Араб тіліндегі Уикипедия тарихы мен дамуы

Кіріспе

Араб тіліндегі Уикипедия (ويكيبيديا العربية) – Уикипедияның қазіргі заманғы стандартты араб тіліндегі нұсқасы. Ол 2003 жылдың 9 шілдесінде іске қосылды. Қазіргі уақытта оның [саны] мақаласы, [саны] тіркелген пайдаланушысы және [саны] файлы бар. Мақалалар саны бойынша ол ең ірі Уикипедия басылымы болып табылады және Уикипедиялардың тереңдігі бойынша 7-орында тұр. 2009 жылдың 25 мамырында 100 000 мақаладан асып, семит тілдері ішінде алғашқысы болды, ал 2019 жылдың 17 қарашасында 1 миллион мақаладан асып, тағы да семит тілдері ішінде алғашқысы атанды. Араб тіліндегі Уикипедияның дизайны басқа Уикипедиялардан шамалы өзгеше. Ең бастысы, араб тілі оңнан солға қарай жазылатындықтан, сілтемелердің орналасуы солдан оңға қарай жазылатын тілдердегі Уикипедиялардың кері бейнесін құрайды. Уикипедия MediaWiki 1.16 нұсқасына жаңартылғанға дейін, араб тіліндегі Уикипедияның әдепкі бет фондық түсі араб/исламдық мозаика немесе әшекейлеу стилінен шабыттанған болатын. MediaWiki-дің жаңа әдепкі Vector макетінен бастапқы MonoBook макетіне ауысу осы бет фондық түсін қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Араб тілінің үш түріне жеке Уикипедиялар бар: стандартты, египеттік және марокколық. Сонымен қатар, араб тілінен туындаған мальтий тілінің де жеке Уикипедиясы бар.

Тарих

2001 жылы Уикипедия жобасы пайда болған кезде араб инженерлері араб доменін құру туралы ұсыныс жасады. Домен "ar.wikipedia.org" ретінде құрылды, бірақ анонимді пайдаланушылардың идеямен тәжірибе жасауынан басқа ешқандай маңызды қызмет болған жоқ. 2003 жылдың 7 ақпанына дейін арабша Уикипедияға барлық үлескерлер Халықаралық Уикипедия жобасының араб емес еріктілері болды, олар техникалық аспектілермен айналысты. Элизабет Бауэр, арабша Уикипедияда Elian атты пайдаланушы есімімен белгілі болды, араб жобасын бастауға ықылас білдіретін көптеген араб тілінде сөйлейтін адамдарға жүгінді. Жауап берген жалғыз топ – ашық кодты бастамаларды арабшалаумен айналысқан ArabEyes тобы болды. Элианның өтініші сақтықпен қабылданды, ArabEyes тобы қатысуға дайын болды, бірақ басшылық рөлді алмады және 2003 жылдың 2 ақпанында қатысудан бас тартты. Осы келіссөздер кезінде неміс Уикипедиясының ерікті пайдаланушылары араб Уикипедиясының техникалық инфрақұрылымын дамытуды жалғастырды. 2003 жылы Зарқа қаласынан шыққан иорданиялық PhD студенті Рами Тарауне (رامي عوض الطراونة) ағылшын Уикипедиясімен танысып, мазмұнды өңдеуді бастады. Қатысушылар оны араб Уикипедиясін құруға шақырды. Араб Уикипедиясі 2003 жылдың шілде айында ашылды. Сол жылы маңызды үлескерлердің қатарында Тарауне және Германияда оқып жүрген тағы төрт иорданиялық студент болды. ArabEyes тобының бір мүшесі Исам Баязиди (عصام بايزيدي) 4 досымен бірге араб Уикипедиясіне ерікті түрде қатысып, кейбір басшылық қызметтерді атқарды. 2004 жылы Баязидиге SysOp жауапкершілігі берілді, ол тағы 5 еріктімен бірге – Аймана, Абу Сулейман, Мустафа Ахмад және Бассем Джаркаспен – Уикипедия жобасын басқарған алғашқы арабтар деп есептеледі және олар ағылшын саясатын араб тіліне аудару және қолдану жөніндегі жұмыстарды жүзеге асырды. Араб Уикипедиясі құрылғанда көптеген қиындықтарға тап болды. 2004 жылдың ақпанында ол барлық тілдердегі Уикипедия жобаларының арасындағы ең нашар жоба деп танылды. Алайда, 2005 жылы ол айтарлықтай прогресс көрсетті, желтоқсан айындағы мақалалардың жалпы саны 8 285-ке жетті. Сол кезде 20-дан аз үлескер болды, әкімшілер мен үлескерлер жаңа пайдаланушыларды тартуға күш салды. Коэн мысырлықтардың 10%-дан азының интернетке қол жеткізімі бар екенін, ал интернет қолданушыларының көпшілігі ағылшын тілін білетінін және сол тілде қарым-қатынас жасауды ұнататынын мәлімдеді. Ол кезде араб Уикипедиясінде жүздеген мыңдаған мақалалар болды. Ирактық еріктілер ағылшын Уикипедиясінің көп бөлігін араб тіліне аударды. Соңғы кезде "Байт Әлхикма" жобасы ғылым және басқа да тақырыптар бойынша 10 000-нан астам мақаланы араб тіліне аударды. Араб Уикипедиясіндегі белсенді пайдаланушылар саны жылдам өсіп, 10 ақпанда алғаш рет 10 000-ға жетті. 23 желтоқсан 2023 жылы араб Уикипедиясі логотипін палестиналық тудың түстерімен бояды және 2023 жылғы Израиль-Хамас соғысында атысты тоқтатуға шақырып, палестина халқына қолдау білдіру мақсатында 24 сағатқа редакциялауды тоқтатты.

At the emergence of the Wikipedia project in 2001, there were calls to create an Arabic domain raised by Arab engineers. The domain was created as "ar. wikipedia. org" but no serious activity took place except with anonymous users who experimented with the idea. Until 7 February 2003, all contributors to the Arabic Wikipedia were non Arab volunteers from the International Project Wikipedia that handled the technical aspects. Elizabeth Bauer, who used the user name Elian in the Arabic Wikipedia, approached many Arabic speakers who potentially might be interested in volunteering to spearhead the Arabic project. The only group who responded was the ArabEyes team who were involved in Arabizing the Open Source initiatives. Elian's request was conservatively received and the ArabEyes team was ready to participate but not take a leadership role and then declined to participate on the second of February 2003. During this negotiation time, volunteer users from the German Wikipedia project continued to develop the technical infrastructure of the Arabic Wikipedia backbone. In 2003 Rami Tarawneh (رامي عوض الطراونة), a Jordanian PhD student in Germany who originated from Zarqa, encountered the English Wikipedia and began to edit content. Contributors encouraged him to start an Arabic Wikipedia. The Arabic Wikipedia opened in July 2003. By that year a significant group of contributors included Tarawneh and four other Jordanians studying in Germany. one member from the ArabEyes, Isam Bayazidi (عصام بايزيدي), volunteered with 4 other friends to be involved with the Arabic Wikipedia and assumed some leadership roles. In 2004, Bayazid was assigned the SysOp responsibilities and he, with another 5 volunteers, namely Ayman, Abo Suleiman, Mustapha Ahmad and Bassem Jarkas are considered to be the first Arabs to lead the Wikipedia project and they are attributed for working on translating and enforcing the English policies to Arabic. The Arabic Wikipedia faced many challenges at its inception. In February 2004, it was considered to be the worst Wikipedia project among all other languages. However, in 2005, it showed phenomenal progress by which in December 2005, the total number of articles reached 8,285. By that time, there were fewer than 20 contributors and the administrators and contributors made efforts to recruit new users. Cohen stated that out of Egyptians, fewer than 10% "are thought to have internet access" and of those with internet access many tend to be knowledgeable in English and have a preference of communicating in that language. At the time there were hundreds of thousands of Wikipedia articles on the Arabic Wikipedia. Iraqi volunteers have translated much of English Wikipedia into Arabic Wikipedia. More recently, a project named Bayt Alhikma has translated more than 10,000 articles about science and other topics in Arabic. The number of active users in Arabic Wikipedia is increasing quickly, reaching the 10,000 mark for first time on 10 February 2021. On 23 December 2023, Arabic Wikipedia colored its logo with the colors of the Palestinian flag and initiated a 24 hour pause in editing in solidarity with the Palestinian people and calling for a ceasefire in the 2023 Israel–Hamas war.

Бағалау және сын

Уикимания 2008 жылы Джимми Уэйлс мысырлық блогер Карим Амер сияқты жоғары беделді тұлғалардың қамауға алынуы редакторларды үлестес болудан сескендіріп, арабша Уикипедияның дамуына кедергі келтіруі мүмкін екенін айтты. 2010 жылы Нидерланд радиосының (Radio Netherlands Worldwide) Тарек әл-Қазири арабша Уикипедия жалпы араб әлемінің шындығын көрсетеді деп сенді. Қатысушылардың аз болуы мақалалардың қаралып, дамытылып, жаңартылу мүмкіндігін төмендетсе, қатысушылардың саяси поляризациясы мақалалардағы объективтілікке нұқсан келтіруі мүмкін. Alexa Internet мәліметтері бойынша, 2014 жылдың 26 қарашасында арабша Уикипедия барлық Уикипедиялардың бір ай ішіндегі келушілер санының пайызы бойынша 10-шы орында тұрды. "ar.wikipedia.org" домені "wikipedia.org" сайтының жалпы келушілерінің шамамен 1,8%-ын өзіне тартты, мақалалар саны бойынша рейтингте 22-ші орында болса да. Бет қаралымдары бойынша ол 12-ші орында, ал одан жоғары 10 Уикипедия, сондай-ақ поляк және голланд тілдеріндегі Уикипедиялар тұр. 2020 жылдың ортасында арабша Уикипедия Сара Хегази туралы мақаланы жойғаны үшін сынға ұшырады. Әлеуметтік желідегі араб ЛГБТ белсенділері арабша Уикипедияны араб ЛГБТ қауымдастығына қатысты бейтараптық танытуда деп айыптап, бұл әрекетті Орта Шығыстағы цензура, жек көрушілік және гомофобияның бір бөлігі деп қарады. Raseef22 жаңалықтар сайты арабша Уикипедияның саясатын сынап, жобаның азшылықтар мен әйелдер туралы мақалаларды қабылдамайтын, әділетсіз әкімшілер басқаратынын мәлімдеді.

Ел бойынша пайдалану және беттерін қарау

Уикимедия Қорының бұрынғы президенті Флоренс Девуар 2010 жылы араб тіліндегі Уикипедиядағы мақалалардың көп бөлігін египеттіктер жазғанын және египеттіктердің басқа топтарға қарағанда араб тіліндегі Уикипедияға қатысу мүмкіндігі жоғары екенін мәлімдеді. Жалпы, 2018 жылы араб тіліндегі Уикипедия Тунис, Комор аралдары, Чад, Ливан, Катар, Бахрейн және БАӘ-ден басқа көптеген араб елдерінде ең танымал тілдік нұсқа болып табылады. Араб тіліндегі Уикипедияның ең жоғары көрсеткіштері Египетте, Ливияда және Левант елдерінде (Израиль мен Ливаннан басқа) және Араб түбегінде байқалады. Бұл айырмашылық араб тіліндегі Уикипедияның сапасы мен саны жағынан жетіспеушіліктеріне байланысты, ал соңғы үш елде ағылшын тілінің басымдығы сол жердегі тұрғындардың көп бөлігінің Үндістан, Бангладеш, Пәкістан, Шри-Ланка, Филиппин және басқа да ағылшын тілі кең таралған елдерден келген мигранттар екендігімен байланысты. 2022 жылдың желтоқсанына қарай араб тіліне ай сайын 180-260 миллионнан қаралым түседі, бұл көрсеткіш маусымға қарай өзгереді. Қыс және көктем айларында қаралымдардың саны ең жоғары деңгейге жетеді. Сонымен қатар, "Ideas Beyond Borders" жобасы "I Believe in Science" веб-сайтымен бірлесіп, 2018 жылдың желтоқсан айында ғылымға қатысты мақалаларды араб тіліне аудау мақсатында "Байт әл-Хикма 2.0" жобасын іске қосты.