Кіріспе
Сергей Дмитриевич Сазонов (1860-1927) – Ресей мемлекет қайраткері және дипломаты, 1910 жылдың қарашасынан 1916 жылдың шілдесіне дейін Ресейдің сыртқы істер министрі қызметін атқарған. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына соққан оқиғаларда оның қаншалықты қатысқандығы күрделі мәселе болып қалып отыр. Кейбір тарихшылар соғысқа ерте және қауқыпты жұмылдыруға тікелей Сазоновты кінәлайды, ал басқалары оның басты мақсаты – «халықаралық қатынастардың, әсіресе Балқан аймағындағы, шиеленісін азайту» болғанын айтады.
Sergei Dmitryevich Sazonov GCB (Russian: Сергей Дмитриевич Сазонов; 10 August 1860 in Ryazan Governorate 11 December 1927) was a Russian statesman and diplomat who served as Foreign Minister from November 1910 to July 1916. The degree of his involvement in the events leading up to the outbreak of World War I is a matter of keen debate, with some historians putting the blame for an early and provocative mobilization squarely on Sazonov's shoulders, and others maintaining that his chief preoccupation was "to reduce the temperature of international relations, especially in the Balkans".
Ерте мансап
Сазоновтың әлеуметтік жағдайы төмен болған, ол премьер-министр Петр Столыпиннің қайын інісі болған, ол Сазоновтың мансабын көтеру үшін бар күшін салған. Сазонов Дмитрий Сазонов пен Ермиония Фредерикс (Freedericksz) отбасында дүниеге келген. Царское Село лицейін бітірген соң Сазонов Лондон елшілігінде және Ватиканға жасаған дипломатиялық миссияда қызмет етті, ал 1906 жылғы наурыз айында оның басшысы болды. 1909 жылғы 26 маусымда Сазонов Санкт-Петербургке қайтарылып, Сыртқы істер министрінің орынбасары болып тағайындалды. Ұзақ өтпей ол Александр Извольскийдің орнына Сыртқы істер министрі болды және Столыпин белгілеп берген саясатты ұстанды.
Потсдам келісімі
Сыртқы істер министрі болып тағайындалмас бұрын, Сазонов 1910 жылғы 4-6 қарашада Потсдамда Ресейдің Николай II мен Германияның Вильгельм II арасындағы кездесуге қатысты. Бұл қадам британдықтарды Босния дағдарысы кезінде Ресей мүдделеріне жасаған деп саналған опасыздықтары үшін жазалау мақсатында жасалды. Дейін, Ұлыбританияның сыртқы істер министрі Эдвард Грей, Фаллодонның 1-ші виконты Грей, «Германия-Ресей қарым-қатынасының жақсаруының» осы белгісіне қатты алаңдады. Екі монарх Бағдад темір жолының амбициялы неміс жобасын талқылады, бұл Берлинге тыңайған жарты ай аймағында маңызды геосаяси ықпал әкеледі деп күтілді. Парсы конституциялық революциясының аясында Ресей, Ресей және Германия капиталымен қаржыландырылатын Түркия-Парсы шекарасындағы Тегераннан Ханакинге дейінгі болашақ темір жол тармағын бақылауға мүдделі болды, ал Германия осы тармақты Бағдад темір жолымен байланыстыруға тырысты. Екі ел 1911 жылғы 19 тамызда қол қойылған Потсдам келісімінде өздерінің арадағы келіспеушіліктерді шешті, Германия Ресейге Солтүстік Иранда еркін қол берді, ал Ресей өз кезегінде Бағдад темір жолындағы Германияның құқықтарын мойындады. Сазонов сол кезде ауырып қалғандықтан, оның кеңсесін Анатолий Нератов басқарды. Алайда, Сазоновтың үмітінше, Персияны Еуропамен байланыстыратын алғашқы темір жол Ресейге оңтүстік көршісіне ықпал етуге мүмкіндік береді. Үміт беруші бастамаға қарамастан, 1913 жылы Ресей-Германия қарым-қатынастары күрт нашарлады, ол кезде кайзер түрік армиясын қайта ұйымдастыру және Осман империясының өтініші бойынша Константинопольдегі гарнизонды қадағалау үшін генералдарының біреуін жіберді, сондай-ақ «жақын арада Германия туы Босфордың бекіністері үстінде желбірейтін болады» деп мәлімдеді. Босфор – Ресей экспортінің екі бестен бір бөлігін құрайтын маңызды сауда артериясы.
Жапониямен одақ
Ресейлік неміс мәселелеріне ден қоюына қарамастан, Сазонов Ресейдің Қиыр Шығыстағы мүдделерін де ескерді. Апатты Ресей-Жапон соғысынан кейін ол Жапонияға қарай достық ниет білдіруді үздіксіз жалғастырды. Осының нәтижесінде 1912 жылғы 8 шілдеде Санкт-Петербургте Ішкі Монғолиядағы ықпал аймақтарын белгілеу туралы құпия келісімге қол қойылды. Екі ел де Ішкі Моңғолияны Сыртқы Моңғолиядан саяси тұрғыдан бөлек ұстауға келісті. Төрт жыл өткен соң, Сазонов Қытайдағы екі елдің мүдделерін сақтауға бағытталған Ресей-Жапон қорғаныс одағын (1916 жылғы 3 шілде) жасағаны үшін өзін құттықтады.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Еуропадағы ірі әскери қақтығысқа дейін Ресей министрінің тағы бір мақсаты – Австрия-Мажарстанды оқшаулау болды, негізінен Балқан карточкасын пайдаланып, Габсбургтердің әлсіреп бара жатқан билігіне қарсы ойнау арқылы. Сазонов Балқан саясатында умеренность танытқандықтан, оның министрлігі "қатаң панславизм саясатына сәйкес келмегендігі үшін ұлтшылдардың жиі сынға ұшырады". Николай Хартвиг сияқты экстремист агенттер Оңтүстік славян мемлекеттерін патшаның басқаруымен конфедерацияға біріктіруге ұмтылса да, Сазоновтың жеке өзі осы көзқарасты бөліскеніне немесе қолдағанына ешқандай дәлел жоқ. Дегенмен, Австрия-Мажарстан мен Германия Ресейдің Белградта және басқа славян астаналарында панславизмді қоздырғанына сенді, бұл Сараеводағы қастандыққа және Ұлы соғыстың басталуына белгілі бір дәрежеде себеп болған агрессивті ұстаным еді. Сербия Ресейдің ықпал аймасында деп есептелді және саяси элита мен халықтың көп бөлігі серб мәселесін қолдады. Осы себепті Ресей Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинандты өлтіргеннен кейін Сербияны Австрия-Мажарстаннан қорғауға мәжбүр болды. 1914 жылы Сазонов Австрия-Мажарстанды Ресейдің "клиенттік мемлекетке қарсы кез келген әрекетке әскери жауап ететіні" туралы ескертті. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Сазонов Румынияның Орталық державаларға қосылуына қарсы тұрып, 1915 жылдың наурыз айында одақтастарынан Босфорды, Константинопольді және Дарданеллдің еуропалық жағын соғыстан кейін оккупациялауға келісім алды. 1914 жылдың 1 қазанында Сазонов Румынияға, егер ел Антанта тарапына өтсе, Трансильвания, Буковина және Банаттағы австро-венгерлік иеліктерінің есебінен кеңейтілетінін жазбаша түрде кепілдік берді. Жалпы алғанда, "оның сабырлы және әдепті мінезі одақтастар арасындағы жемісті қарым-қатынасты сақтауға үлкен үлес қосты". Ол 1914 жылдың қазан айында ресейлік әскерлерге чех босқындарына оқ атпауды бұйырды. Сазонов Лондонда жақсы қабылдады, бірақ патшайым Александраның германофильдік топтары оны қызметтен босатуға күшті талап етті, бұл 1916 жылдың 10 шілдесінде, министр Польшаға автономия беру туралы ұсыныс жасағаннан кейін іске асты.
Кейінгі өмірі
1917 жылдың басында Сазонов Ұлыбританияда елші болып тағайындалды, бірақ Ақпан революциясына куә болу үшін Ресейде қалу қажеттігін сезінді. Ол большевизмге қарсы болды, Антон Деникинге халықаралық мәселелер бойынша кеңес берді және адмирал Колчак басқарған большевиктерге қарсы үкіметте сыртқы істер министрі қызметін атқарды. 1919 жылы ол Париж бейбітшілік конференциясында одақтас мемлекеттер мойындаған Ресейдің Уақытша бүкілресейлік үкіметін өкілдік етті. Сазонов өмірінің соңғы жылдарын Францияда естеліктер кітабын жазумен өткізді. Ол Ницца қаласында қайтыс болды және сол жерге жерленді.
Популярлы мәдениет бейнелері
Сазоновты Майкл Редгрейв «Николай мен Александра» (1971) фильмінде бейнеледі.