Кіріспе

Премьер – кейбір елдердің орталық, мемлекеттік және жергілікті үкіметтерінің басшысы атағы. Премьердің орынбасары премьердің бірінші көмекшісі ретінде тағайындалады. Премьер әдетте үкімет басшысы болып табылады, бірақ мемлекет басшысы емес. Президенттік жүйелерде бұл екі қызмет бір адамда бірігеді, ал парламенттік жүйелерде әдетте бөлек сақталады.

"Премьер-министр" терминінің байланысы

"Премьер" көбінесе Канаданың провинциялары мен аумақтары, Австралия Ұлттық Достастығының штаттары, Оңтүстік Африка провинциялары, Сент-Китс және Невис Федерациясы құрамындағы Невис аралы және Ниуэ мемлекеті сияқты ұлттық емес бірліктердегі үкімет басшыларының атағы болып табылады. Кейбір жағдайларда ресми атағы "Премьер-министр" болып қала береді, бірақ ұлттық басшымен шатасуды болдырмау үшін "Премьер" қолданылады. Осындай жағдайларда "премьер" атауын "премьер-министр" атауынан ажырату қажет. Бұл елдерде бұрын премьер-министрлерді білдіру үшін "Федералды премьер", "Ұлттық премьер" немесе "Доминион премьері" сияқты терминдер қолданылған, бірақ қазір олар қолданыстан шығып қалған.

Этимология

Бұл сөз француз тіліндегі premier ministre сөзінен келген, яғни премьер-министр деген мағынаны білдіреді. "Премьер" сөзі "бірінші" дегенді білдіреді, ол латын тіліндегі prīmārius сөзінен шыққан. Осы себепті көптеген елдерде "премьер" және "премьер-министр" сөздері бір-бірімен ауыстырып қолданылады.

Ел бойынша мысалдар

Қытай Халық Республикасында "премьер" жиірек қолданылады және ресми мәртебесі бар, бірақ "премьер-министр" термині де қолданылады (Қытай Халық Республикасының Премьеріне қараңыз). Қытай Республикасында (Тайвань) үкімет басшысы ресми түрде Атқарушы Юань президенті болып табылады, бірақ оны "премьер" деп қысқартуға болады. Кайманараларында үкімет басшысы "Премьер" деп аталады, алайда, бұл британдық теңізасты аумақ болғандықтан, британ монархы мемлекет басшысы болып табылады және британ үкіметі сыртқы істерде соңғы шешімді көбінесе қабылдайды. Камбоджада "Премьер" дегені "Премьер-министр" дегенді білдіреді. Босния және Герцеговина Федерациясында, Босния және Герцеговинаның құрамындағы субұлттық бірлік ретінде, сондай-ақ кантондарда үкімет басшысының ресми атағы "премьер" болып табылады, көбінесе "премьер-министр" деп ағылшын тілінде аударылады, ал ұлттық премьер-министр Босния және Герцеговина Министрлер Кеңесінің төрағасы болып табылады, бірақ "премьер" кейде күнделікті тілде қолданылады. Чехияда үкімет басшысын әдетте "Premiér" деп атайды, ал чех тілінде "Премьер" және "Премьер-министр" екеуі де "Premiér" деп аударылады. Дегенмен, оның лауазымы ағылшын тілінде көбінесе "Премьер-министр" деп аударылса да, Конституцияның 67 және 68-баптарына сәйкес ресми атағы – "Үкімет Президенті" ("Předseda vlády"). Хорватияда үкімет басшысы ресми түрде "Үкімет Президенті" (predsjednik vlade) деп аталады, бірақ "Премьер" (premijer) күнделікті тілде қолданылады. Сербияда үкімет басшысы ресми түрде "Үкімет Президенті" (predsednik vlade) деп аталады, бірақ "Премьер" (premijer) күнделікті тілде қолданылады. Польшада үкімет басшысы ресми түрде "Министрлер Кеңесінің Президенті" (Prezes Rady Ministrów) деп аталады, бірақ "Премьер" (поляк тілінде премьер-министр) күнделікті тілде қолданылады. Италияда Министрлер Кеңесінің Президенті, премьер-министр лауазымымен теңестірілген, бейресми түрде "Премьер" деп аталады. Солтүстік Македонияда үкімет басшысы премьер (македон тілінде премиер, premier) деп аталады, әдетте ағылшын тілінде премьер-министр деп аударылады. Кеңес Одағында премьер атағы Халық Комиссарлары Кеңесінің Төрағасына қолданылды, ол 1946 жылдан кейін Министрлер Кеңесінің Төрағасы болып тағайындалды, ал 1991 жылы Кеңес Одағының Премьер-министрі болды. Малайзияда Саравак штатының үкімет басшысы 2022 жылы штат Конституциясына түзету енгізілгеннен кейін Саравак Премьері ретінде танылады, бұл қадам Саравақтың 1963 жылғы Малайзия келісімінде (MA63) көрсетілгендей, Малайзиядағы Сабах және Малайямен тең серіктес екенін көрсетеді. Нидерландыда премьер термині премьер-министрдің синонимі ретінде жиі қолданылады. Голланд тілінде ресми және көбінесе қолданылатын термин – "министр-президент", сондықтан бұл үшінші синоним, бірақ ол әдетте ағылшын тіліне сөзбе-сөз аударылмайды.