Владіслав Гомулка: Польшаның саяси қайраткері және кезеңі

Кіріспе

Польшаның басшысы (1947–1948; 1956–1970)

Владислав Гомулка (; 6 ақпан 1905 – 1 қыркүйек 1982) – поляк коммунистік саясаткері. Ол соғыстан кейінгі Польшаның 1947 жылдан 1948 жылға дейін және 1956 жылдан 1970 жылға дейін де-факто басшысы болды. 1905 жылы Галицияда туған Гомулка пролетариаттық отбасынан шыққан. Он төрт жасынан бастап слесарь болған ол революциялық қозғалысқа қосылды, кәсіподақтарда насихат жүргізді және Витос үкіметінің, содан кейін Пилсудский диктатурасының қатаңдықтарына тап болды. 1939 жылы Польшаға нацистік Германия шабуыл жасағанда, ол Львовта тұтқындалды, бірақ кейін босатылды. Ол Варшаваға көшіп, нацистерге қарсы қарсылық күресінің ең белсенді ұйымдастырушыларының бірі болды. 1943 жылы ол солшыл қарсыластардың басшысы, жер асты жұмысшы партиясының бас хатшысы болды. Польшаны Кеңес Армиясы басып алған кезде, ол Сталиннің қолдауымен поляк Бирут тобымен бірге кеңестік үкімет құрған Люблин үкіметімен ынтымақтасты. Польшалық қазаннан кейін ол 1956 жылдан 1970 жылға дейін қайтадан басшылыққа келді. Гомулка бастапқыда реформалары үшін зор құрметке ие болды, "социализмге поляк жолы" іздеді және "Польша еруі" деп аталған кезеңге бастама берді. Алайда, 1960 жылдары ол жүйенің тұрақсыздығынан қорқып, қатаң және авторитарлық саясатқа көшті. 1960 жылдары ол Католик шіркеуін қудалауды және антикоммунистік оппозицияны қолдады. 1967-1968 жылдары Гомулка антисионистік және антисемиттік саяси науқандарға жол берді, оларды негізінен партияның басқа мүшелері жүргізді, бірақ Гомулка оны тоқыраған экономикадан назарды аудару арқылы билікті сақтап қалу үшін пайдаланды. Польшадағы көптеген еврейлер елден кетіп қалды. Ол сондай-ақ наразылық білдірген студенттерді қудалауға және БАҚ-ты қатаң цензуралауға жауапты болды. Гомулка Польшаның 1968 жылғы тамызда Чехословакияға Варшава шарты бойынша жасаған шабуылға қатысуын қолдады. 1970 жылғы желтоқсанда Гомулканың биліктегі кезеңінің соңында Батыс Германиямен жасалған келісімде Батыс Германия Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі шекараларды мойындады, бұл Орталық Еуропадағы болашақ бейбітшілік, тұрақтылық және ынтымақтастыққа негіз салды. Сол айда экономикалық қиындықтар бағаның өсуіне және Балтық теңізіндегі кеме жасаушылармен қанды қақтығыстарға әкелді, нәтижесінде ондаған жұмысшы қаза тапты. Осы трагедиялық оқиғалар Гомулканы отставкаға кетуге мәжбүр етті. Биліктегі элитаның жаңаруында Эдвард Герек партия басшылығын қабылдады және жағдай жеңілдеді.

Władysław Gomułka (; 6 February 1905 – 1 September 1982) was a Polish Communist politician. He was the de facto leader of post war Poland from 1947 until 1948, and again from 1956 to 1970. Born in 1905 in Galicia, Gomulka was of proletarian origin. A plumber from the age of fourteen, he joined the revolutionary movement, made propaganda in the trade unions and suffered the rigours of the Witos government, then of the Pilsudski dictatorship. When Nazi Germany invaded Poland in 1939, he was imprisoned in Lwow, but was later released. He moved to Warsaw and became one of the most energetic organisers of the resistance against the Nazis. In 1943, he became the leader of the left wing resistance fighters, the general secretary of the underground workers' party. When Poland was occupied by the Red Army, he collaborated with the Lublin government, formed by the Soviets with the Polish Bierut group, which received Stalin's blessing. Following the Polish October he became leader again from 1956 to 1970. Gomułka was initially very popular for his reforms; his seeking a "Polish way to socialism"; and giving rise to the period known as "Polish thaw". During the 1960s, however, he became more rigid and authoritarian—afraid of destabilizing the system, he was not inclined to introduce or permit changes. In the 1960s he supported the persecution of the Catholic Church, and the anti communist opposition. In 1967 to 1968, Gomułka allowed outbursts of anti Zionist and antisemitic political campaign, pursued primarily by others in the Party, but utilized by Gomułka to retain power by shifting the attention from the stagnating economy. Many of the remaining Polish Jews left the country. At that time he was also responsible for persecuting protesting students and toughening censorship of the media. Gomułka supported Poland's participation in the Warsaw Pact invasion of Czechoslovakia in August 1968. In the treaty with West Germany, signed in December 1970 at the end of Gomułka's period in office, West Germany recognized the post World War II borders, which established a foundation for future peace, stability and cooperation in Central Europe. In the same month, economic difficulties led to price rises and subsequent bloody clashes with shipyard workers on the Baltic coast, in which several dozen workers were fatally shot. The tragic events forced Gomułka's resignation and retirement. In a generational replacement of the ruling elite, Edward Gierek took over the Party leadership and tensions eased.

Балалық шағы мен білімі

Владислав Гомулка 1905 жылғы 6 ақпанда Кросно қаласының шетіндегі Бяобржеги Францисканское ауылында, Австрия бөлігінде (Галиция аймағы) жұмысшы отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы Америка Құрама Штаттарында танысып, үйленген, екеуі де 19 ғасырдың соңында жұмыс іздеп көшіп келген, бірақ 20 ғасырдың басында Владиславтың әкесі Ян Америкада табысты жұмыс таба алмағандықтан Польшаға оралды. Ян Гомулка содан кейін Карпат аймағындағы мұнай өндірісінде жұмыс істеді. Владиславтың үлкен әпкесі Йозефа АҚШ-та туған, 18 жасқа толғанда, көптеген туыстары бар сол жаққа оралды, АҚШ азаматтығын сақтап қалды. Владислав және оның екі бауырласы бала кезінде Галицияның кедейлігін бастан өткерді: олар қираған шатырда тұрды және көбінесе картоп жеді. Ол елге және оның халқына, әсіресе жұмысшы табына деген жағымды сезімдерінен бұл пікірді ажыратты. Сондықтан ол "мемлекеттік және партиялық аппараттағы еврейлердің үлесін одан әрі арттыруды тоқтату ғана емес, сонымен қатар, әсіресе аппараттың жоғарғы деңгейлерінде, оны біртіндеп төмендету қажет" деп санады. Дегенмен, Хрущев Гомулканың кейін құлауына оның қарсыластары Гомулканы Югославияны қолдайтын адам ретінде көрсетуі себеп болғанын айтты; айыптаулар жарияланбады, бірақ Сталинге жеткізілді және 1948 жылы болған Кеңес-Югославия дауының фонында кімді қолдау керектігін шешуде маңызды рөл атқарды. Партиядағы реформаторлар Гомулканың саяси оңалтуын және партия басшылығына оралуын қалады. Гомулка одан әрі реформаларды жүзеге асыру үшін нақты билік беруді талап етті. Ол партия басшыларының кейбіреулерін, соның ішінде кеңесшіл Қорғаныс министрі Константин Рокоссовскийді алмастыруды жоспарлады. Кеңес басшылығы Польшадағы оқиғаларға алаңдады. Польшаға кеңес әскерлерінің тереңдеуімен бірге, жоғары деңгейдегі кеңес делегациясы Варшаваға келді. Оны Никита Хрущев басқарды, құрамында Анастас Микоян, Николай Булганин, Вячеслав Молотов, Лазар Каганович, Иван Конев және басқалар болды. Очаб пен Гомулка поляк әскерлерінің кеңес әскерлері алға жылса қарсылық көрсететінін, бірақ реформалардың ішкі мәселе екенін және Польшаның коммунистік блоктен немесе Кеңес Одағымен жасалған келісімдерден бас тартпақ емес екенін түсіндірді. Кеңес Одағы мойын бұрды. Политбюро мүшелерінің көпшілігінің тілегімен бірінші хатшы Очаб 20 қазанда Орталық комитетте Гомулканы және бірнеше жақтастарын Политбюроға енгізіп, басқаларын шығарды және Гомулканы партияның бірінші хатшысы етіп сайлады. Сталиншілердің бұрынғы тұтқыны Гомулка 24 қазанда Варшавадағы жаппай көше демонстрациясының қатысушылары арқылы бүкіл елде кең қолдауға ие болды. Гомулканың поляк халқы арасында танымал екенін, Кеңес Одағымен одақты сақтау және Польшадағы Қызыл Армияның болуын қалауын ескере отырып, Хрущев Гомулканың Мәскеумен қатар өмір сүре алатын көшбасшы екеніне шешім берді. Ол Аденауэр үкіметінің реваншистік мәлімдемелерінен қорқып, Кеңес Одағымен одақ болашақтағы неміс басқыншылығының қаупін тоқтатудың жалғыз жолы деп сенді. Жаңа партия басшысы 1956 жылғы 19 қазанда ПЗПР-дің 8-ші пленумында: "Польшаға Кеңес Одағымен достық КСРО-ға Польшамен достықтан гөрі көбірек керек. Кеңес Одағы болмаса, біз Батыспен шекарамызды сақтай алмаймыз" деді. Батыс Германиямен келісім 1970 жылғы желтоқсанда келісіліп, қол қойылды. Германия тарапы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі шекараларды мойындады, бұл Орталық Еуропадағы болашақ бейбітшілік, тұрақтылық және ынтымақтастыққа негіз салды. Прага көктемінің оқиғалары кезінде Гомулка Варшава шартының маңызды басшыларының бірі болды және 1968 жылғы тамызда Чехословакияға басып кіруге Польшаның қатысуын қолдады.

Władysław Gomułka was born on 6 February 1905 in Białobrzegi Franciszkańskie village on the outskirts of Krosno, into a worker's family living in the Austrian Partition (the Galicia region). His parents had met and married in the United States, where each had immigrated to in search of work in the late 19th century, but returned to occupied Poland in the early 20th century because Władysław's father Jan was unable to find gainful employment in America. Jan Gomułka then worked as a laborer in the Subcarpathian oil industry. Władysław's older sister Józefa, born in the US, returned there upon turning eighteen to join her extended family, most of whom had emigrated, and to preserve her US citizenship. Władysław and his two other siblings experienced a childhood of the proverbial Galician poverty: they lived in a dilapidated hut and ate mostly potatoes. He differentiated this belief from his positive feelings toward the country and its people, especially members of the working class. As a result, he considered it "absolutely necessary not only to stop any further growth in the percentage of Jews in the state as well as the party apparatus, but also to slowly lower that percentage, especially at the highest levels of the apparatus". Nevertheless, Khrushchev attributed Gomułka′s subsequent downfall to his rivals having succeeded in portraying Gomułka as being pro Yugoslav; the charges were not made public but were brought to Stalin′s attention and became crucial in his decision making on whose side he would support — in view of the Soviet–Yugoslavia rift that occurred in 1948. The reformers in the Party wanted a political rehabilitation of Gomułka and his return to the Party leadership. Gomułka insisted that he be given real power to implement further reforms. He wanted a replacement of some of the Party leaders, including the pro Soviet Minister of Defense Konstantin Rokossovsky. The Soviet leadership viewed events in Poland with alarm. Simultaneously with Soviet troop movements deep into Poland, a high level Soviet delegation flew to Warsaw. It was led by Nikita Khrushchev and included Anastas Mikoyan, Nikolai Bulganin, Vyacheslav Molotov, Lazar Kaganovich, Ivan Konev and others. Ochab and Gomułka made it clear that Polish forces would resist if Soviet troops advanced, but reassured the Soviets that the reforms were internal matters and that Poland had no intention of abandoning the communist bloc or its treaties with the Soviet Union. The Soviets yielded. Following the wishes of the majority of the Politburo members, First Secretary Ochab conceded and on 20 October the Central Committee brought Gomułka and several associates into the Politburo, removed others, and elected Gomułka as the first secretary of the Party. Gomułka, the former prisoner of the Stalinists, enjoyed wide popular support across the country, expressed by the participants of a massive street demonstration in Warsaw on 24 October. Seeing that Gomułka was popular with the Polish people, and given his insistence that he wanted to maintain the alliance with the Soviet Union and the presence of the Red Army in Poland, Khrushchev decided that Gomułka was a leader that Moscow could live with. He felt threatened by the revanchist statements put out by the Adenauer government and believed that the alliance with the Soviet Union was the only thing stopping the threat of a future German invasion. The new Party leader told the 8th Plenum of the PZPR on 19 October 1956 that: "Poland needs friendship with the Soviet Union more than the Soviet Union needs friendship with Poland Without the Soviet Union we cannot maintain our borders with the West". The treaty with West Germany was negotiated and signed in December 1970. The German side recognized the post World War II borders, which established a foundation for future peace, stability and cooperation in Central Europe. During the events of the Prague Spring, Gomułka was one of the key leaders of the Warsaw Pact and supported Poland's participation in the invasion of Czechoslovakia in August 1968.

Ішкі саясат

1967–68 жылдары Гомулка "сионистікке қарсы" саяси пропаганданың күшеюіне рұқсат берді, ол бастапқыда Кеңес блогының Араб-Израильдің алты күндік соғысының нәтижесіне наразылық тудыруынан пайда болды. Гомулканың коммунистік пропагандадағы теріс имиджі оны қызметтен шеттетуден кейін біртіндеп түзетілді және оның кейбір құрылысшылық еңбегі мойындалды. Ол Польшаның ауыр қиындықтарын шеше алмаған және өзара қайшы келетін талаптарды қанағаттандыра алмағандықтан, мансабының соңында қатал және тәлкеулес болып қалған социалистік жүйеге адал және қатал сенуші ретінде қарастырылады. Ауыр темекі шегуші болған ол 1982 жылы 77 жасында өкпе рагынан қайтыс болды. Гомулканың естеліктері оның қайтысынан көп уақыт өткен соң, 1994 жылы және ол қызмет еткен және басқарған коммунистік режимнің құлауынан кейін бес жыл өткен соң ғана жарияланды. 1961 жылы американдық журналист Джон Гунтер Гомулканы "профессорлық мінез-құлықты, жақын арада тұрмайтын, бұрышты және ерекше сергекті" деп сипаттады. Гомулка Варшавадағы Повузки әскери бейіште жерленді.