Кіріспе

Әскери хунта немесе Әскери хунта Бразилияны 1969 жылдың 31 тамызынан 30 қазанына дейін, президент Артур да Коста-э-Силваның күрт ауыруынан және оның орнын басу үшін Эмилио Гаррастасу Медичи ант бергенге дейін басқарды. Сол кезде Бразилия әскери диктатураның өрбелген шағында болды, ал Бразилия қарулы күштері тіпті өздерінің азаматтық қолдаушыларына да билікте нақты үлес беруге құштар емес еді. Коста-э-Силваның азаматтық вице-президенті Педро Алеишо 1967 жылғы Конституцияға сәйкес міндетін атқарушы президент болуға тиіс болған, бірақ оның қызметке кіруіне кедергі келтірілді. Хунта үш қарулы күш министрлерінен тұрды: Армия министрі генерал Аурелио де Лира Таварес, Әскери-теңіз күштері министрі адмирал Аугусто Хаманн Радемейкер Грюневальд және Әуе күштері министрі бригадир Марсио де Соуза э Мело. Олар өте қатыгез Бесінші институционалдық актінің (AI 5) қағидаларымен басқарды.

Тарих

1969 жылдың тамызында президент Коста-э-Силва мидың қан тамырларының бітелуінен туындаған ауыр дертке шалдықты. Президенттің жағдайы бірнеше күн бойы вице-президент Педро Алеишодан (конституция бойынша президент міндетін атқаруға тиіс еді), баспасөзден және бразилиялық халықтан жасырылды, себебі Қарулы Күштердің жоғарғы лауазымдары дағдарысқа қатысты не істеу керектігін шешті. 1969 жылдың 31 тамызында үш қарулы күштер министрі, әскери элитаның қалған бөлігінің келісімімен, атқарушы билікті өз қолына алды және әскери хунта құрылуын ресмилеу үшін №12 институционалдық актіні (АИ 12) қабылдады. АИ 12-нің негізгі мәтініне бразилиялық халыққа жолданған үндеу кірді. Үш хунта мүшесі Коста-э-Силваның ауыр сырқатқа шалдыққанын және Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас штабы ішкі жағдайдың (әсіресе Ұлттық Конгрестің жабылуы және АИ 5-тен туындаған басқа шаралар ескерілгенде) азаматтық тұлғаға атқарушы билікті беруге қауқырамайтынын мәлімдеді. Осыған байланысты, Үкімет басшылығы мен Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас штабы президент жазылғанға дейін Қарулы Күштер министрлері бірлесіп атқаруға тиіс. Сәйкесінше, АИ 12 Коста-э-Силваны «уақытша қабілетсіздік» күйінде деп жариялады және осы қабілетсіздік кезеңінде үш қарулы күштер министрі президенттің барлық өкілеттіктерін және міндеттерін бірлесіп атқаратынын белгіледі. Осылайша, әскери хунтаның бастапқы кезеңінде Коста-э-Силва заңды түрде Республика Президенті болып қала берді, ал хунта оның қабілетсіздігі кезінде оның өкілеттіктерін және міндеттерін орындады. Алайда, бұл шешімді тіпті режимді қолдаған азаматтық жандар да сынады, ал триумвираттың болуы тұрақсыздыққа алып келуі мүмкін деп саналды. Сонымен қатар, қабілетсіз президентті емдеген дәрігерлер оның инсульт салдарынан физикалық және психикалық жағдайының жақсармайтынын және оның қызметтік өкілеттіктерін қайтадан иелене алмайтынын айтты. Сондай-ақ, Коста-э-Силваның ақыл-есі ояу кезде әскери шенеуніктерге және отбасы мүшелеріне президенттің орнын баскан адамды қалағанын айтқандығы хабарланды. Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас штабы Коста-э-Силва мен Алеишоны толығымен алмастырудың режим үшін пайдалы екенін де есептеді. Осы факторлар әскери хунтаны 1969 жылдың 14 қазанында №16 институционалдық актіні (АИ 16) қабылдауға итермеледі. Осы акті бойынша Коста-э-Силва қызметінен ресми түрде босатылды. Вице-президенттік лауазымы да бос деп жарияланды, осылайша Алеишо саяси аренадан шығарылды. Ұлттық Конгресс екі жылдық үзілістен кейін шақырылып, жаңа Президент пен Вице-президентті сайлау міндеті жүктелді. Бірақ шындығында, заң шығарушы органның (АИ 5 ережелеріне сәйкес бірнеше оппозициялық мүшелерден тазартылған) рөлі – режимді басқаратын әскери элиталар таңдаған кандидаттарды бекіту ғана болды. Әскерилердің партиясы – Ұлттық жаңару альянсы (ARENA) екі палатада да басымдыққа ие болды, демек, оның кандидаты тіпті Бразилияның оппозициялық Демократиялық қозғалысы кандидатты ұсынған жағдайда да жеңіліске ұшырамас еді. Сайлау 25 қазанда өтетін болып белгіленді. АИ 16 сондай-ақ жаңа Президент пен Вице-президенттің 1969 жылдың 30 қазанында қызметке кірісіп, олардың өкілеттік мерзімінің 1974 жылдың наурызына дейін жалғасатынын белгіледі. АИ 16 сонымен қатар жаңа Президент пен Вице-президент сайланғанша және қызметке кіргенше әскери хунтаның президенттік өкілеттікті толыққанды жүзеге асыра отырып, өз орнында қалатынын бұйырды. Осыған байланысты, әскери хунта 1969 жылдың 30 қазанында генерал Эмилио Медичи Республика Президенті болып тағайындалғанға дейін өмір сүрді. Хунтаның төрағасы болған жоқ, және хунтаның барлық ресми құжаттарына оның үш мүшесі бірлесіп қол қойды. Режимдегі Қарулы Күштердің ең қуатты бөлімі болған Армияның өкілі генерал Лира Таварес хунта ішіндегі негізгі шешім қабылдаушы болды деп есептеледі, бірақ әскери бөлімдердің теңдігі принципін сақтау үшін оның мүшелеріне ешқандай ресми басымдық берілмеді. Хунтаның ресми құжаттарында оның мүшелері әрқашан Қарулы Күштердің әр тармағының құны бойынша тізімделді. Осылайша, Әскери-теңіз күштерінің өкілі әрқашан бірінші болып аталды, содан кейін Армия, содан кейін Әуе күштері, бұл кейбір адамдардың адмирал Радемейкер хунтаның жұмысында бірінші болып саналғанына сенуіне себеп болды. Хунтаның ең маңызды жетістігі – 1967 жылғы Конституцияға енгізілген түзетулер, олар оны бұрынғыдан да авторитарлық етті.

Үш алаяқ

Редемократиялық процестің кезінде Ұлттық құрылтай жиналысының (1987–1988 жылдар) президенті, әскери режимнің бейбітшілікке қарсы тұрушысы Улисс Гимараес 1969 жылғы әскери хунтаны "Үш ақымақ" деп атап, кеңінен танылды.