Шотландиялық келісімшілердің саяси фракциясы және 1649 жылғы Англия парламентімен байланысы

Кіріспе

Шотланд келісімшарт жасаушыларының тобы
1649 жылғы ағылшын парламентімен байланыс

"Келісімшарт жасаушылар" – Бірінші азамат соғысында жеңілгеннен кейін ағылшын парламентарийлері Каррисбрук қамалында тұтқындалған король Карл I-мен 1647 жылғы желтоқсанда "Келісімшарт" жасаған Шотланд келісімшарт жасаушыларының тобы болды.

Өмірбаян

17-18 ғасырларда саясат пен дін тығыз байланысты болды; осы айырмашылықтарды түсінбестен Engagers, Royalists немесе Kirk партиясының саяси көзқарастары арасындағы ерекшеліктерді анықтау мүмкін емес. "Пресвитериандық" пен "Эпископалдық" арасындағы дау доктринада емес, басқару құрылымында жатты. Эпископалдық – монарх тағайындаған епископтардың билігі, ал пресвитериандық құрылымдар қауымдары сайлаған ақсақалдармен басқарылды. Шіркеудің құрылымы мен басқаруына қатысты таластар діни ғұрыптармен қатар саясат пен монархтың билігіне де қатысты; саяси жіктер көбінесе осы мәселеге қатысты әртүрлі түсіндірмелерге негізделді. Протестанттық реформация Шотландия шіркеуін, немесе 'kirk'-ті құрды, ол құрылымы мен басқаруы пресвитериандық, ал доктринасы негізінен кальвинистік болды. 1603 жылы Джеймс VI Англияның королі болғаннан кейін, Шотландия мен Англияның біртұтас шіркеуі, епископтармен басқарылатын, орталықтандырылған және унионистік мемлекет құру жолындағы алғашқы қадам болды. Екі шіркеу де формальды түрде епископалдық болғанымен, доктриналары мүлдем өзгеше болды; тіпті шотланд епископтары Англия шіркеуінің көптеген әдет-ғұрыптарын католицизмнен аздап жаман деп санады. Карл I-нің біркелкі дәстүрлерді енгізу әрекеті 1638 жылғы Ұлттық келісімге әкелді, оған қол қойғандар литургиялық "жаңалықтарға" қарсы тұруға ант берді. 1638 жылдың желтоқсанында епископтар шіркеуден қуылды; Карл әскери күш қолдануға тырысқанда, 1639 және 1640 жылдардағы епископтар соғыстарында жеңіліске ұшырады, нәтижесінде Шотландия Ковенанттар партиясының бақылауына көшті. Кальвинистер "жақсы ұйымдастырылған" монархияның Құдайдың жоспарының бір бөлігі екеніне сенді; сондықтан, Ковенанттардың көпшілігі монархияның өзі де Құдайдан келгендігіне келісті, бірақ діни істерде соңғы билік кімге тиесілі екендігі туралы келіспеді. Роялистер мен Engagers корольдің жоғары билігін жақтады, бірақ бұл олардың епископтарды қолдағанын білдірмейді, себебі олардың жеке мотивтері өте күрделі болды. Монтроз сияқты көптеген адамдар әр түрлі уақытта Ковенант пен король үшін күресті. 1642 жылы Англиядағы бірінші азаматтық соғыс басталғанда, Шотландия бастапқыда бейтарап қалды, бірақ Ирландия көтерілісіне араласты; бұл жанжалдың ащылығы Шотландия мен Ирландиядағы көзқарастарды радикалды түрде өзгертті. Аргилл басқарған, Ковенанттардың Кирк партиясы деп танылатын фракция Англиямен діни одақты пресвитериандық шіркеуді сақтаудың ең тиімді жолы деп санады және 1643 жылдың қазан айында Салтанатты келісім мен Ковенант шотландтық әскери қолдаудың шарты ретінде пресвитериандық одаққа келісті. Шотландия мен Англиядағы роялистер мен модераторлар одаққа қарсы болды, сондай-ақ Оливер Кромвель сияқты діни тәуелсіздер де, олар Жаңа армияны басқарды және мемлекеттік басқаруға бағынған шіркеуге қарсы болды. Ковенанттар мен олардың ағылшын одақтастары тәуелсіздерді роялистерден гөрі үлкен қауіп деп санады және Чарльз 1646 жылы қарсыластарына бағынғаннан кейін, оны Англия тағына қайтару үшін келіссөздер бастады.

In the 17th and 18th centuries, politics and religion were closely linked; it is impossible to understand differences between Engagers, Royalists or Kirk Party political views without an appreciation of these distinctions. 'Presbyterian' versus 'Episcopalian' implied differences in governance, not doctrine. Episcopalian meant rule by bishops, appointed by the monarch; Presbyterian structures were controlled by Elders, nominated by their congregations. Arguments over structure or governance of the church were as much about politics and the power of the monarch as religious practice; political divisions often centred on different interpretations of this. The Protestant Reformation created a Church of Scotland, or 'kirk', Presbyterian in structure and governance, but predominantly Calvinist in doctrine. When James VI and I became king of England in 1603, a unified Church of Scotland and England governed by bishops became the first step in his vision of a centralised, Unionist state. Although both churches were nominally Episcopalian, they were very different in doctrine; even Scottish bishops viewed many Church of England practices as little better than Catholicism. Efforts by Charles I to impose uniform practices led to the 1638 National Covenant, whose signatories pledged to resist liturgical 'innovations'. In December 1638, bishops were expelled from the kirk; when Charles attempted to use military force, he was defeated in the 1639 and 1640 Bishops' Wars, which left the Covenanter party in control of Scotland. Calvinists believed a 'well ordered' monarchy was part of God's plan; as a result, the vast majority of Covenanters agreed monarchy itself was divinely ordered but disagreed on who held ultimate authority in clerical affairs. Royalists and Engagers tended to argue the king held supreme authority, but that did not necessarily mean they supported bishops and individual motives were very complex. Many fought for both Covenant and king at different times, including Montrose. When the First English Civil War began in 1642, Scotland initially remained neutral, but became involved in the Irish Rebellion; the bitterness of this conflict radicalised views in Scotland and Ireland. The Covenanter faction known as the Kirk Party, led by Argyll saw religious union with England as the best way to preserve a Presbyterian kirk and in October 1643, the Solemn League and Covenant agreed a Presbyterian Union in return for Scottish military support. Royalists and moderates in both Scotland and England opposed union, as did the religious Independents like Oliver Cromwell, who dominated the New Model Army and opposed any state ordered church. Both Covenanters and their English allies saw the Independents as a bigger threat than the Royalists and when Charles surrendered in 1646, they began negotiations to restore him to the English throne.

Некеге тұруы

Шотландтар Чарльзбен келіссөздер жүргізу үшін үш комиссарды тағайындады: Лаудердейл, Ланарк және Лудун. 1647 жылдың желтоқсанында Чарльз Англияда үш жылға пресвитериандық дінді орнатуға және тәуелсіздерді басуға келісті, бірақ оның өзі Келісімге қол қоймауы шотландтарды жақтап бөлді. 1648 жылдың сәуіріне дейін ғана «Кірісушілер» (Engagers) Шотландия Парламентінде көпшілікке қол жеткізді. Аргиллдің «Шіркеу» партиясы (Kirk Party) Чарльзға сенбеді, ағылшын және шотландтық роялистермен одақтасуға қарсы болды және «Кірісуді» (Engagement) «күнәлі» деп айыптады. Шотландия армиясының көп бөлігі демобилизацияланды, ал жаңа полктерді жинақтауға жасалған әрекеттер көптеген, соның ішінде ең тәжірибелі генералдары Лорд Левен мен Дэвид Лесли де қызмет етуден бас тартқандықтан күшін жоғалтты. Тәжірибесіз Гамильтон герцогіне қолбасшылық берілді, ал Каллендар графы оның бағыныштысы болды. Левеннің орынбасары болған кезде Каллендардың әскери қабілеттерін асыра бағалауы үнемі жанжалға себеп болды, бұл Гамильтонмен де қайталанды. Оның жаяу әскерінің командирі Уильям Бейли «Жаңа үлгідегі» армиямен тікелей тәжірибесі болды және олардың оны жеңе алатынына күмәнданды. 1648 жылдың маусымында Маучлайн Мьюрде «Шіркеу» партиясының наразыларын таратып жібергеннен кейін, 9 мыңдық нашар даярланған «Кірісушілер» армиясы Англияға жорық жасады. Екінші Англия азамат соғысы Англия мен Уэльстегі роялистік көтерілістердің сериясы ретінде жоспарланған, ал шотландтар қолдау көрсетуі тиіс болды. Гамильтон армиясы тамыздың басында Ланкаширге кірген кезде, қалған көтерілістер басылып, Кромвель 19 тамызда Престонда «Кірісушілерді» талқандады. Гамильтон тұтқынға алынып, 1649 жылдың наурыз айында өлім жазасына кесілді.

Салдары

Престондағы жеңіліс Энгажер режимінің құлауына әкелді; Кирк партиясы Эдинбургті бақылауға алды және қыркүйекте Стерлингтегі шабуылдары сәтсіз аяқталса да, жаңа азамат соғысының басталуы мүмкін болды. Бірақ Кромвельдің қолдауымен Аргилл бақылауды өз қолына алып, Энгажер қарсыластарын қуды, ал ағылшын әскерлері кері қайтарылды. 1649 жылғы Кластар заңы Энгажерлер мен Роялистерге саяси немесе әскери қызметтерде тағайындалуға тыйым салды және Кирк партиясын Шотландия үкіметі ретінде бекітті. Дегенмен, 1649 жылдың қаңтарында Чарльздың өлім жазасы Келісім жасаушылар тарапынан Құдайға қарсы жасалған құлық деп есептелді. Олар оның ұлы Чарльз II-ні Шотландия мен Ұлыбританияның королі деп жариялады. 1650 жылғы Бреда шартында олар Чарльзды Англия тағына қайта орнатуға келісті; оның өзі Келісімді қабылдады. Данбар мен Ворчестер шайқастарындағы жеңіліс салдарынан 1654 жылы Шотландия Англия, Шотландия және Ирландияның Достастығына (Commonwealth) қосылды.