Кіріспе

Шотланд теологы және тарихшы, Солсбери епископы Гилберт Бернет (18 қыркүйек 1643 – 17 наурыз 1715) – шотланд философы және тарихшы, Солсбери епископы. Ол голланд, француз, латын, грек және иврит тілдерін еркін меңгерген. Бернет дін қызметкері, уағыздаушы, ғалым, жазушы және тарихшы ретінде зор құрметке ие болды. Ол Виг партиясымен тығыз байланыста болды және король Уильям III-нің сенген азаматтарының санатында болды.

Ерте өмір: 16431674

Бернет 1643 жылы Шотландияның Эдинбург қаласында Роберт Бернеттің ұлы ретінде дүниеге келді, Роберт Бернет – корольшіл және епископальдық заңгер, кейіннен Сессия сотының судьясы болған. Анасы – Джеймс Джонстонның қызы, Уорристоунның Келісімшілдерінің көшбасшысы Арчибальд Джонстонның қарындасы Рейчел Джонстон болды. Ол Абердин университетінде оқуын бастағанға дейін әкесі оның алғашқы ұстазы болды, онда он үш жасында философия магистрі дәрежесін алды. Ол қысқа мерзімге заңды оқыды, бірақ кейін теологияға ауысты. Ол сол кезде діни қызметке кірмеді, бірақ бірнеше жыл саяхат етті. Ол Оксфорд, Кембридж, Лондон, Біріккен провинциялар және Францияны аралады. Амстердамда бір раввиннен еврей тілін оқыды. 1665 жылы ол Шотландияға оралып, Эдинбург епискобының қолдауымен Шотландия шіркеуінде (сол кезде епископтық) дін қызметкері болып тағайындалды. Ол Шығыс Лотиандағы Шығыс Салтундағы ауылдық шіркеуде қызметін бастады және осы қауымға төрт жыл бойы адал қызмет етті. 1669 жылы ол өтінішсіз Глазго университетінің дінтану кафедрасының бос орындығына тағайындалды. Басында ол бас тартты, себебі қауым бірауыздан оны Шығыс Салтунда қалуға шақырды; бірақ Эдинбург епискобы Лейтон оны ынталандырған соң, ол лауазымды қабылдады. Кейіннен оған шотланд епископтығы ұсынылды, бірақ ол одан бас тартты. Бернет бұл көзқарастың түсінікті екенін айтты, өйткені корольдің Англия азаматтық соғысы мен Ынтымақсыздық кезеңіндегі тәжірибесі оған, әлі жас кезінде, "адам табиғатының кемшіліктерін" көрсеткен. Көптеген бақылаушылар сияқты, ол Чарльздың тамаша өзін-өзі ұстауын атап өтті: "Оның өзін-өзі басқару қабілеті керемет: ол жұмыстан ләззатқа, ләззаттан жұмысқа оңай өтеді, оған бәрі бірдей болып көрінеді". Ол сондай-ақ корольдің ең есте қаларлық сөздерін жазды, мысалы: "Қимыл-қозғалыс еркін, және Құдай ешқашан кішкентай ләззат үшін адамды жазаламайды".

Паптың зайыбы

Паптың заговорлары кезінде, Екатерина патшайымды сатқындықпен айыптағанда (оның күйеуін өлтіруге сөз байлағаны айтылды), король Бернетке патшайымды жамандыққа ұшыратқаны үшін өкінішін білдірді, оны "жамандық жасауға қабілетсіз" деп сипаттап, оны тастамайтынына ("оған қатысты менің кінәмді ескерсек, бұл қорқынышты болар еді") және болашақта ізгілікпен өмір сүру ниетін жеткізді. Бернет өз тарапынан корольге Шафтсбери графының патшайымды сатқындықпен айыптауға қатысы бар дегенге сенгенінің қате екенін ашық айтты: Шафтсбери, Англияның билеуші топтарында патшайымның зор беделін жақсы білгендіктен, мұндай ауыр саяси қателікке бармас еді. Заговордың нақтылығына келсек, король бұл мәселеге тез күмәнмен қараса да, Бернет, Шарльдің айыптауларға алғашқы реакциясын тиянақты жеткізе білді: "осынша көп мәліметтің арасында, шындық болуы мүмкін емес деуге болмайды". Бернеттің өзі де күмәнданушы емес, сонымен қатар, заговорға сенуші де емес еді. Көптеген саналы протестанттар сияқты, ол католиктердің қандай да бір құпия жоспары болғанына сенді, бірақ ол хабар берушілердің, әсіресе Титус Оутстің шыншылдығына күмән келтірді, ал заговордың бір авторы Израиль Тонгеді ақылсыз деп санады. Ол жазықсыз адамдардың теріс айыпталу қаупін мойындады және қазір Армағ архиепископы, католик шейіті Оливер Планкетті, қазіргі уақытта заговордың ең танымал құрбаны ретінде, жақсы және кінәсіз адам ретінде мақтады, оны жеке басқа наразылығы бар адамдар жойды. Ол сондай-ақ, заговордың алғашқы құрбаны, жас католик банкирі Уильям Стейлидің кінәсіз екенін қатты дәлелдеді, бірақ Стейлидің соты туралы оның баяндамасы, сөзсіз, Стейлидің сотында тәждің басты куәгері Уильям Карстареске деген жеккөрушілігімен нұстасқан. 1680 жылы мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен жазаланған католик аристократы Уильям Говардтың кінәлі ме, әлде кінәсіз бе, ол оның жауабын "барлық құпиялардың ашылуын" күтуге болатын құпия деп санады.

Даңқты революция

Вильгельм 5 қарашада Торбейге қонды. Бёрнет 1689 жылғы 11 сәуірде тәж кигізу рәсімінде уағыз айтуға тағайындалды. Ол ешкімнің сезімін қоздырмайтын адам ретінде белгілі болды. Мэри қайтыс болғаннан кейін, 1700 жылы Бёрнет үшінші әйелі ретінде Элизабет Берклиге (туған тегі Блейк) үйленді: оның оны таңдауына барлық жақ қолдау көрсетті, себебі Элизабет Мэридің ең жақын досы болған, ал Мэри күйеуіне егер ол одан бұрын қайтыс болса, оның Элизабетке үйленуін қалап қалған еді.

Солсбери епискобы

1689 жылы Пасхада Бернет Солсбери епископы етіп қабылданды және үш күннен кейін Гартер орденінің канцлері қызметіне ант берді.

Анна патшайымның тұсында

Ол Вильгельм патшаның өлім төсегінде болды, және кейде оның нағыз қабілеттерін кемсітетін, абсурдты көріну дағдысымен ол жаңа патшайымға жаңалықты бірінші болып жеткізу үшін асығыс шабады, оның алдына тізе бүкті, бірақ өзін "жалпы күлкіге қалдырды". Ол Анна патшайымның билігінде құрметтен шықты: Аннаның Вильгельм патшаның жақсы көретін адамдарына деген рефлекстік қарсылығынан басқа, ол Бёрнетті кейде көңіл көтеретін болса да, әзілкеш деп ойлады. Дегенмен, оның алдыңғы төрт патшайымы сияқты, ол да кейде оған құпиясын айтты. 1713 жылы ол оны жақындап келе жатқан Якобиттердің шапқыншылығы туралы ескертті: патшайым әсерленбеді, ол Бёрнет өзін бәрін білетін деп есептейтінін, бірақ ол өткен жылы да осы сияқты болжам жасағанын еске түсіре алмады, ол толығымен негізсіз болып шықты. Оны Кентербери архиепискобы Джон Тиллотсон, Тиллотсонның досы, социниандық кәсіпкер және қайырымдылық шараларын қолдаушы Томас Фирминнің қаржыландырған еңбектеріне жауап беру үшін тағайындады. Бірақ Бёрнет де, Тиллотсон да толығымен конформизмге қарсы емес еді. Афанасийлік иман туралы Кентербери архиепискобының жаңасы Солсбери епискобына: "Біз одан құтылсақ жақсы болар еді" деп жазды.

Соңғы жылдары және өлімі

1714 жылы королева Анна өлімге жақындағанда, Бернет қысқа ғана уақытқа, ал сыншыларының пікірінше, біршама гистериялық түрде, оның католик жарты ағасы, Ескі Претендент таққа отырса, протестанттар үшін қандай ауыр салдарлар болатыны туралы алаңдады. Оның апатты болжамдары көбінесе күмәнмен қабылдады: "Тынышталыңыз, Мырза, және екінші революция туралы негіссіз ойлармен қарттық шағыңыздың тыныштығын бұзбаңыз, Голландияға қашуды ойламаңыз. Сізге идіңіз үшін шейіт болудың қажеті жоқ", - деп жазды бір корреспондент ащы пікірмен. Бірақ, тақ 1714 жылдың тамызында, Бернет қайтыс болғанға дейін жеті ай бұрын, бейбіт түрде протестанттық Ганновер үйіне өтті. Бернет 1715 жылдың 17 наурызында үш күн ауырғаннан кейін қызбадан қайтыс болды. Оның соңғы күндері тыныш, көңілді және өлімге толық мойынсұнған күйде болды. Оның өсиеті сирек кездесетін, барлығына ұнайтын мүлік бөлісі ретінде танылды: оның мүлкінің үштен бірі үлкен ұлына, ал қалғаны қалған төрт баласына бөлінді. Оның қызы Елизаветаның ақша үлесінің не болғаны әлі де жұмбақ, өйткені ол өмірінің соңғы жылдарын кедейлікте өткізгені белгілі.

Өз заманының тарихы

Бернет 1683 жылы епископ Бернеттің өз заманының тарихын жазуға кірісті, ол ағылшын азамат соғысы мен Англияның 1713 жылғы Утрехт шартына дейінгі кезеңін қамтиды. Бірінші том 1724 жылы жарық көрді, ол Ұлы революциядан бұрын аяқталды. 1734 жылы екінші том жарық көрді, тарихты Утрехт шартына дейін жеткізді. Ал 1902 жылы Х.С. Фокскрофт пен Т.Э.С. Кларк өңдеген нұсқасы жарық көрді.

Теология

1664 жылдан кейін Бернет голландтық арминиандармен, олардың ішінде Жан Ле Клерк және Филип ван Лимборхпен қарым-қатынас орнатты. Одан кейін ол кальвинистік құтқару туралы ілімді арминиандық құтқару туралы ілімге ауыстырды. Сонымен қатар, Гилберт ерекше теологиялық ерекшеліктері бар кең көзқарасты дінтанушылардың қатарына жатады. Атап айтқанда, ол Арминиандық түсіндіруге мүмкіндік беретін Отыз Тоғыз Бапты түсіндірудегі кеңдігі үшін сынға ұшырады. Оның еңбектерінің ішінде "Өмірлер, мінездемелер және кейінгі ұрпаққа арналған үндеу" кітабы бар.