Болеслав Берут: Польша Коммунистік Көшбасшысы және Саясаткері

Кіріспе

Болеслав Бирут (1892–1956) – поляк коммунистік белсендісі және саясаткер, 1947–1956 жылдар аралығында Польшаны коммунистік режим басқарды. 19 сәуірде 1892 жылы дүниеге келген және 12 наурызда 1956 жылы қайтыс болған Бирут 1944–1947 жылдары Мемлекеттік Ұлттық Кеңестің төрағасы, 1947–1952 жылдары Польша Президенті, 1948–1956 жылдары Польша Біріккен Жұмысшылар Партиясының Орталық Комитетінің Бас хатшысы және 1952–1954 жылдары Польша Премьер-министрі болды. Бирут өзіне-өзі білім берген адам еді. Ол Польшада сталиндік жүйенің кейбір аспектілерін енгізді. Басты қарсыласы Владислав Гомулкамен бірге Бирут Польшаның Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі тарихи өзгерістеріне жауапты. Коммунистік биліктегі басқа елдерден айырмашылығы, Бирут Польшаны өмірінің соңына дейін басқарды. Люблин қаласының шетінде, Конгресс Польшасында туған Бирут 1912 жылы Польша Социалистік партиясына қосылып саясатқа қадам басты. Кейін Польша Коммунистік партиясының мүшесі болып, бірнеше жыл Кеңес Одағында жұмыс істеді, онда Коминтерннің агенты ретінде қызмет етті, Кеңес Халықаралық Ленин мектебінде және Еуропаның басқа да оқу орындарында білім алды. 1935 жылы Польшада заңсыз еңбек қызметі үшін антикоммунистік Санация үкіметімен сотталды. Бірнеше жыл бойы бастауыш мектепте оқығаннан кейін, ол экономикаға қызығушылық танытып, Варшава экономика мектебінде кооперативтік курстарға қатысты. Жастық шағында жұмысшы кооперативтері қозғалысына қосылды. 1938 жылы түрмеден босатылғаннан кейін, соғыс басталғанға дейін Społem компаниясында бухгалтер болып жұмыс істеді. Соғыс жылдарында Бирут жаңадан құрылған Польша жұмысшы партиясының (ППР) белсенді мүшесі болды, ал кейіннен ППР құрған Мемлекеттік Ұлттық Кеңестің (КРН) төрағасы болды. Қызыл Армия нацистік Вермахтты Польшаның шығысынан ығыстырған кезде, азат етілген Люблин оның бастамасымен Польша Ұлттық Азаттық Комитетінің уақытша штаб-пәтеріне айналды. Иосиф Сталиннің сенімін алған Бирут Потсдам конференциясына қатысып, Польшаның батыс шекарасын Одер-Нейссе сызығы бойынша белгілеуге сәтті ықпал етті. Осы конференция Польшаға Германиядан кейінгі "Қайтарылған аумақтарды" мүмкіндігінше кең көлемде беруге мүмкіндік берді. 1947 жылғы Польша парламенттік сайлауындағы сайлау алдаушылығынан кейін Бирут Польшаның соғыстан кейінгі алғашқы Президенті болды. 1952 жылы Польша Халық Республикасының (бұрынғы Польша Республикасы) жаңа Конституциясы президент лауазымын жойды және марксистік-лениндік үкімет ресми түрде орнатылды. Бирут радикалды сталиндік саясатты, сондай-ақ Польшада социалистік реализмді жүйелі түрде енгізуді қолдады. Оның режимі жасырын террормен ерекшеленді – ол қарулы оппозиция мүшелерін іздеп табуға және Қоғамдық қауіпсіздік министрлігінің (UB) қолынан өлтіруге қатысты, оның ішінде бұрынғы Ішкі Армия мүшелері де болды. Бируттың басшылығымен UB 1944–1956 жылдар аралығында алты мың адамды өлімге жіберген құпия полицияға айналды. Польшаның іс жүзіндегі басшысы ретінде ол Бельведер сарайында тұрып, Варшаваның орталық бөлігіндегі Жаңа әлем көшесіндегі партия штаб-пәтерінен Польша Біріккен Жұмысшылар Партиясын басқарды. Ол сондай-ақ Варшаваны қайта құрудың (тарихи ауданды қайта жаңғырту) және Мәдениет және ғылым сарайын салудың басты жақтаушысы болды. Бирут 1956 жылдың 12 наурызында Мәскеуде Кеңес Одағы Коммунистік партиясының 20-шы съезіне қатысқаннан кейін жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның өлімі күтпеген болды, сондықтан оның қайтыс болуының жағдайларын күдік тудырған көптеген теориялар пайда болды. Оның денесі Польшаға әкелінді және Повузки әскери зиратында монументалды мазарға құрметпен жерленді.

Polish politician (1892–1956) and leader of Poland (1947–1956)

Bolesław Bierut (; 18 April 1892 – 12 March 1956) was a Polish communist activist and politician, leader of communist ruled Poland from 1947 until 1956. He was President of the State National Council from 1944 to 1947, President of Poland from 1947 to 1952, General Secretary of the Central Committee of the Polish United Workers' Party from 1948 to 1956, and Prime Minister of Poland from 1952 to 1954. Bierut was a self educated person. He implemented aspects of the Stalinist system in Poland. Together with Władysław Gomułka, his main rival, Bierut is chiefly responsible for the historic changes that Poland underwent in the aftermath of World War II. Unlike any of his communist successors, Bierut led Poland until his death. Born in Congress Poland on the outskirts of Lublin, Bierut entered politics in 1912 by joining the Polish Socialist Party. Later he became a member of the Communist Party of Poland and spent some years in the Soviet Union, where he functioned as an agent of the Comintern, educated at the Soviet International Lenin School and similar institutions elsewhere in Europe. He was sentenced to a prison term in 1935 for conducting illegal labor activity in Poland by the anti communist Sanation government. Having only attended an elementary school for several years before being expelled, he later developed an interest in economics and took some cooperative courses at the Warsaw School of Economics. He joined the worker cooperative movement in his youth. After his release from prison in 1938, he was employed as an accountant for Społem until the outbreak of the war. During the war, Bierut was an activist of the newly founded Polish Workers' Party (PPR) and subsequently the chairman of the State National Council (KRN), established by the PPR. As the Red Army pushed the Nazi Wehrmacht from eastern Poland, liberated Lublin was made the temporary headquarters of the Polish Committee of National Liberation at his initiative. Trusted by Joseph Stalin, Bierut participated in the Potsdam Conference, where he successfully lobbied for the establishment of Poland's western border at the Oder–Neisse line. The conference thus granted Poland the post German "Recovered Territories" at their maximum possible extent. After the 1947 Polish legislative election, marked by electoral fraud, Bierut was made the first post war President of Poland. In 1952, the new Constitution of the Polish People's Republic (until then known as the Republic of Poland) abolished the position of president and a Marxist–Leninist government was officially imposed. Bierut supported the radical Stalinist policies as well as the systematic introduction of socialist realism in Poland. His regime was marked by a silent terror – he presided over the hunting down of armed opposition members and their eventual murder at the hands of the Ministry of Public Security (UB), including some former members of the Home Army. Under Bierut's supervision, the UB evolved into a notorious secret police, which was responsible for the execution of six thousand people between 1944 and 1956, according to the Hoover Institution. As Poland's de facto leader, he resided in the Belweder Palace and headed the Polish United Workers' Party from the party headquarters at New World Street in central Warsaw, known as Dom Partii. He was also the chief proponent for the reconstruction of Warsaw (rebuilding of the historic district) and the erection of the Palace of Culture and Science. Bierut died of a heart attack on 12 March 1956 in Moscow, after attending the 20th Congress of the Communist Party of the Soviet Union. His death was sudden, and many theories arose questioning the circumstances in which he died. His body was brought back to Poland and buried with honours in a monumental tomb at the Powązki Military Cemetery.

Жастық шағы мен мансабының алғашқы жылдары

Бирут 1900 жылы Конгресс Польшасының (сол кезде Ресей империясының бөлігі), қазір Люблиннің бір бөлігінде, Войцех пен Марианна Саломея (Волска) Бируттың отбасында дүниеге келді. Олар Тарнобржег аймағынан шыққан шаруалар еді және Бирут олардың алты баласының ең кішісі болды. 1900 жылы Люблинде бастауыш мектепке қабылданды. 1905 жылы орыстарға қарсы наразылықты қоздырғаны үшін мектептен қуылды. Он төрт жасынан бастап түрлі жұмыстарда жұмыс істеді, бірақ өзіндік оқу арқылы білімін жетілдірді. 1910 жылы Люблинге келген солшыл зиялы Ян Гемпельдің ықпалымен Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Польша социалистік партиясының – Сол қанатына (PPS – Lewica) қосылды. 1915 жылдан бастап кооперативтік қозғалыста белсенділік танытты. 1916 жылы Люблин азық-түлік кооперативінің сауда менеджері болып тағайындалды, ал 1918 жылдан бастап кооперативтің жетекшісі болды, оның "сыныптық социалистік" сипатын жариялады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол кейде Варшавадағы Гемпельдің пәтерінде тұрып, Варшава экономика мектебінде сауда және кооперация курстарын оқыды. Кеңес тарапынан сенім артылған және орыс тілін жақсы білген Бирут 1925 жылдың қазан айынан 1926 жылдың маусым айына дейін Мәскеу облысында Коммунистік Интернационалдың құпия мектебінде оқуға жіберілді. Бирут Варшавадан Люблинге, содан Ковельге аттанды. Шығыс Польшаны Қызыл Армия басып алды және Бирут Екінші дүниежүзілік соғыстың бір бөлігін Кеңес Одағында өткізуге азыр болды. Қазан айының басында Кеңес тарапы оны саяси лауазымдарға тағайындады, соның ішінде Батыс Украина және Батыс Белоруссияның Халық Ассамблеясына сайлау алдындағы аймақтық сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары қызметін атқарды. Екі ассамблея құрылғаннан кейін бұрынғы польша аумақтарын тиісті совет республикаларына қосу үшін дауыс берді. Бирут 1939 жылдың қалған бөлігін, 1940 және 1941 жылдың басын Киевте және Мәскеуде өткізді, коммунист ретінде өзінің репутациясын жақсартуға тырысып, 1940 жылдың шілдесінде Мәскеуде кездескен Форнальскаяны іздеді. 1941 жылдың маусымында совет-неміс соғысы басталғаннан кейін анасы мен қызы Ершовке (КСРО) эвакуацияланды, ал Бирут Минскіде қалды. 1941 жылдың қарашасынан бастап ол неміс оккупациялық билігінде қала әкімшілігінің сауда және азық-түлік тарату бөлімінде менеджер болып жұмыс істеді. 1943 жылдың жазында Бирут нацистік Польшаға келді, бәлкім, сенімді советтік агент ретінде жіберілген болуы мүмкін. Ол 1942 жылдың қаңтарында құрылған жаңа коммунистік партия – Польша жұмысшы партиясының (ППР) басшылығына қосылды. Оны жұмысқа Форнальская ұсынған болуы мүмкін; 1942 жылдың көктемінде генерал-губернаторлыққа парашютпен түсірілген ол ППР-дің Мәскеумен радиобайланысын басқарды. 1939-1943 жылдар аралығында Бирутқа қатысты көптеген есептер мен әңгімелер бар болғанымен, оның қызметі туралы көп нәрсе белгілі емес және есептер көбінесе болжамдық немесе құлақтан естілгенге тең. Жаңадан пайда болған Польша коммунистік партиясына ауыр соққы ретінде Финдер мен Форнальская 1943 жылдың 14 қарашасында Гестапомен тұтқындалды. Олар 1944 жылдың шілдесінде өлім жазасына кесілді. Олар Мәскеумен байланыс орнатуға қажетті радио кодтарын білетін жалғыз адамдар болды және мұндай байланыс бірнеше айға үзілді. 1943 жылдың 23 қарашасында ППР Гомулканы өзінің бас хатшысы етіп сайлады. 1944 жылдың мамыр айында КРН делегациясы Мәскеуге ұшып келді. Оларды Кремльде Иосиф Сталин ресми түрде қабылдады; КРН-нің үстемдігін Кеңес Одағында коммунистік басшылықпен жұмыс істеген Польша патриоттары одағы мойындады. Варшава көтерілісі басталғаннан кейін Бирут Мәскеуге келді. 1944 жылдың 6-7 тамызында Ванда Василевская мен Михаль Рола Жимиерскиймен бірге ол Польша эмигранттық үкіметінің премьер-министрі Станислав Миколайчикпен келіссөздер жүргізді. Миколайчик олардың коммунистердің үстемдігімен басқаратын коалициялық үкіметте премьер-министр болу ұсынысынан бас тартты. Бируттың қызы Крыстина Армия Лудованың сарбазы ретінде көтеріліске қатысып, ауыр жарақат алды. 1945 жылдың ақпан айында Қырымда Ялта конференциясы өтті. Сол кезде Бирут, ППР басшылығы мен үкіметтік департаменттермен бірге Варшаваға көшіп келді. Қала қираған, оны қайта құру және кеңейту келесі жылдары Бирут үшін басты мәселе болды. Польшаның жаңадан иеленген "Қайта қалпына келтірілген аумақтары" олардың ең үлкен көлеміне жетті. 1946 жылдың 22 қыркүйегінде КРН сайлау ережелерін қабылдады және қарашада сайлау күнін белгіледі; кейінге қалдырылған заң шығарушы сайлау 1947 жылдың 19 қаңтарында өтті. Демократиялық блок ретінде жұмыс істейтін ППР бастаған коалицияға Миколайчиктың PSL қарсы тұрды. Науқан қорқыту мен үрей атмосферасында өтті. Дауыс берудің 80 пайыздан астамы Демократиялық блокқа берілген деп жалған түрде хабарланды және PSL заңды оппозиция ретінде жойылды. Сталин мен Берия Бируттың күш-жігерін ынталандырмағанмен, оның кейбір әрекеттері оң нәтижелерге әкелді. Бирут әйелдерге ұнайтын қайсар адам болды. Оның әйелі Янина онымен бірге тұрмады және оның көптеген әріптестеріне белгілі болған жоқ. Ол кейде кеңселерде оны аралап, қоршаған орта мен күйеуінің лауазымына қорқынышпен қарады. Екінші жағынан, оның ұлы мен екі қызы Бирутты жиі көріп тұратын, онымен мерекелер мен демалыстарды өткізіп, ол олардың компаниясын шын жүректен ұнатқандай көрінді. Форнальская тұтқындалғаннан кейін Бируттың нақты серігі Ванда Горска болды. Ол оның хатшысы және басқа да лауазымдарда жұмыс істеді, оған кіруді бақылады және келушілер оны Бируттың әйелі деп ойлады. Сталиннің қайтысынан кейін баяу дами бастаған реформалар ақыры іске асырылды және 1954 жылдың желтоқсанында Гомулка босатылды. Бирут Польшадағы PZPR-дың бірінші хатшысы болған барлық ізбасарларынан гөрі әлдеқайда көп билікке ие болды. Ол ең жақын серіктері Берман мен Хилари Минцпен бірге билік жүргізді. Қауіпсіздік мәселелері бойынша ол Қоғамдық қауіпсіздік министрлігінің басшысы Станислав Радкевичпен де кеңесетін. PZPR басшылығы өз билігін бекітуге қажетті негізгі құжатты – жаңа конституцияны әзірледі. 1951 жылдың 26 мамырында Сейм конституцияны дайындау және қабылдау туралы заң қабылдады. Бирут басқарған Конституциялық комитет 19 қыркүйекте жұмысын бастады. 1951 жылдың күзінде конституцияның жобасының орыс тілмесі Сталинмен қарастырылды, ол польшалық мәтінге енгізілген ондаған түзетулер енгізді. Ресми жарияланған ұлттық қоғамдық талқылау жүзден астам басқа ұсынылған өзгерістерге әкелді. Барлық кешігулер мен Сейм мерзімін ұзарту қажеттілігінен кейін, Польша Халық Республикасының Конституциясы 1952 жылдың 22 шілдесінде ресми түрде жарияланды. Режимнің Католик шіркеуімен қарым-қатынасы нашарлай берді. Биліктер епископ Чеслав Качмарек тұтқындады және Польшаның приматы, кардинал Стефан Вышинскийді үй қамауына алды. 1953 жылдың 3 наурызында Варшавада өткен PZPR белсенділерінің конференциясында Стефан Сташевский және басқалар қазіргі партия басшылығын, қатыспаған Бирутті де қатаң сынады. Алайда Бирут сол сөзден он алты күн өткен соң қайтыс болды және 1956 жылдың 25 ақпанында оны Мәскеуде оқыған польшалық студенттер тобымен кездескен Эйслер оның денсаулығының нашарлағанын айтты. Гомулканың бірінші хатшы ретінде билігі кезінде (1956-1970) Бируттың естелігі маргиналданды. 1970 жылдан кейін бірінші хатшы Эдуард Герек Бирутті қайтадан қоғамдық санаға әкелді. Оның туралы бірнеше кітаптар жарық көрді және 1979 жылдың шілдесінде, коммунистік Польшаның 35 жылдығында Бируттің ескерткіші Люблинде орнатылды.

Bierut was born in Rury, Congress Poland (then part of the Russian Empire), now a part of Lublin, to Wojciech and Marianna Salomea (Wolska) Bierut, peasants from the Tarnobrzeg area, the youngest of their six children. In 1900, he attended an elementary school in Lublin. In 1905, he was removed from the school for instigating anti Russian protests. From the age of fourteen he was employed in various trades, but obtained further education through self studies. Influenced by the leftist intellectual Jan Hempel, who in 1910 arrived in Lublin, before World War I Bierut joined the Polish Socialist Party – Left (PPS – Lewica). From 1915, Bierut was active in the cooperative movement. In 1916, he became trade manager of the Lublin Food Cooperative, and from 1918 was its top leader, declaring the cooperative's "class socialist" character. During World War I, he stayed at times at Hempel's apartment in Warsaw and took trade and cooperative courses at the Warsaw School of Economics. Already trusted by the Soviets and knowing the Russian language well, from October 1925 to June 1926 Bierut was in the Moscow area, sent there for training at the secret school of the Communist International. Bierut left Warsaw for Lublin, from where he proceeded to Kovel. Eastern Poland was soon occupied by the Red Army and Bierut was about to spend a part of World War II in the Soviet Union. Form early October, he was employed by the Soviets in political capacities, including vice chairmanship of a regional election commission before the Elections to the People's Assemblies of Western Ukraine and Western Belorussia. The two assemblies, once established, voted for the incorporation of the previously Polish territories into the respective Soviet republics. Bierut spent the rest of 1939, 1940 and the first part of 1941 in the Soviet Union, in Kiev and Moscow, working, making efforts to sanitize his record as a communist and searching for Fornalska, whom he met in Moscow in July 1940 and again in May 1941 in Białystok, where she had moved with Aleksandra. The mother and daughter were evacuated to Yershov in the Soviet Union after the June 1941 outbreak of the Soviet German war, but Bierut ended up in Minsk. From November 1941, he was employed there by the German occupation authorities as a manager in the trade and food distribution department of the city government. In the summer of 1943, Bierut arrived in Nazi occupied Poland, likely dispatched there as a trusted Soviet operative. He came to join the leadership of the Polish Workers' Party (PPR), a new communist party founded in January 1942. He may have been recommended for the job by Fornalska; parachuted into the General Government in the spring of 1942, she was in charge of the PPR's radio communications with Moscow. While there are many accounts and stories relating to Bierut during the 1939–1943 period, not much is known with certainty about his activities and the accounts are often speculative or amount to hearsay. In a major blow to the re emergent Polish communist party, Finder and Fornalska were arrested by the Gestapo on 14 November 1943. They were executed in July 1944. They were the only people with the knowledge of radio codes needed to communicate with Moscow and such communications were indeed interrupted for several months. On 23 November 1943, the PPR chose Gomułka as its general secretary. In May 1944, the KRN delegation flew into Moscow. They were officially received at the Kremlin by Joseph Stalin; supremacy of the KRN was recognized by the Union of Polish Patriots, which operated in the Soviet Union under communist leadership. After the outbreak of the Warsaw Uprising, Bierut arrived in Moscow. On 6–7 August 1944, together with Wanda Wasilewska and Michał Rola Żymierski, he conducted negotiations with Prime Minister Stanisław Mikołajczyk of the Polish government in exile. Mikołajczyk refused their offer of the job of prime minister in a coalition government, which otherwise would be dominated by the communists. Bierut's daughter Krystyna participated in the uprising as a soldier of Armia Ludowa and was gravely wounded. In February 1945, the Yalta Conference took place in Crimea. At that time Bierut, together with the PPR leadership and government departments, moved to the capital city of Warsaw. The city was in ruins and its rebuilding and expansion became a major concern and preoccupation for Bierut during the years that followed. Poland's newly acquired "Recovered Territories" had thus reached their maximum attainable size. On 22 September 1946, the KRN passed the electoral rules and in November set the date; the delayed legislative elections were held on 19 January 1947. The PPR led coalition, running as the Democratic Bloc, was opposed by Mikołajczyk's PSL. The campaign was conducted in an atmosphere of terror and intimidation. Over 80% of the vote was falsely reported to have been cast for the Democratic Bloc and the PSL was practically eliminated as the legal opposition. While Stalin and Beria discouraged and ridiculed Bierut's efforts, in some cases his exertions brought positive results. Bierut was a gallant man, well liked by women. His wife Janina did not live with him and was not known to many of his associates. She occasionally visited him in his offices and seemed intimidated by the surroundings and her husband's position. On the other hand, his son and two daughters had seen Bierut frequently; they spent with him holidays and vacations and he appeared to genuinely enjoy their company. Bierut's actual female partner, after Fornalska's arrest, was Wanda Górska. She worked as his secretary and in other capacities, controlled access to him and visitors often thought of her as Bierut's wife. Informal political reforms, slow to take hold after Stalin's death, eventually materialized and in December 1954 Gomułka was released. Bierut still had far more power in Poland than any of his successors as First Secretary of the PZPR. He ruled jointly with his two closest associates, Berman and Hilary Minc. Security issues he also consulted with Stanisław Radkiewicz, head of the Ministry of Public Security. As the PZPR leadership felt ready to sanction its rule in a fundamental legal document, a new constitution was being worked on. On 26 May 1951, the Sejm passed a statute concerning the preparation and passing of the constitution. The Constitutional Committee, led by Bierut, commenced its deliberations on 19 September. In the fall of 1951, a Russian translation of the draft constitution was examined by Stalin, who inserted dozens of corrections, subsequently implemented in the Polish text by Bierut. The officially proclaimed national public discussion resulted in hundreds of other proposed changes. After all the delays and the necessary extension of the term of the Sejm, the Constitution of the Polish People's Republic was officially proclaimed on 22 July 1952. The regime's relations with the Catholic Church kept deteriorating. The authorities imprisoned Bishop Czesław Kaczmarek and interned Poland's primate, Cardinal Stefan Wyszyński. On 3 March, during a conference of PZPR activists in Warsaw, Stefan Staszewski and others severely criticized the contemporary party leadership, including the absent Bierut. Bierut, however, would not die until sixteen days after that speech and four members of the delegation of Polish students who studied in Moscow, who met him on 25 February 1956, told Eisler that the first secretary showed signs of physical distress already at that time. During Gomułka's rule as first secretary (1956–70), the memory of Bierut was marginalized. After 1970, First Secretary Edward Gierek brought Bierut back into public consciousness. Some books about him were published and in July 1979, on the 35th anniversary of communist Poland, Bierut's monument was erected in Lublin.