Кіріспе

Шахмат ашылуы

"Қараның гамбитінен бас тарту" (немесе QGD) – шахмат ашылуы, онда қаралар патшайымның гамбитінде ақтар ұсынған пішінді қабылдамайды:
1. d4 d5
2. c4 e6

Бұл "Қараның гамбитінен бас тартудың" дәстүрлі бағыты деп аталады. "Қараның гамбитінен бас тарту" деп айтылғанда, көбінесе дәстүрлі бағыт туралы айтылады; төмендегі "Басқа бағыттар" бөлімін қараңыз. Дәстүрлі бағытқа бірнеше түрлі жолдармен жетуге болады, мысалы: 1. d4 Nf6 2. c4 e6 3. Nf3 d5; 1. d4 e6 2. c4 d5; 1. c4 e6 2. Nc3 d5 3. d4; 1. Nf3 d5 2. c4 e6 3. d4; және т.б.

Жалпы түсініктер

2 e6 ойнағанда қараның қара тілдік епископы босатылады, ал қараның ақ тілдік епископының қозғалысы шектеледі. Ақтардың уақытша пешка құрбандығын қабылдамау арқылы қаралар берік позиция құрады; d5 және e6-дағы пешкалар қараға патшайымның гамбитінде нығайып тұруға мүмкіндік береді. Бұл 1. d4-ке қаралардың ең сенімді қорғаныстарының бірі ретінде танымал. Осы жағдайда ақтар қараның ақ тілдік епископының әрекетсіздігін пайдалануға тырысады, ал қаралар оны босатуға, айырбастауға немесе, әрекетсіз болса да, епископтың пайдалы қорғанысқа ие екенін дәлелдеуге ұмтылады. Қараның болашақта dxc4 жасауы ортаны ақтарға беруге әкеледі, және қаралар әдетте бұл қадамды жасамайды, егер ақтар Bd3 ойнағаннан кейін ғана c4-те пешканы ұтып алып, бір қандай жеңіске қол жеткізе алмаса. Православтық бағытта, темп үшін күрес ақтардың Bd3 ойнағанға дейін барлық пайдалы даму қадамдарын жасауға тырысуымен байланысты. Осы дебютте қаралар көбінесе c5 пешкасын бұзуға тырысады, бұл көбінесе тараптардың бірінің динамикалық компенсация алмастыру үшін оқшауланған немесе ілініске түскен пешкаларды қабылдауына алып келеді.

Басқа желілер

Кең мағынада, "Королеваның гамбитінен бас тарту" – қаралардың dxc4 ойнамайтын Королева гамбитінің кез келген вариациясы. Православтық желіден өзге вариациялардың өз атаулары бар және әдетте жеке қарастырылады. 1. d4 d5 2. c4 e6 және соңы c6 – Жартылай славян қорғанысы. 1. d4 d5 2. c4 c6 – Славян қорғанысы. 1. d4 d5 2. c4 e5 – Альбин қарсы гамбиті. 1. d4 d5 2. c4 Nc6 – Чигорин қорғанысы. 1. d4 d5 2. c4 Bf5 – Балтық қорғанысы. 1. d4 d5 2. c4 c5 – Симметриялық қорғаныс (немесе Австриялық қорғаныс). 1. d4 d5 2. c4 Nf6 – Маршалл қорғанысы. 1927 жылғы әлем чемпионатында Александр Алехин мен Хосе Рауль Капабланка арасында өткен 34 партияның барлығы, бірінші және үшінші партиялардан басқасы, Королеваның гамбитімен басталды.

Қара 3...Nf6

1. d4 d5 2. c4 e6 3. Nc3 (3. Nf3 – басты балама), қараның басты қозғалысы 3 Nf6. Басқа нұсқалар: 3 c5 (Тарраш қорғанысы), егер қара 3 Be7 (Алаторцев варианты) қабылдауға дайын болса. Жоғары деңгейде бұл соңғы уақытта Nf6-дан көбірек ойналады. Кейде бұл 3 Nf6-дан туындайтын позицияларға ауысады және қаралардың көзқарасы бойынша 3 Nf6 4. cxd5 exd5 5. Bg5-тен кейін туындайтын айырбастау вариациясының жасырын қысымын болдырмаудың артықшылығы бар. Көп жағдайда ойын 4. Nf3 Nf6 5. Bg5-ке ауысады, немесе ақ енді 4. cxd5 exd5 5. Bf4 c6 6. e3 ойнауы мүмкін, ал 6 Bf5 7. g4 1963 жылы Тигран Петросянмен болған матчында Михаил Ботвинник қолданғаннан кейін өзекті болып кетті. 6. Qc2 де танымал. Бұл айырбастау желілері жоғары деңгейде транспозициядан гөрі жиірек кездеседі. 3 c6, әдетте қараның 4. Nf3-тен кейін Noteboom Variation-ге кіру ниетін көрсетеді, немесе 4. Nf6-дан кейін жартылай славян қорғанысына. Ақ түстің 4. Nf3-ке баламалары бар, мысалы, Маршалл Гамбиті 4. e4; немесе 4. e3, бұл f5-тен кейін Stonewall Dutch-қа әкелуі мүмкін, немесе жартылай славянға ауысуы мүмкін. 3 Bb4 (Жеделдетілген Рагозин) Рагозин Вариациясына ауысуды көздейді, бірақ ақ түстің бұл ауысуды болдырмау үшін әртүрлі мүмкіндіктері бар. Мысалы, бұл қозғалыстың бір кемшілігі – 4. a3 Bxc3+ 5. bxc3 Nf6 6. e3 қозғалыстарынан кейін ақ түс Ботвинник – Капабланка, АВРО 1938 ойынындағы пешка құрылымын алуға мүмкіндік алады, ол көбінесе аққа біршама артықшылық береді деп есептеледі. 3 a6 (Яновский вариациясы), 2021 жылы әлем чемпионы Магнус Карлсен қолданғаннан кейін қызығушылық тудырды. Бұл қозғалыс dxc4 және содан кейін b5 қауіпті жасайды, пешканы ұстап тұруға тырысады. Осы себепті ақ түс әдетте бірінші cxd5 ойнайды.

Қара 3... Nf6 ойнайды

1. d4 d5 2. c4 e6 3. Nc3 Nf6 қозғалыстарынан басталатын партиялар D35–D69 ЭКО кодтарымен белгіленеді. Бұл көптеген басқа патшалық қадамдық ашылыстарға өте алатын ескі партиялар. Ақ түстің қараның құрылысына қарсы әр түрлі жолдары бар:

QGD негізгі нұсқалары: 4.Bg5 Be7 5.Nf3

Тартаковердің вариациясы немесе Тартаковер–Макогонов–Бондаревский жүйесі (ТМБ жүйесі): 5…h6 6. Bh4 0–0 7. e3 b6 – қаралар үшін ең сенімді жалғасулардың бірі. Тартаковер–Макогонов–Бондаревскийге қарсы (Анти ТМБ): 5…h6 6. Bxf6 Bxf6. Бұл позиция 1980-ші жылдардағы Каспаров–Карпов матчтарында жан-жақты тексерілді. Күні бүгінге дейін қаралардың бұл бағытта ешқандай қиындықтары жоқ, тіпті ең жоғары деңгейде сынақтан өткеніне қарамастан. Соңғы кезде Борис Гельфанд 2011 жылғы үміткерлер турнирінде осы вариацияның қара жағын сәтті қорғады және жеңіске жетті. Мысалы, финалдық үміткерлер турнирінің үшінші турында ол ақтарды 14 ходта, өте күшті жаңалықты қолданып, теңдікке келісуге мәжбүр етті. Ласкердің вариациясы: 5…0–0 6. e3 h6 (Неоортодоксальдық вариация) 7. Bh4 Ne4 (Ласкердің вариациясы) 8. Bxe7 Qxe7 – де сенімді позиция, көбінесе екі жиынтық кіші фигуралардың айырбасталуына әкеледі. Дәл осы позицияны Вишванатан Ананд 2010 жылғы Әлем Чемпионатының финалында Веселин Топаловты жеңіп, әлем чемпионы атағын сақтап қалу үшін таңдады. Классикалық вариация: 5…0–0 6. e3 Nbd7 7. Rc1 c6, енді ақтардың екі басты ходы бар: 8. Bd3 және 8. Qc2. 8. Bd3-ден кейін dxc4 9. Bxc4 қаралар орталықты басып, қысыңқы позицияға түседі, бірақ Bd3-ден бұрын Bxc4 ойнау арқылы ақтардың темпін жоғалтуға қол жеткізеді. Ақтар кеңістіктегі артықшылығын пайдаланып шабуылға өтуге тырысады, ал қаралар ақтарды тежеп, орталыққа қарсы шабуылдайды. Капабланканың басты идеясы – 9…Nd5 10. Bxe7 Qxe7 11. 0–0 Nxc3 12. Rxc3 e5 13. dxe5 Nxe5 14. Nxe5 Qxe5 15. f4 Qe7 босату маневрі, бұл орталықта бірнеше айырбастауларға әкелді, бірақ қаралар оңайлатудан кейін де сақ болуы керек. Бұл позиция бұрын жиі ойналғандықтан ECO жүйесінде жеке коды (D69) бар, бірақ қаралардың белсенді қарсы ойынының жетіспеуі православиелік негізгі ходын қазіргі кезде азырақ қолдануға себеп болды.

Кембридж Спрингс қорғанысы: 4.Қg5 Nbd7

Кембридж Спрингс қорғанысы бір ғасырдан астам бұрын ұсынылды және осы күнге дейін танымал. (1. d4 d5 2. c4 e6 3. Nc3 Nf6) 4. Bg5 Nbd7 (Солпан тұзағын дайындау) 5. e3 c6 6. Nf3 Qa5, енді қаралар Bb4 және мүмкін Ne4 ойынын жоспарлап, a5–e1 диагоналі бойынша қысым көрсетуге тырысады. Бұл қара қорғаныс әуесқойлардың арасында кең таралған, себебі ақтардың түсіп қалуы мүмкін бірнеше тұзақтар бар, мысалы 7. Nd2 (қараның диагональ бойынша жасаған қысымын тойтаруға бағытталған негізгі нұсқалардың бірі) 7. Bb4 8. Qc2 0-0 және осы жерде 9. Bd3 қате болады, себебі 9...dxc4 (Qxg5 қаупі) 10. Bxf6 cxd3! (аралық қимыл - zwischenzug) 11. Qxd3 Nxf6 қараға бір фигураны жеңіске жеткізеді.

Валюталық ауытқу: 4.cxd5 exd5

4. cxd5 және exd5 5-ші қадамнан кейін. Bg5 c6 6. Qc2 Ақ орталықта пешка басымдығына ие, ал Қара пешка басымдығы осы жағында. Бұл пешка құрылымы Аққа Nge2, f2–f3, содан кейін e2–e4 арқылы орталықтағы пешкаларын жылжытуға немесе Rb1 жоспары арқылы b2–b4–b5, сосын bxc6 арқылы c6-да әлсіз пешка жасауға мүмкіндік береді. Қара cxb5 ойнай алады немесе c6-да бір фигурамен қайтарып алады, бірақ осы мүмкіндіктердің әрқайсысы ашық қатардағы артқа қарай пешкадан да нашар. Қара үшін d5-те алмасу оның ашық түсті епископын босатып, e қатарын ашып, орталық және шабуылдық ойын үшін e4-ті серпіндік тақта ретінде пайдалануға мүмкіндік береді. Мүмкіндіктер тең болғанымен, Қара көбінесе Ақ патшасына шабуыл жасау үшін өзінің жоғары белсенділігін пайдалануға мәжбүр, себебі QGD алмасу құрылымындағы ұзақ мерзімді перспективалар Аққа тиімді. Ақ үшін келесі ойындар үлгілік: Орталық пешканы жылжыту: Карлсен – Яковенко, Нанкин 2009 Азшылық шабуыл: Эванс – Опсахл, Дубровник 1950.

Үш салт аттының вариациясы: 4.Nf3

Патшайымның бас тартылған гамбитінің үш салт атты вариациясы әдетте 1. d4 Nf6 2. c4 e6 3. Nf3 d5 4. Nc3 жүріс тізбегімен қол жеткізіледі. Бұл Нимзо үнді қорғанысынан (ақтардың тұрғысынан) және патшайымның бас тартылған гамбитінің алмасу вариациясынан (қаралардың тұрғысынан) қашу үшін жасалады. Қара үш салт атты вариациясына жауап ретінде бірнеше мүмкіндікке ие.

Вена нұсқасы: 4...dxc4

Вена вариациясы үш салт аттылар вариациясында қара 4...dxc4 ойнағаннан кейін туындайды. Венаның басты жолы 5. e4 Bb4 6. Bg5 деп жалғасады. Ақтардың піштері немесе кейіпкерлері орталық алаңдарды ұзақ мерзімді пішін құрылымының әлсіздігіне бағамен иеленеді. Вена вариациясының ең жоғары деңгейде ойналған мысалы – Файн–Эуве, AVRO 1938. Вена вариациясының тыныш вариациясы 5. e3 ойналғаннан кейін пайда болады.

Жартылай таррашалық вариация: 4...c5

Жартылай Тарраш вариациясы үш салт аттылар вариациясында қара 4...c5 ойнағаннан кейін туындайды. Бұл вариациядағы маңызды бағыт – соңғы ойын бағыты, онда ойын былай жалғасады: 5. cxd5 cxd4 6. Qxd4 exd5 7. e4 dxe4 8. Qxd8+ Kxd8. Мұнда патшайымдар Берлин қорғанысындағы соңғы ойындағыдай алыс-сатылып, теңдікке ұласатын позиция туады. Бұл бағытты Уэсли Со, Аниш Гири және Магнус Карлсен сияқты жетекші гроссмейстерлер теңдікке қол жеткізу мақсатымен ойнаған. Тағы бір алмасу вариациясы бар, онда ойын 5. cxd5 Nxd5 6. e4 Nxc3 7. bxc3 cxd4 8. cxd4 деп жалғасады, оны Динг Лирен, Аниш Гири, Владимир Крамник және Магнус Карлсен сияқты ойыншылар қолданған.

Рагозин Вариациясы: 4...Bb4

Рагозин Вариациясы (ЭКО коды D37–D39) үш салт аттылар Вариациясында қара 4...Bb4 ойнағаннан кейін туындайды. Рагозин вариациясының Алехин вариациясы 5. Qa4 Nc6 6. e3 0-0 7. Qc2 жүрістерімен пайда болады. 5. Bg5 dxc4 6. e4 ойналса, "Каралеваның бас тартқан гамбитінің" Веналық вариациясына көшірілу мүмкіндігі туады. Венаға көшіруден сақтану үшін, 5. cxd5 exd5 6. Bg5 h6 7. Bh4 деген баламалы жүріс жиі қолданылады.

Жартылай славяндық қорғаныс: 4...c6

Semi Slav қорғанысы үш салт аттылар вариациясында қара 4...c6 жүргеннен кейін туындайды.

Негізгі түрлендірулерге көшіру: 4...Be7 5.Bg5

"Қараның гамбиті бас тартылуының" негізгі вариацияларына өту, қара 4...Be7 5. Bg5 жүргеннен кейін "Үш салт атты" вариациясында болады.

Харвиц шабуыл 4...Б7 5.Бf4

Бұл нұсқа да танымал. Бишопты Bg5-ке қою қараларға Ласкер қорғанысында көрінгендей, Nf6 e4 сияқты жүргілістермен еркін айырбастауға мүмкіндік береді. Bf4 жүргілісінің мақсаты – қаралардың мүмкіндіктерін осылай шектеу, сондай-ақ епископ жұбын алу мүмкіндігін азайту. Ойын көбінесе 5. 0-0 6. e3 c5 7. dxc5 Bxc5 деп жалғасады. Питер Леко, әдетте e4-пен ойнайтын, бұл нұсқаны ақ түспен пайдаланып, 2004 жылғы Әлем Чемпионатында Владимир Крамникты жеңді.