Жозеф Пилсудский: Польша мемлекет қайраткерінің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Польша мемлекет қайраткері (1867–1935)

Йозеф Клеменс Пилсудский (5 желтоқсан 1867 – 12 мамыр 1935) – Польша мемлекетінің басшысы (1918–1922) және Польшаның бірінші маршалы (1920 жылдан). Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Польша саясатындағы маңызды тұлғаға айналып, елдің сыртқы саясатын қалыптастыруға зор ықпал етті. Пилсудскийді 1918 жылы Польшаның 1795 жылғы соңғы бөлінуінен кейін 123 жыл өткен соң қайта құрылған Екінші Польша Республикасының әкесі деп есептейді, ал Екінші Республиканың әскери істер министрі ретінде (1926–1935) де-факто басшысы болды. Өзін Польша-Литва одағының мәдениеті мен дәстүрінің мұрагері санайтын Пилсудский көпұлтты Польшаға – "ұлттар үйіне" сенді, онда жергілікті этникалық және діни азшылықтар да орын алды. Саяси карьерасының басында Пилсудский Польша социалистік партиясының жетекшісі болды. Польшаның тәуелсіздігі тек әскери жолмен жеңіледі деп сенген ол Польша легиондарын құрды. 1914 жылы ол Ресей империясы мен Орталық державаларды жеңіске жететін жаңа, ірі соғыс болатынын болжады. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Пилсудскийдің легиондары Австрия-Мажарстанмен бірлесіп Ресейге қарсы күресті. 1917 жылы Ресейдің соғыстағы жағдайы нашарлаған кезде ол Орталық державаларға қолдау көрсетуден бас тартып, Магдебургта немістерге тұтқынға алынды. Пилсудский 1918 жылдың қарашасынан бастап Польша тәуелсіздік алғанға дейін 1922 жылға дейін Польша мемлекетінің басшысы болды. 1919–1921 жылдары ол Польшаның шекарасын қайта анықтаған алты соғыста Польша әскеріне басшылық етті. 1920 жылдың тамызында поляк-совет соғысында жеңіліс алдында болған күшін Варшава шайқасында кеңес әскерлерін жеңіп, шабуылдан қорғады. 1923 жылы оның қарсыластары, әсіресе Ұлттық демократтар басымдық құрған үкіметпен Пилсудский белсенді саясаттан шеттеді. Үш жылдан кейін ол Мамыр төңкерілісі арқылы билікке қайта оралып, Санация режимінің көшбасшысы болды. 1935 жылы қайтыс болғанға дейін әскери және сыртқы істерге баса назар аударды, оның 21 ғасырға дейін сақталған жеке тұлға культін қалыптастырды. Пилсудскийдің басқаруының кейбір аспектілері, мысалы, Береза Картускадағы саяси қарсыластарын түрмеге қамауы даулы болғанымен, ол Польшаның 20 ғасырындағы тарихындағы ең ықпалды тұлғалардың бірі болып саналады және қазіргі Польшаның негізін қалаушы ретінде кеңінен танылады.

Józef Klemens Piłsudski (; 5 December 1867 – 12 May 1935) was a Polish statesman who served as the Chief of State (1918–1922) and first Marshal of Poland (from 1920). In the aftermath of World War I, he became an increasingly dominant figure in Polish politics and exerted significant influence on shaping the country's foreign policy. Piłsudski is viewed as a father of the Second Polish Republic, which was re established in 1918, 123 years after the final partition of Poland in 1795, and was considered de facto leader (1926–1935) of the Second Republic as the Minister of Military Affairs. Seeing himself as a descendant of the culture and traditions of the Polish–Lithuanian Commonwealth, Piłsudski believed in a multi ethnic Poland—"a home of nations" including indigenous ethnic and religious minorities. Early in his political career, Piłsudski became a leader of the Polish Socialist Party. Believing Poland's independence would be won militarily, he formed the Polish Legions. In 1914, he predicted a new major war would defeat the Russian Empire and the Central Powers. After World War I began in 1914, Piłsudski's Legions fought alongside Austria Hungary against Russia. In 1917, with Russia faring poorly in the war, he withdrew his support for the Central Powers, and was imprisoned in Magdeburg by the Germans. Piłsudski was Poland's Chief of State from November 1918, when Poland regained its independence, until 1922. From 1919 to 1921 he commanded Polish forces in six wars that re defined the country's borders. On the verge of defeat in the Polish–Soviet War in August 1920, his forces repelled the invading Soviet Russians at the Battle of Warsaw. In 1923, with a government dominated by his opponents, in particular the National Democrats, Piłsudski retired from active politics. Three years later he returned to power in the May Coup and became the strongman of the Sanation regime. He focused on military and foreign affairs until his death in 1935, developing a cult of personality that has survived into the 21st century. Although some aspects of Piłsudski's administration, such as imprisoning his political opponents at Bereza Kartuska, are controversial, he remains one of the most influential figures in Polish 20th century history and is widely regarded as a founder of modern Poland.

Ерте өмір

Пилсудский 1867 жылдың 5 желтоқсанында Литвадағы Зулав ауылының маңындағы Зулав поместьесінде асыл Пилсудский отбасында дүниеге келді. Ол туған кезде ауыл Ресей империясының құрамында болған, және 1795 жылдан бері солай болды. Оған дейін, ол 1569 жылдан 1795 жылға дейін Польша-Литва одағының ажырамас бөлігі болған Литва Ұлы Княздығының құрамында болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ауыл Вильнюс аймағының құрамына кірді, ол соғыстар аралық кезеңде Литва мен Польша арасында даулы болды. 1922 жылдан 1939 жылға дейін ауыл Екінші Польша Республикасына қарасты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ауыл совет және неміс басқындығына ұшырады. Бұл мүлік оның бай Билевич отбасының мүшесі болған анасы Марияның қалың мал ретінде әкелгені еді. Пилсудский отбасы, кедей болса да, польшалық патриоттық дәстүрлерді сақтады және поляк немесе поляктанған литвалықтар ретінде сипатталады. Жозеф отбасының екінші ұлы болды. Жозеф Вильнюс қаласындағы орыс гимназиясында оқығанда ерекше жақсы оқушы болған жоқ. Ағалары Бронислав, Адам және Янмен бірге Жозефті анасы Мария польша тарихымен және әдебиетімен таныстырды, бірақ бұл әдебиет императорлық билік тарапынан басып тасталған еді. Оның әкесі, сондай-ақ Жозеф, 1863 жылғы қаңтар көтерілісіне қатысқан, ол Ресей үкіметіне қарсы болды. Отбасы үкіметтің орысшалау саясатына наразылық білдірді. Жас Жозеф орыс православие шіркеуіне баруды ұнатпады және мектепті орыс патшасына, оның империясына және мәдениетіне деген жеккөрушілікпен тастап кетті. 1885 жылы Пилсудский Харьков университетінде медициналық білім алып, орыс халықшылдары қозғалысының бір бөлігі болған "Народная Воля" ұйымына қосылды. 1886 жылы студенттік демонстрацияларға қатысқандығы үшін оқудан шеттетілді. Ол Дорпат университетіне қабылданбады, себебі университет басшылығы оның саяси көзқарастарынан хабардар болды. 1887 жылдың 22 наурызында патша билігі оны Вильнюс социалистерімен бірге патша Александр III-ті өлтіруге қастандық жасады деген айыппен тұтқындады. Пилсудскийдің бұл қастандыққа қатысуының басты себебі оның ағасы Брониславтың іспеттес болуы еді. Жозефке бес жылға Сібірге жер аударылу жазасы берілді, алдымен Лена өзеніндегі Киренск қаласына, содан кейін Тункаға.

Piłsudski was born 5 December 1867 to the noble Piłsudski family at their manorof Zułów near the village of Zułów (now Zalavas in Lithuania). At his birth, the village was part of the Russian Empire and had been so since 1795. Before that, it was in the Grand Duchy of Lithuania, an integral part of the Polish–Lithuanian Commonwealth from 1569 to 1795. After World War I, the village was part of the Vilnius Region that was contested between Lithuania and Poland throughout the interwar period. From 1922 until 1939, the village was in the Second Polish Republic. During World War II, the village suffered Soviet and German occupations. The estate was part of the dowry brought by his mother, Maria, a member of the wealthy Billewicz family. The Piłsudski family, although pauperized, cherished Polish patriotic traditions, and are characterized either as Polish or as Polonized Lithuanians. Józef was the second son born to the family. Józef was not an especially diligent student when he attended the Russian Gymnasium in Vilnius. Along with his brothers Bronisław, Adam and Jan, Józef was introduced by his mother Maria to Polish history and literature, which were suppressed by the Imperial authorities. His father, also named Józef, fought in the January 1863 Uprising against Russian rule. The family resented the government's Russification policies. Young Józef profoundly disliked having to attend Russian Orthodox Church service and left school with an aversion for the Russian Tsar, its empire, and its culture. In 1885 Piłsudski started medical studies at Kharkov University where he became involved with Narodnaya Volya, part of the Russian Narodniks revolutionary movement. In 1886, he was suspended for participating in student demonstrations. He was rejected by the University of Dorpat, whose authorities had been informed of his political affiliation. On 22 March 1887, he was arrested by Tsarist authorities on a charge of plotting with Vilnius socialists to assassinate Tsar Alexander III; Piłsudski's main connection to the plot was the involvement of his brother Bronisław. Józef was sentenced to five years' exile in Siberia, first at Kirensk on the Lena River, then at Tunka.

Сібірдегі жер аударылу

Пильсудскийді тұтқындармен бірге Сібірге алып бара жатқанда, оны бірнеше апта бойы Иркутск түрмесінде ұстады. Түрмеде болған кезінде тағы бір тұтқын күзетшіні қорлап, кешірім сұраудан бас тартты; соның салдарынан Пильсудский мен басқа да саяси тұтқындар күзетшілер тарапынан ұрылды, ал Пильсудский екі тісінен айрылды. Ол оқиғадан кейін билік саяси тұтқындардың құқықтарын қалпына келтіргенге дейін аштық жариялауға қатысты. Бұл әрекеті үшін 1888 жылы ол алты айға түрмеге қамалды. Тұтқындалған күнінің алғашқы түнін 40 градус аяздың астында өткізді, бұл оның денсаулығына қауіп келтірді және өмірі бойы бойын қиындықтармен күрестірді. Шекер ауданында Пильсудский көптеген Сибирьге жер аударылған адамдармен танысты. Оған қалауынша жұмыс істеуге рұқсат берілді және ол жергілікті балаларға математика мен шет тілдерінен сабақ берді (орыс және туған поляк тілдерінен өзге француз, неміс және литва тілдерін білді, ал кейін ағылшын тілін де үйренді). Жергілікті шенеуніктер Пильсудскийдің поляк аристократы болғандықтан, басқаларға берілетін 10 рубльдік зейнетақыға құқығы жоқ деп шешті.