Адам Рапацкий: Польша саяхатшысы және дипломаты

Кіріспе

Польшалық саясаткер және дипломат Адам Рапацки (24 желтоқсан 1909 – 10 қазан 1970) 1947 жылдан 1968 жылға дейін Польшаның көрнекті коммунистік саясаткері және дипломаты болды. Ол социалистік қозғалыста қатысып, 1948 жылы жаңа Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының (PZPR) Орталық Комитетіне қосылып, Политбюро мүшесі атанды. Оның Кремльмен өте тығыз байланысы болды. Ол 1957 жылы Еуропада ядролық қарудан бос аймақтар құру туралы ұсынысымен әйгілі болды, бірақ ол қабылданбады. Ол Шығыс Германиямен жақсы қарым-қатынас сақтап, Батыс Германияның экспансионизміне қарсы ескерткен. Пьотр Вандич оны жақсы білімді, әлемдік көзқарастас, тәжірибелі, либералды және амбициялы, сонымен қатар патриотизм сезіміне толы және Батыс Еуропадағы солшыл күштермен ынтымақтастыққа сенген адам деп санайды.

Өмірбаян

Рапацкий Мариан Рапацкий мен Мария Рапацкаяның отбасында 1909 жылғы 24 желтоқсанда Австрия-Венгрияның Лемберг қаласында (қазіргі Львов, Украина) дүниеге келген. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін ол ата-анасымен бірге Пьотрков Трибуналскиге, ал 1919 жылы Варшаваға көшіп барды. Қаладағы алғашқы жылдары 1920 жылдан 1929 жылға дейін гимназияда, ал 1929 жылдан 1931 жылға дейін Варшава экономика мектебінде оқыды. 1931 жылы Варшавадағы Тәуелсіз социалистік жастар одағына қосылды. 1932 жылы университетті бітіргеннен кейін 28-ші жаяу әскер дивизиясына қатысып, одақтағы мансабын жалғастыра отырып, кеңесінің мүшесі болды. Ұлттық радикалдық лагерьмен ұрыстар мен демонстрацияларға жиі қатысты. 1939 жылғы 24 тамызда әскерге шақырылып, Германияның Польшаға басып кіруі кезінде екінші лейтенант және Академиялық лиганың 36-шы жаяу әскер полкінің взвод командирі ретінде шайқасты. 22 қыркүйекте Модлин бекінісі маңында тұтқынға алынып, Екінші дүниежүзілік соғыстың қалған уақытын әскери тұтқын лагерьлерінде өткізді. Рапацкий нацистерге қарсы кітаптар мен құпия газеттер жазу, солшыл топтарға қосылу және орыс тілін үйрену сияқты көптеген қарсылық қызметтеріне қатысты. 1945 жылдың сәуір айында босатылып, шілдеде Польшаға оралды. 1945 жылдың тамызында Польша социалистік партиясына қосылып, 1946 жылдың қаңтарында Варшаваға көшіп келді. Тамыз айында ол бір топ польшалық социалистермен бірге партияның Орталық комитетіне кірді. Алдағы сайлауға дайындық жұмыстарына қатысып, 1947 жылғы Польша заң шығару сайлауында елші болып тағайындалды. 1947 жылғы 16 сәуірде теңіз транспорты министрі болып тағайындалды. 1948 жылғы 11 қаңтардан 15 желтоқсанға дейін PSP-да маңызды рөл атқарды. Содан кейін Польша Біріккен жұмысшылар партиясының саяси бюросына сайланды. Теңіз транспорты министрі қызметін атқару кезінде сауда флотын қайта құру мен кеңейтуге баса назар аударды. 1950 жылдан 1956 жылға дейін жоғары білім және ғылым министрі болды. 1956 жылдан 1968 жылға дейін Юзеф Циранкевич үкіметінде сыртқы істер министрі болды. Сыртқы істер министрі ретінде ол сыртқы істер министрлігінің бас директоры Пржемислав Огродзинскиймен тығыз байланыста болды, оның социалистік-коммунистік өтімділігі оныкімен бірдей болды. Огродзинский оның бас кеңесшісі болды. Сыртқы істер министрі ретінде Рапацкий Біріккен жұмысшылар партиясының либералдық қанатының жетекшісі саналды, ол репрессия мен цензураны жеңілдетуге белсенділік танытты, бұл оған белгілі бір танымалдылық әкелді. Американдық үкіметке тиесілі "Еркін Еуропа" радиостанциясы 1950 жылдары АҚШ коммунизмді "қайтару" артында тұрғанын және Шығыс Еуропа халықтарына коммунистік режимге қарсы көтерілсе, американдықтар әскери күшпен араласатынын уәделеген. 1956 жылы мажарлар "Еркін Еуропа" радиосының кеңесіне құлақ асып, көтеріліске шықты, бірақ Қызыл Армия оларды басып тастады: АҚШ ядролық соғысқа қауқындықтан араласпады. Польшалықтар үшін "Еркін Еуропа" радиосының жалған уәделері мен мажар көтерілісінің басылуы коммунистік режимді құлатуға тырысудың ешқандай мағынасы жоқ екенін көрсетті және қазіргі уақытта оны жақсартуға тырысудың ең жақсысы екенін көрсетті. Сонымен қатар, Варшавадағы сталиндік басшылықты реформаторлық фракция құлатқан Польшаның қазан көтерілісі, Кеңес Одағының қарсылығына қарамастан, Польшаның тәуелсіздігіне үміт берді. Польшаның 1950 жылдардағы сыртқы саясатының басты мәселесі Батыс Германия үкіметінің Одер-Найссе сызығын Германияның шығыс шекарасы ретінде мойындамауы және Польшаның 1937 жылы Германияның бөлігі болған барлық аумақтары Польшаның заңсыз басып алуы болды. 1955 жылы НАТО кеңесінің отырысында Батыс Германия үкіметі Бундесверді ядролық қарумен қаруландыруды сұрады, бұл Варшавада үлкен алаңдаушылық тудырды. 1956 жылғы Суэц дағдарысы Батыстың біртіндеп әлсірегенін көрсетті. Бұл Рапацкиге Ұлыбритания мен Францияның АҚШ-пен келіспеушіліктерін Польша дипломатиясы өз мақсаттарына жету үшін пайдалана алады деген үміт берді, оның ең бастысы Батыс Германияның Польшаға қарсы қолданылуы мүмкін ядролық қару алуына жол бермеу болды. 1957 жылғы 2 қазанда ол Біріккен Ұлттар Ұйымында Орталық Еуропадағы ядролық қарусыз аймақ құру жоспарын (Чехословакия, Польша, Шығыс және Батыс Германияны қамтиды), "Рапацкий жоспары" деп аталатын жоспарын ұсынды. Батыс бұл жоспарды шығыстағы үлкен конвенционалды күштерден қорқып қабылдамады. Рапацкий 1970 жылғы 10 қазанда Варшавада 60 жасында қайтыс болды. Ол Еңбек орденінің туы, Оңтүстік Крест орденімен және 1965 жылы Италия Республикасының Еңбек орденімен марапатталды. 1967 жылы Тодор Живков оған Болгария Халық Республикасының орденін табыс етті.

Rapacki was born by Marian Rapacki and Maria Rapacka in Lemberg, Austria Hungary (modern Lviv, Ukraine) on 24 December 1909. Due the start of World War I, he and his parents moved to Piotrków Trybunalski, and to Warsaw in 1919. During his early life in the city, he attended gymnasium from 1920 to 1929, and the SGH Warsaw School of Economics from 1929 to 1931. In 1931, he joined the Union of Independent Socialist Youth, a Socialist group operating in Warsaw. After graduating university in 1932, he joined the 28th Infantry Division, and continuing his career in the Union, he shortly became a member of its council. He often took part in fights with the National Radical Camp and demonstrations. Recruited to the army on the 24 August 1939, he fought in the invasion of Poland by Germany as a second lieutenant and the leader of a platoon in the 36th Infantry Regiment of the Academic League. He was taken into captivity on the 22 September near the Modlin Fortress and spent the rest of World War II in prisoner of war camps. Rapacki engaged in many rebellious activities, such as writing anti Nazi books and secret newspapers, joined leftist groups and learnt Russian. Freed in April 1945, he returned to Poland in July. He joined the Polish Socialist Party in August 1945 and moved to Warsaw in January 1946. In August, along with a group of Polish socialists, he entered the party's Central Committee. He joined the preparation for the upcoming elections to the Legislative Sejm, and during the 1947 Polish legislative election, he was appointed an envoy. He was appointed Minister of Shipping on 16 April 1947. From 11 January to 15 December 1948, he played an important role in the PSP. He then was elected as part of the Politburo of the Polish United Workers' Party. During his term as the Minister of Shipping, he focused mainly on rebuilding and expanding the trading fleet. He was Minister of Higher Education (Higher Education and Science to 1951) from 1950 to 1956. From 1956 to 1968, he was the foreign minister in the cabinet of Józef Cyrankiewicz. As a Foreign Minister, he was especially close to the director general of the Foreign Ministry, Przemysław Ogrodziński, a man whose background as a socialist turned communist was precisely as same as his. Ogrodziński served as his principal adviser. As Foreign Minister, Rapacki was considered be one of the leaders of the liberalising wing of the United Workers' Party that was known for favouring an ease of repression and censorship, which gave him a certain popularity. Radio Free Europe, a radio station owned by the American government had making claims throughout the 1950s that the US stood behind the "rollback" of Communism and promised the peoples of Eastern Europeans that if they rose up against their communist regimes, the Americand would intervene with military force. In 1956, the Hungarians followed the advice of Radio Free Europe and rose up, only to be crushed by the Red Army: the US did not intervene for fear of causing a nuclear war with the Soviet Union. From the Polish perspective, the hollowness of the claims of Radio Free Europe, together with crushing of the Hungarian uprising, showed there was no point in trying to overthrow the communist regime, and the best that could be done at present was to improve the it. At the same time, the Polish October uprising, which seen the Stalinist leadership in Warsaw overthrown by a reformist faction of the United Workers's People over the face of Soviet objections, gave hope that Poland would become more independent. The principal concerns of Polish foreign policy in the 1950s was the rejection by the West German government of the Oder Neisse line as Germany's eastern frontier and the claim that all areas of Poland that had been part of Germany in 1937 were being illegally occupied by Poland. In 1955, at a meeting of the NATO Council, the West German government requested for the Bundeswehr to be armed with nuclear weapons, a request that caused much alarm in Warsaw. The 1956 Suez Crisis revealed the unity of the West were less than what it had proclaimed. That certainly gave Rapacki hope that disagreements between Britain and France with the United States might be exploited by Polish diplomacy to achieve its goals, the most important of which was to prevent West Germany from acquiring nuclear weapons, which might someday be used against Poland. On 2 October 1957, he presented at the United Nations his plan for a nuclear free zone in Central Europe (comprising Czechoslovakia, Poland, East and West Germany), known as the "Rapacki Plan". The West rejected the plan because it feared the massive conventional forces in the East. Rapacki died in Warsaw, aged 60, on 10 October 1970. the Order of the Banner of Work, the Order of the Southern Cross, and in 1965 the Order of Merit of the Italian Republic. He was awarded the Order of the People's Republic of Bulgaria by Todor Zhivkov in 1967.