Кіріспе

Иезуит теологы және кардинал Анри Мари Жозеф Сонье де Лубак (lybak; 20 ақпан 1896 – 4 қыркүйек 1991), көбінесе Анри де Лубак деп танылатын, француз иезуит дін қызметкері және кардинал, 20 ғасырдың ең ықпалды теологтарының бірі саналады. Оның еңбектері мен діни ілімдерді зерттеуі Екінші Ватикан соборының қалыптасуында маңызды рөл атқарды.

Ерте өмір және діни қызметке тағайындалуы

Анри де Любак Ардешаның ежелгі аристократ отбасында Камбреде дүниеге келді. Ол алты баланың бірі еді; әкесі банкир, анасы үй шаруасымен айналысты. 1898 жылы отбасы Лион аймағына оралды, онда Генри иезуиттер мектебінде білім алды. Сырт келбеті мен мінез-құлқымен аристократтық тарланған де Любак, 17 жасында 1913 жылдың 9 қазанында Лиондағы Иса қоғамына қосылмас бұрын бір жыл заңды оқыды. Франциядағы саяси ахуал, француздық шіркеуге қарсы заңдардың салдарынан иезуиттердің жаңадан келгендері уақытша Сент-Леонардс-он-Сиге, Шығыс Сассекске көшірілді. Де Любак сонда оқыды, бірақ 1914 жылы Ұлы соғыс басталғанда француз армиясына шақырылды. 1917 жылғы Барлық Әулиелер күнінде Лес-Эпаржеде бас жарақатын алды, ол қалған өмірі бойы қайта-қайта бас ауру мен ұсықпайтын ауруға шалдықты. 1919 жылы әскерден босатылғаннан кейін де Любак иезуиттерге оралды және философиялық зерттеулерін жалғастырды, бірінші Кентерберидегі Хейлс Плейсте, содан кейін 1920 жылдан 1923 жылға дейін Джерсидің Сент-Хелиер қаласында орналасқан иезуиттік философиялық оқу орнында. Осы жерде ол Морис Блондель мен Пьер Русселоның ойларымен танысты. Блондельмен болған кездесу ерекше маңызға ие болды. 1932 жылы де Любак Блондельге хат жазып, 1920-жылдардың басында L'Action-мен болған кездесуі туралы және Блондельдің интегрализм мәселесіндегі ойлары де Любақтың табиғат пен рақым арасындағы қарым-қатынасты жаңаша түсінуге ұмтылуының басты себебі болғанын айтты. Де Любак 1923-1924 жылдары Ронадағы Монгредегі иезуит колледжінде сабақ берді, содан кейін 1924 жылы Англияға оралып, Шығыс Сассекстегі Гастингстегі Оре Плейсте төрт жыл теологиялық білім алды. 1926 жылы иезуит колледжі Лиондағы Фурвиерге көшірілді, онда де Любак теологиялық білімінің қалған екі жылын аяқтады. 1927 жылдың 22 тамызында дін қызметкері болып тағайындалды.

Профессор және теолог

1929 жылы де Любак Лион католик университетінде негізгі теология профессоры болып тағайындалды (Римдегі Грегориан университеті Иса қоғамының басшысының тапсырысымен берілген докторлық дәрежесі, де Любак онда аяқ баспай және диссертация қорғамай-ақ алған). Ол 1929 жылдан 1961 жылға дейін оқытумен айналысты, бірақ екі үзіліс болды: біріншісі – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде француз қарсыластарымен байланысы болғандықтан, ол жасырынуға мәжбүр болды, екіншісі – 1950 жылдан 1958 жылға дейін, Римнің ықпалымен Иса қоғамы оны оқыту қызметінен және Фурвьер иезуит резиденциясынан шеттетуі. 1930 жылдары де Любак Католик университетінде оқытумен және зерттеу жұмыстарын жүргізді, сонымен қатар (1935-1940 жылдары) Фурвьердегі иезуит семинариясында бір курс оқыды (ол 1934 жылдан бастап сол жерде тұрды). Оның алғашқы кітабы, қазір классикалық саналатын Catholicisme (қазіргі басылымның ағылшын тіліндегі атауы: Catholicism: Christ and Common Destiny of Man) 1938 жылы, соғысқа дейін жарық көрді. 1940 жылы ол иезуит Жан Даниэлумен бірлесе Sources Chrétiennes ("Христиандық көздер") сериясын құрды. Бұл серия ерте христиандық мәтіндер мен шіркеу әулиелерінің екі тілдегі, сындық тұрғыдан талданған жинағы болып табылады, ол патристиканы және қасиетті дәстүр ілімін қайта жандандырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы үрдіске алғашқы үзіліс келді: де Любак "рухани қарсылық" қозғалысына қосылып, нацистерге қарсы күрескен "Témoignage chrétien" (Христиан куәлігі) жер асты журналын шығаруға көмектесті. Оның мақсаты – христиандық сенімнің нацистік режимнің философиясымен және іс-әрекетімен үйлеспейтіндігін көрсету болды, Германияда да, оңтүстік Францияда да, Виши үкіметінің қамқорлығымен (ол теориялық тұрғыдан Рейхтен тәуелсіз болды). Де Любак немістерден жиі жасырынып жүрді, ал журналдағы бірнеше әріптестері тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Жасырынып жүрген кезінде де ол зерттеулер мен жазуларын жалғастырды. 1944 жылдан бастап, Франциядағы нацистік оккупация аяқталғаннан кейін, де Любак жасырынған жерінен шығып, көптеген еңбектерін жариялады (олардың көпшілігі соғыстан бұрын басталған немесе аяқталған, бірақ 1940 жылдардың басында қағаз жетіспеуіне байланысты жарияланбаған), олар 20 ғасыр католик теологиясындағы маңызды жаңалықтарға айналды. Олардың ішінде: 1939 жылы басылымға дайын болған, ақпан 1944 жылы жарық көрген Corpus Mysticum; желтоқсан 1944 жылы жарық көрген Le Drame de l'humanisme athée (Атеистік гуманизмнің трагедиясы); 1945 жылы жарық көрген De la connaissance de Dieu; 1946 жылы 700 данада басылған Surnaturel: Études historiques (де Любак студент кезінде Хейстингсте бастаған кітап), қағаз тапшылығына байланысты.

"Қараңғы жылдар"

1950 жылдың маусым айында де Любак өзі айтқандай, "Фурвьерге найзағай соқты". Фурвьерде тұрған, бірақ іс жүзінде сабақ бермеген де Любак және Фурвьердің төрт профессоры қызметтерінен алынды (де Любак жағдайында бұл Лиондағы профессорлық лауазымы мен «Речь о религиозной науке» журналының редакторы қызметін қамтиды) және Лион провинциясын тастап кетуге міндеттелді. Барлық иезуит провинциалдарына оның үш кітабын («Surnaturel», «Corpus mysticum» және «Connaissance de Dieu») және бір мақаласын кітапханаларынан алып тастау және мүмкіндігінше, оларды жалпы қолданыстан шығару бұйырылды. Бұл шара иезуиттердің бас жетекшісі Жан Батист Янсенс арқылы, курияның қысымымен, «догманың маңызды мәселелеріндегі зиянды қателіктер» салдарынан жасалды. Екі айдан кейін Папа Пий XII «Humani generis» энцикликасын жариялады, ол де Любак пен «жаңа теологиямен» (nouvelle théologie) байланысты басқа да теологтарға бағытталған деп есептеледі. Бұл интеллектуалдық қозғалыс католиктердің ежелгі көздеріне қайта жаңарумен, қазіргі заманғы адамдардың ой-пікірлері мен алаңдаушылықтарын қарастыруға дайындықпен, пасторлық жұмыстарға баса назар аударумен және мирянның құзыреттерін құрметтеумен, сондай-ақ католик шіркеуінің тарих бойында өмір сүріп, оған әсер ететінін сезінумен сипатталды. Де Любак «қара жылдар» деп атаған кезеңге шамамен он жыл созылды. 1956 жылы ғана оған Лионға оралуға рұқсат берілді, ал 1958 жылы университет Римнен де Любакқа бұрынғы курстарында сабақ беруге ауызша келісім алды. Осы жылдары жазғандарының бәрі Римде цензураға ұшырағанына қарамастан, де Любак зерттеу, жазу және жариялау тоқтатқан жоқ. Осы жылдары ол Оригеннің библиялық түсіндірмелерін зерттеу (1950), буддизм туралы үш кітап (1951, 1952, 1955), «Шіркеу туралы медитациялар» (1953 – Ватикан ІІ-де шіркеудің табиғаты туралы «Lumen Gentium» құжатына үлкен әсер еткен мәтін) және «Құдай жолымен» (1956) еңбектерін жарыққа шығарды.

Қабылдауды қайтару

Оның Exégèse médiévale (1959–1965) атты новаторлық зерттеуі Киелі кітаптардың рухани түсіндірмесіне деген қызығушылықты қайта жандандырды және келісімдік теологияның дамуына маңызды түрткіс берді. Собордан аз уақыт бұрын және собор жылдары, өзінің орденінің батасымен, де Любак 1955 жылы қайтыс болған Пьер Тейхард де Шарденнің, оның жақын досы және иезуит әріптесінің еңбектерін қорғау үшін кітаптар мен мақалалар жазып, жариялай бастады. Тейярдың идеялары жаңа теологияның бірнеше теологтарына әсер еткенімен, Римде оларға қарсы күшті наразылық болды.

Екінші Ватикан кеңесі

1960 жылдың тамызында Папа Иоанн XXIII де Любакты алдағы Екінші Ватикандық собордың дайындық теологиялық комиссиясына кеңесші етіп тағайындады. Одан кейін ол собордың өзі үшін теологиялық сарапшы (peritus) болды, ал кейіннен Папа Павел VI оны Теологиялық комиссияның мүшесі (сондай-ақ екі хатшылықтың мүшесі) етті. Оның собор кезіндегі үлесін нақты анықтау қиын болғанымен, оның еңбектері соборға дейінгі және собордан кейінгі кезеңдерге әсер еткені анық, әсіресе шіркеутану саласында, онда оның бірінші кезектегі мәселесі шіркеуді тек дін қызметкерлері емес, бүкіл Құдай халқының қауымдастығы ретінде түсіну болды. Де Любакның Lumen gentium (Шіркеу туралы догматикалық конституция) және Gaudium et spes (Қазіргі замандағы шіркеу туралы конституция) құжаттарына тигізген әсері кеңінен мойындалған.

Соңғы жылдары

1969 жылы Папа Павел VI, де Любак еңбектерін жоғары бағалаған, оны кардинал етіп тағайындауды ұсынды, бірақ де Любак одан бас тартты, өйткені барлық кардиналдар үшін міндетті епископ болу, оның пікірінше, "апостолдық қызметтің дұрыс емес пайдаланылуы" болар еді. Павел VI иезуит кардиналын дайындауға уәде берген соң, бұл құрметті де Любактан кіші әріптесі Жан Даниэлуға сыйлады. Ватикан II-ден кейінгі жылдары де Любак "консервативті теолог" ретінде танымал болды, оның көзқарастары өмірінің басындағы прогрессивті беделіне қарамастан, оқытушылыққа толық сәйкес келді. Осы беделге 1972 жылы де Любак, кейін Папа Бенедикт XVI болған Иосиф Ратцингер және Ханс Урс фон Балтазар бірлесіп Communio журналын құрды – бұл журнал Concilium-нан гөрі консервативті теологияны ұсынатындығымен танылды. 1983 жылы Папа Иоанн Павел II де Любақты кардинал етіп тағайындауды ұсынды, бұл жолы епископқа назарына келмейтін рұхсат алу қажет болды. Де Любак келісім берді және 1962 жылғы кардиналдардың міндетті түрде епископ болуы керек деген ереженің алғашқы епископ емес кардиналы атанды. 1983 жылғы 2 ақпандағы консисторияда Папа Иоанн Павел II 87 жастағы де Любақты кардиналдар алқасына қабылдады. Ол Санта-Мария ин Домниканың кардинал-диаконы болды. 1990 жылғы 24 мамырда де Любак ең қарт кардинал атанды. Ол 1991 жылы Парижде дүние салды.

Мүмкіндік канонизация

2023 жылдың 31 наурызында Франция епископтар конференциясы де Любакқа, католик теологиясы мен философиясына тигізген ықпалы үшін қасиеттілікке қадам салу ісін ашуға дауыс берді. Ватикан мақұлдаса, оған "Құдайдың қызметшісі" атағы беріледі.

Таңдалған библиография

Де Любактың шығармаларының толық жинағы (50 том; Париж: Cerf, 1998). Католицизм: Догманың әлеуметтік аспектілері, (Париж, 1938: жеті басылым жарық көрді, соңғысы 1983 жылы), «Католицизм» деп аударылды, аударған Шеппард, Л. және Энглунд, Е. (Лондон: Лонгман Грин, 1950), кейіннен «Католицизм: Христос және Адамзаттың ортақ тағдыры» (Сан-Франциско: Игнатиус Пресс, 1988) деп қайта басылды. Corpus Mysticum: Essai sur L'Eucharistie et l’Église au moyen âge, (Париж, 1944), «Corpus Mysticum: Орта ғасырлардағы Евхаристия және Шіркеу» деп аударылды, аударған Джемма Симмондс, Ричард Прайс және Кристофер Стивенс (Лондон, 2006). Le drame de l'humanisme athée, (Париж, 1944), «Атеистік гуманизмнің трагедиясы» деп аударылды, аударған Райли, М., Нэш, А. және Себанк, М. (Сан-Франциско: Игнатиус Пресс, 1995 – 1983 жылғы басылымның аудармасы, 1949 жылғы аудармадан алынып тасталған тарауларды қоса алғанда). De la Connaissance de Dieu, (Париж, 1945). Бұл кітаптың кеңейтілген нұсқасы кейіннен Sur les chemins de Dieu (Париж, 1956) деген атпен жарық көрді; бұл кейінгі еңбек «Құдайды табу» (Гранд-Рапидс, Мичиган: Эрдманс, 1996) деп аударылды, аударған Александр Дру, Марк Себанк және Кассиан Фулсом. Surnaturel: Études historiques, (1946). Француз тіліндегі жаңа басылымы (Париж: Desclée de Brouwer, 1991) барлық грек және латын цитаталарының толық француз тіліне аудармасын қамтиды. 2024 жылға дейін ағылшын тіліне аудармасы жоқ. Дегенмен, «Августинизм және қазіргі теология» (1967) «Surnaturel» еңбегінің бірінші бөлімін жақыннан қадағалайды, ал қорытындысы Дэвид Коффидің «Philosophy and Theology» журналында, 11:2 (1999), 368-80 беттерде аударылды. Histoire et esprit: l'intelligence de l'Écriture d'apres Origene, (Париж, 1950), «Тарих және Рух: Оригенге сәйкес Киелі кітапты түсіну» деп аударылды, аударған Энн Энглунд Нэш және Ювеналь Мерриэлл (Сан-Франциско: Игнатиус Пресс, 2007). Aspects du bouddhisme, (Париж, 1951), «Буддизмнің аспектілері» деп аударылды, аударған Джордж Лэмб (Лондон: Sheed and Ward, 1953). Rencontre du bouddhisme et de l'occident, (Париж, 1952). Méditation sur l'Église, (Париж, 1953), «Шіркеудің сұлулығы» деп аударылды, аударған Майкл Мейсон (Лондон: Sheed & Ward, 1956), кейіннен (Сан-Франциско: Ignatius Press, 1986) қайта басылды. Aspects du bouddhisme, vol 2: Amida, (Paris: Seuil, 1955), «Таза жер буддизмінің тарихы» деп аударылды, аударған Амита Бхака, «Buddha Dhyana Dana Review» журналы, 12: 5-6 (2002); 13: 1 (2003). Exégèse médiévale, 4 том, (Париж, 1959, 1961, 1964), «Орта ғасырлар экзегезисі» деп аударылды, аударған Марк Себанк (I том), Эдвард М. Мачировски (II және III томдар), 4 том (Гранд-Рапидс, Мичиган: Эрдманс, 1998). Teilhard de Chardin: The Man and His Meaning, аударған Рене Хейг (Нью-Йорк: Hawthorn Books, 1965). Augustisme et théologie moderne, (Париж, 1965), «Августинизм және қазіргі теология» деп аударылды (Лондон: G Chapman; Нью-Йорк: Herder & Herder, 1969), және (Нью-Йорк: Crossroad, 2000) қайта басылды. Le Mystere du surnaturel, (1965), «Жаратылыстан тыс құпия» деп аударылды, аударған Розмари Шид (Лондон: G Chapman, 1967), жаңа басылымы (Нью-Йорк: Crossroad Publishing Company, 1998). The Religions of Teilhard de Chardin, аударған Рене Хейг (Нью-Йорк: Desclee Co., 1967). Teilhard Explained, аударған Энтони Буоно (Нью-Йорк: Paulist Press, 1968). The Eternal Feminine: A Study on the Poem by Teilhard de Chardin, аударған Рене Хейг (Нью-Йорк: Harper & Row, 1971). Petite catéchese sur nature et grace, (Париж, 1980), «Табиғат және рақым туралы қысқаша катехизис» деп аударылды, аударған Ричард Арнодер, FSC (Сан-Франциско: Игнатиус Пресс, 1984). Trois jésuites nous parlent: Yves de Montcheuil, 1899–1944, Charles Nicolet, 1897–1961, Jean Zupan, 1899–1968, (Париж, 1980), «Үш иезуит сөйлейді: Ив де Моншель, 1899–1944, Шарль Николе, 1897–1961, Жан Зупан, 1899–1968», Генри де Любак ұсынған, аударған К. Д. Уайтхед (Сан-Франциско: Игнатиус Пресс, 1987). The Motherhood of the Church, аударған Сергия Энглунд (Сан-Франциско: Игнатиус Пресс, 1982). Paradoxes of Faith, аударған Саймон, П., Крейлкамп, С. және Бомонт, Е. (Сан-Франциско: Игнатиус Пресс, 1987). The Christian Faith: An Essay on the Structure of the Apostles' Creed, аударған Ричард Арнандес (Сан-Франциско: Игнатиус Пресс, 1986). At the Service of the Church: Henri de Lubac reflects on the circumstances that occasioned his writings, аударған Энн Энглунд Нэш (Сан-Франциско: Игнатиус Пресс, 1993). Theology in History, аударған Энн Энглунд Нэш (Сан-Франциско: Игнатиус Пресс, 1996). More Paradoxes, аударған А. Нэш (Сан-Франциско: Игнатиус Пресс, 2002 – «Autres Paradoxes» еңбегінің аудармасы). Vatican Council Notebooks, Vol. 1, аударған Эндрю Стефанелли және Энн Энглунд Нэш (Сан-Франциско: Игнатиус Пресс, 2015). Vatican Council Notebooks, Vol. 2, аударған Энн Энглунд Нэш (Сан-Франциско: Игнатиус Пресс, 2016).