Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жан Василев Виденов (; 1959 жылдың 22 наурызында туған), кейде ағылшын тілінде Жан Виденов деп жазылады, 1995 жылдың 25 қаңтарынан 1997 жылдың 13 ақпанына дейін Болгарияның премьер-министрі болды. Оның өкімет мерзімі Болгария тарихындағы ең ауыр экономикалық және қаржылық дағдарыспен есте қалады, оған гиперинфляция және тұрмыстық деңгейдің күрт төмендеуі тән болды. 1991 жылдан 1996 жылға дейін Болгария социалистік партиясының (БСП) төрағасы болды. Қазіргі уақытта ол жоғары оқу орнының оқытушысы және Пловдивтің Че Геварасының идеяларын қолдайды.
Zhan Vasilev Videnov ( ; born 22 March 1959), sometimes spelled in English as Jean Videnov, was Prime Minister of Bulgaria from 25 January 1995 until 13 February 1997, a term remembered for the most severe economic and financial crisis in recent Bulgarian history, which featured hyperinflation and a drastic fall in living standards. He was chairman of the Bulgarian Socialist Party (BSP) from 1991 to 1996. Currently he is a college lecturer and inspirer of Che Guevara of Plovdiv.
Алғашқы жылдар
Жан Виденов 1959 жылдың 22 наурызында Пловдив қаласында дүниеге келген. Ол Пловдивтегі ағылшын тілі мектебін бітірген. Содан кейін Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтында Сыртқы экономикалық қатынастар мамандығы бойынша диплом алған.
Zhan Videnov was born 22 March 1959 in Plovdiv. He graduated from the Plovdiv English Language School (ELS). He subsequently graduated in Foreign Economic Relations from the Moscow State Institute of International Relations.
Лауазымдағы мерзім
Өзгерістер туралы уәделерге қарамастан, 1989 жылдан бері коммунистік кезеңнен кейінгі барлық кезеңді сипаттаған аялдаушылық Виденовтың өкілеттік мерзімінде де жалғасты, сондай-ақ көлеңкелі жекешелендіру схемалары, әлеуметтік саланың жеткіліксіз қаржыландырылуы, VIS 2, SIC және Multigroup сияқты ұйымдасқан қылмыстық топтарға қарсы үкіметтің әрекетсіздігі, сондай-ақ үкіметтің "Орион достар тобы" сияқты күңкі бизнес топтарын қолдауы және жас, білімді болгарлардың эмиграциясы да болды. Осының бәріне қарамастан, БСП бір кезде халықтың қолдауын сақтап қалды, себебі 1995 жылғы жергілікті сайлауда жеңіске жетті. Үкіметтің жаппай жекешелендіру науқанын бастауы маңызды қадам болды, оның аясында мемлекеттен шығарылған зауыттар мен фирмалардың акцияларын қарапайым орта тап азаматтарына ұсыну жоспарланды.
Despite promises of change, the stagnation that had characterized the entire post communist period since 1989 persisted during Videnov's term, as did the shady privatization schemes, the underfunding of social services, government inaction against organized crime groups such as VIS 2, SIC and Multigroup, alleged government patronizing of dingy business groups (such as the so called "Orion friend circle") and the emigration of young and educated Bulgarians. Despite this, the BSP still had popular support for a time, as it was able to win the local elections in 1995. One significant initiative was the government's launching of a campaign for mass privatization, in which ordinary middle class citizens were to acquire shares in the factories and firms that were being de nationalized.
Дағдарыс
Виденовтың екінші мерзімінде Болгарияда ауыр экономикалық дағдарыс пен тұрмыс деңгейінің төмендеуі орын алды. Осының бір себебі – астық дағдарысы. 1996 жылдың ортасында елдің астық қорының, шектен тыс экспорт салдарынан толықтай таусылып бара жатқандығы туралы алғашқы хабарлар пайда болды, ал 1996–1997 жылдары қыс мезгілінде нан қырысушылыққа ұшырады. Сонымен қатар, 1992 жылы Филип Димитров үкіметі (Демократиялық күштер одағы, UDF) келіссөздер арқылы қол жеткізген Болгарияның сыртқы қарызы бойынша төлемді кейінге жылдыру мерзімі бітті, ал Болгария төлей алмай тұрған жағдайда да, оны одан әрі ұзартуға рұқсат берілмеді. Үкімет жағдайды жеңілдету үшін қарыз алу туралы келісімге де келе алмады. Бұл елдің кредиттік рейтингін төмендетіп, қаржы жүйесінің тұрақсыздығына әкелді. Қысқа мерзім ішінде Болгарияның коммерциялық банктерінің жартысынан астамы банкротқа ұшырады, жүздеген мың адам жинаған ақшасынан айырылды, ал «кредиттік миллионерлер» осы жағдайдан қалтқысыз пайда тапты, себебі олардың банктерге қарызы болған үлкен сомалары жойылды. Сонымен қатар, инфляция күрт өсті, левтің құны 1996 жылдың басындағы 70:1 АҚШ долларынан 1997 жылдың басында 3000:1-ге дейін құлдырады, бұл сатып алу қабілетінің күрт төмендеуіне себеп болды. Болгариядағы Нарықтық Экономика институтының мәліметінше, гиперинфляцияның себебі – үкіметтің тиімсіз қаржы саясаты. Виденов өзі Болгария Ұлттық Банкінің тиімсіз әрекеттері мен Любен Беров басқарған бұрынғы коалициялық үкімет кезінде жасалған заңбұзушылықтарды кінәлады. 1996 жылғы президенттік сайлау кампаниясында беделін сақтау үшін бастапқыда бас тартқанмен, дағдарыс үкіметті Халықаралық валюта қоры ұсынған валюталық кеңесті қабылдауға мәжбүр етті, бұл шешім келесі үкімет тарапынан 1997 жылдың шілдесінде ресми түрде іске асырылды.
During the second year of Videnov's term, Bulgaria experienced a severe economic crisis and declining quality of living standard. One element of this was the grain crisis. In mid 1996, the first reports appeared that the country's grain reserves were near complete depletion due to excessive exports, and bread did actually become scarce for some time in the winter of 1996–1997. At the same time, the postponement of the payment of interest on Bulgaria's foreign debt, which had been negotiated by the Filip Dimitrov government (Union of Democratic Forces, UDF) in 1992, ran out and no further postponement was granted despite Bulgaria's continuing inability to pay. The government also failed to negotiate a loan to relieve the situation. This decreased the country's credit rating and initiated the destabilization of the finance system. In a short period of time, more than half of Bulgaria's commercial banks went bankrupt, with hundreds of thousands of people losing their savings, while the so called "credit millionaires" profited enormously from the situation because their immense debts to the banks were reduced to nothing. Simultaneously, inflation skyrocketed, with the lev's value plummeting from 70:1 USD in early 1996 to 3,000:1 in early 1997, causing a sharp decline in purchasing power. According to the Bulgaria based Institute for Market Economics, the hyperinflation was caused by the government's inept finance policy. Videnov himself blamed the Bulgarian National Bank's incompetent actions, and abuses committed during the previous coalition government headed by Lyuben Berov. Despite its initial refusal in order to save its reputation during the presidential elections campaign in 1996, the government was forced by the crisis to accept eventually the currency board proposed by the International Monetary Fund, a decision that was officially implemented by the next government in July 1997.
Биліктен құлау
1996 жылғы қарашада өткен президент сайлауында БСП партиясы өзінің үміткері Иван Маразов пен УДФ үміткері Петар Стоянов арасындағы екінші турда шамамен 20 пайыздық айырмамен жеңіліске ұшырады. Нәтижелерден кейін бірнеше бас министрлер кабинетінің мүшелері отставкаға шығып, партия жетекшісіне қарсы БСП-ның ішкі оппозициясына қосылды. Виденов 1996 жылғы 21 желтоқсанда премьер-министр және БСП төрағасы лауазымынан өзінің отставкасын берді, бірақ ізбасар табылғанша премьер-министр міндетін атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. Парламентте көпшілік дауысқа ие болған БСП жаңа кабинет құруға тырысты. Бірақ, UDF басшылығындағы оппозиция үлкен қалаларда бір айға созылған көше митингтерін ұйымдастырып, парламент таратылуын және БСП-ның дағдарысқа кінәлі екендігіне байланысты дереу сайлау өткізілуін талап етті. Митингтер жалпы ереуілге және парламент ғимаратын қоршауға әкелді, наразылар 1997 жылғы 10 қаңтарда оны шабуылдап, өртеп жіберді. Халықтың қысымына көніп, БСП жетекшілері мерзімінен бұрын сайлау өткізуге келісті, ал 1997 жылғы 13 ақпанда Стефан Софиянский (УДФ) басқаратын уақытша үкімет билікке келді. Виденов БСП-ның радикальды оппозициясында және төменгі лауазымды шенеунік ретінде қысқа мерзімге саясатта қалды, бірақ көп ұзамай ол саясаттан толығымен бас тартты.
The BSP lost the November 1996 presidential election by an almost 20% margin in the runoff between their candidate Ivan Marazov and the UDF's candidate Petar Stoyanov. Following the results, several chief members of cabinet resigned and joined the internal BSP opposition against the party leader. Videnov tendered his own resignation as both prime minister and chairman of the BSP on 21 December 1996, but stayed on as acting prime minister until a successor could be appointed. The BSP, which still held the majority in Parliament, attempted to form a new cabinet. However, the UDF headed opposition responded by organizing month long street protests in big cities, demanding that the parliament should be dissolved and that elections must be held immediately because of the BSP's responsibility for the crisis. The protests culminated in a general strike and a siege of the house of Parliament, which was stormed and set on fire by the protesters on 10 January 1997. Bowing to popular pressure, BSP leaders eventually agreed to early elections and a caretaker cabinet headed by Stefan Sofiyanski (UDF) took over on 13 February 1997. Videnov stayed for a brief period as a figure in the hardline opposition within BSP and as a low ranking functionary, but he soon left politics altogether.
Ұсақ саяси мәселелер
Өз заманының кең таралған жемқорлығы мен алаяқтықтарына қарамастан, Виденов жеке басында адал адам болған деп жиі айтылды, оның наивтігі өз серіктестері тарапынан дұрыс пайдаланылмады. Бұл бағалау Болгария үшін ерекше жағдай, себебі ол өзінің лауазымынан жеке пайда таппаған және тіпті саясаттан кіргендей кедей күйде шығып кеткен. 2007 жылы ол 1988 жылдан 1990 жылға дейін коммунистік Болгарияның құпия қызметімен ынтымақтасқандығы, агенттердің құпия кездесу орнын сақтаушы ретінде жұмыс істегені белгілі болды. 2021 жылдың мамыр айында, Болгария саяси аренасынан 20 жылдан астам уақыт бойы қатыспағаннан кейін Виденов өзінің «Сол Альтернатива» (Лявата алтернатива, Lyavata alternativa) атты жаңа саяси партиясын құру процесінде екенін және 2021 жылдың шілде айында өтетін парламент сайлауына басқа солшыл партиялар мен ұйымдармен коалиция құрып қатысатынын мәлімдеді. Оның себебі, 2021 жылдың сәуір айында өткен Болгария парламент сайлауында 11 жылдық ГЕРБ үкіметі құлатылғаннан кейін Болгарияда саяси өзгерістерге мүмкіндіктер ашылды. Соңында ол «Таза және қасиетті республика үшін солшыл одаққа» қосылды, бірақ олар сайлаушылардың қолдауын жеткілікті деңгейде жинамады.
Despite the widespread corruption and swindles of his time, Videnov was commonly said to have been a personally honest man whose naivety was misused by his own associates. This assessment was supported with the argument that, unusually for Bulgaria, he apparently didn't make any personal profit from his position and indeed left politics as poor as he had entered it. In 2007, it was disclosed that he had collaborated with the Communist Bulgaria's secret service from 1988 to 1990 as a keeper of a secret meeting place for agents. In May 2021, after being absent for more than 20 years from the political scene in Bulgaria, Videnov announced that he is in the process of making his own political party The Left Alternative (Лявата алтернатива, Lyavata alternativa) and that he will participate in the July 2021 parliamentary elections in a coalition with other left parties and organizations. His motives were that after the April 2021 Bulgarian parliamentary elections which ousted the 11 year rule of GERB there were bigger chances for a political change in Bulgaria. Eventually he joined the Left Union for a Clean and Holy Republic which failed to reach the threshold.
Жеке өмір
Жан Виденов үйленген және бір ұлы бар. Ол ағылшын, француз, орыс және араб тілдерінде сөйлейді. Қазір Пловдивтегі жеке Еуропалық экономика және басқару колледжінде еуропалық интеграцияны оқытады.
Zhan Videnov is married and has one son. He speaks English, French, Russian and Arabic. He presently teaches European integration at the private European College of Economics and Management in Plovdiv.