and of the governing party, including those who represented various ideological wings of the party. Other institutions, including Parliament itself and the wider state bureaucracy, also acted as limits on prime ministerial power; in 1912 Thomas Mackenzie was the last prime minister to lose power through an unsuccessful confidence motion in the House of Representatives. Until the premiership of Helen Clark, it was customary for senior members of the legislature, executive and judiciary—including the prime minister—to be appointed to the British Privy Council, granting them the style "Right Honourable". This practice was discontinued at the same time as the abolition of knighthoods and damehoods in 2000 from the New Zealand royal honours system. National's John Key became prime minister in 2008 and moved to restore titular honours, but did not resume appointments to the Privy Council, meaning Key was styled "The Honourable". On 3 August 2010 the Queen granted the prime minister, along with the governor general, speaker of the House of Representatives and chief justice, the style "Right Honourable" upon appointment. On 21 June 2018, Labour's Jacinda Ardern became the first prime minister of New Zealand (and second elected head of government in the world) to give birth while in office. Ardern was also the first prime minister to lead a single party majority government since the introduction of MMP, doing so from 2020 to 2023.
Премьер-Министрдің орынбасары
"Премьер-министрдің орынбасары" лауазымы 1949 жылдан бері бар. Орынбасар әдетте маңызды министрлік портфельдерді иеленеді және қағида бойынша премьер-министрдің қатысудан тыс немесе қабілетсіз болған жағдайында әрекеттегі премьер-министр болады. Орынбасар көбінесе премьер-министрдің партиясының мүшесі болады, бірақ міндетті емес; коалициялық үкіметтерде кіші партияның парламенттік лидеріне бұл лауазым ұсынылуы мүмкін. "Жаңа Зеландия бірінші" партиясының лидері Уинстон Петерс 2023 жылдың 27 қарашасынан бері премьер-министрдің орынбасары қызметін атқарып келеді.
An office titled "deputy prime minister" has existed since 1949. The deputy typically holds important ministerial portfolios and, by convention, becomes acting prime minister in the absence or incapacity of the prime minister. The deputy is commonly a member of the same party as the prime minister, but not necessarily so; in coalition governments the parliamentary leader of a junior party may be offered the post. Winston Peters, leader of New Zealand First, has been deputy prime minister since 27 November 2023.