Жон Нокс: Шотландия реформациясының көшбасшысы

Кіріспе

Шотландиялық дін қызметкері, жазушы және тарихшы (1514–1572)

Шотландияға қайтқаннан кейін Нокс шотландтық протестант аристократиясымен бірлесіп, Шотландиядағы протестанттық реформацияға жетекшілік етті. Бұл қозғалысты революция деп қарастыруға болады, себебі ол жас қызы Мэри, Шотландия королевасының атынан елді басқарған Гиз Мэридің биліктен кетуіне әкелді. Нокс жаңадан құрылған реформацияланған шіркеудің – Кирк дінінің жаңа сенімін қабылдау және шіркеу тәртібін жазуға көмектесті. Ол 1559–1566 жылдар аралығында «Шотландиядағы реформация тарихы» атты бес томдық еңбегін жазды. Ол Марияның билігінің барлық кезеңінде протестанттардың діни басшысы болып қызмет етті. Бірнеше кездесуде Нокс патшайымды католиктық дәстүрлерді қолдағаны үшін айыптады. Ол күйеуі Лорд Дарнлидің қазасына қатысы бар деген айыппен түрмеге қамалғаннан кейін және король Джеймс VI оның орнына таққа отырғаннан кейін, Нокс оны өлім жазасына кесуді ашық түрде талап етті. Ол өмірінің соңғы күндеріне дейін уағыздауын тоқтатпады.

Ерте өмір, 15051546

Джон Нокс 1505 және 1515 жылдар аралығында Шығыс Лотианның графтық қаласы Хэддингтон қаласында немесе оның маңында дүниеге келген. Оның әкесі Уильям Нокс саудагер болған. Анасы туралы белгілісі – тек бойжеткендегі аты Синклер екені және Джон Нокс бала кезінде қайтыс болғаны ғана. Олардың үлкен ұлы Уильям әкесінің кәсібін жалғастырды, бұл Нокстың халықаралық байланыстарын жеңілдетті. Ол Санкт-Эндрюс немесе Глазго университетінде оқуын жалғастырды. Ол сол заманғы ең көрнекті ғалымдардың бірі Джон Мейджордан дәріс алды. Нокс 1536 жылы Пасха алдында Эдинбургте Уильям Чишолм, Данблан епископының қолымен католик дін қызметкері болып бекітілді. Нокс алғаш рет 1540 жылы дін қызметкері және нотариус ретінде ресми құжаттарда тіркелді. 1543 жылға дейін ол осы лауазымдарда қызмет етті, 27 наурыздағы нотариустық актіде өзін "Сент-Эндрюс епархиясындағы киелі алтарьдың қызметшісі, апостолдық билікпен нотариус" деп сипаттады. Парыздық міндеттерді атқарудың орнына, ол Хью Дугластың екі ұлына ұстаздық етті. Сондай-ақ Джон Кокберннің ұлын оқытты. Бұл екеуі де Реформацияның жаңа діни идеяларын қабылдаған.

Протестанттық реформаны қабылдау, 15461547

Нокс протестанттық дінге қашан және қалай келгенін жазбаған, бірақ, мүмкін, Ноксқа ең маңызды әсер еткендер Патрик Гамильтон мен Джордж Вишарт болды. Вишарт 1538 жылы ерестік үшін жазадан қашу үшін Шотландиядан қашып кеткен реформатор еді. Ол алдымен Англияға көшіп, Бристольде Марияға табынуға қарсы уағыз айтты. Ол публично мойындауынан бас тартуға мәжбүр болды және мойындауынан бас тартқанының белгісі ретінде Санкт-Николай шіркеуінде бейнесі өртеліп, жазаланды. Содан кейін ол Германия мен Швейцарияға қашып кетті. Ол сол континентте тұрып, «Бірінші гельветикалық жақтау» кітабын ағылшын тіліне аударды. 1544 жылы Шотландияға оралды, бірақ оралу уақыты өкінішті болды. 1543 жылдың желтоқсанында Шотландия королевасы Марияның регенті болып тағайындалған Шателло герцогы Джеймс Гамильтон, королева анасы Гиз Мэри және кардинал Дэвид Битонмен бірге Шотландияда тамыр жайған протестанттық сектаны қуғындауға шешім қабылдады. Вишарт Шотландияны аралап, Реформацияны қолдап уағыз айтты, ал Шығыс Лотианға келгенде Нокс оның ең жақын серіктестерінің бірі болды. Нокс оның қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, оны қорғау үшін екі қолды қылыш ұстады. 1545 жылдың желтоқсанында Вишарт Бетонның бұйрығымен Ботуэлл графының қолына түсіп, Сент-Эндрюс қамалына қамалды. Нокс Вишарт тұтқындалған түні қамалда болды және оны тұтқынға алуға дайын болған, бірақ Вишарт оны бұл жолдан қайтарды: «Жоқ, балаларыңа қайт, Құдай сені иеленсін. Бір құрбандық жеткілікті». Кейін Вишартқа Бетонның еретиктерді айыптаушысы, архидиакон Джон Лаудер айып тақты. 1546 жылдың 1 наурызында ол Бетонның қатысуымен бағанаға байланып, өртеліп өлтірілді. Нокс Лорд Ботуэллдің қолына түспеу үшін Вишарттың кеңесімен сабақ беруге қайта оралды. Ол Лонгнидридегі Дугласпен паналады. Бірнеше айдан кейін ол әлі де Дуглас пен Кокберннің ұлдарын оқытып, қудалаудан қашудың шаршаңқылығынан арылмады. Германияға қашып, шәкірттерін өзімен бірге алып кетуді ойлады. Нокс қашқын болғанда, Бетон 1546 жылдың 29 мамырында Вишарттың өлім жазасына кек рет ретінде Сент-Эндрюс қамалындағы резиденциясында бес адамнан тұратын топтың қолынан қаза тапты. Қасқырлар қамалды басып алып, олардың отбасылары мен достары да олармен бірге паналады, барлығы жүз елуге жуық адам болды. Олардың достарының арасында Генри Балнавес, үкіметтегі бұрынғы мемлекеттік хатшы болды, ол көтерілісшілерге қаржылай көмек көрсету үшін Англиямен келіссөздер жүргізді. Дуглас пен Кокберн Нокске ұлдарын реформалық ілім бойынша оқытуды жалғастыру үшін қамалдың салыстырмалы қауіпсіздігіне алып баруды ұсынды, ал Нокс 1547 жылдың 10 сәуірінде қамалға келді. Нокстің уағыздаушы ретіндегі қабілеті гарнизонның капелланы Джон Рауфтың назарына ілікті. Рауф шіркеуде протестанттық принцип бойынша пасторды халық сайлауды уағыздап жүргенде, Ноксты осы лауазымға қауымға ұсынды. Нокс бұл идеяны қуанбады. Оның айтуынша, ол жылап, бөлмесіне қашып кетті. Бірақ бір апта ішінде ол өзінің бұрынғы ұстазы Джон Мейджордың қатысуымен алғашқы уағызын айта бастады. Ол Даниял кітабының жетінші тарауын түсіндіріп, Папаны Антихристке теңеді. Оның уағызында Киелі кітапты жалғыз авторитет ретінде қарастыруы және сенім арқылы ғана ақталу доктринасы ерекше көзге түсті, бұл екі элемент оның өмірінің соңына дейін ойында болды. Бірнеше күннен кейін оған қосымша тезистерді, соның ішінде мессаны, тазару орнын және өлгендер үшін дұғаларды қабылдамауды ұсынуға мүмкіндік беретін пікірталас ұйымдастырылды.

Knox did not record when or how he was converted to the Protestant faith, but perhaps the key formative influences on Knox were Patrick Hamilton and George Wishart. Wishart was a reformer who had fled Scotland in 1538 to escape punishment for heresy. He first moved to England, where in Bristol he preached against the veneration of the Virgin Mary. He was forced to make a public recantation and was burned in effigy at the Church of St Nicholas as a sign of his abjuration. He then took refuge in Germany and Switzerland. While on the Continent, he translated the First Helvetic Confession into English. He returned to Scotland in 1544, but the timing of his return was unfortunate. In December 1543, James Hamilton, Duke of Châtellerault, the appointed regent for the infant Mary, Queen of Scots, had decided with the Queen Mother, Mary of Guise, and Cardinal David Beaton to persecute the Protestant sect that had taken root in Scotland. Wishart travelled throughout Scotland preaching in favour of the Reformation, and when he arrived in East Lothian, Knox became one of his closest associates. Knox acted as his bodyguard, bearing a two handed sword in order to defend him. In December 1545, Wishart was seized on Beaton's orders by the Earl of Bothwell and taken to the Castle of St Andrews. Knox was present on the night of Wishart's arrest and was prepared to follow him into captivity, but Wishart persuaded him against this course saying, "Nay, return to your bairns [children] and God bless you. One is sufficient for a sacrifice." Wishart was subsequently prosecuted by Beaton's Public Accuser of Heretics, Archdeacon John Lauder. On 1 March 1546, he was burnt at the stake in the presence of Beaton. Knox had avoided being arrested by Lord Bothwell through Wishart's advice to return to tutoring. He took shelter with Douglas in Longniddry. Several months later he was still in charge of the pupils, the sons of Douglas and Cockburn, who wearied of moving from place to place while being pursued. He toyed with the idea of fleeing to Germany and taking his pupils with him. While Knox remained a fugitive, Beaton was murdered on 29 May 1546, within his residence, the Castle of St Andrews, by a gang of five persons in revenge for Wishart's execution. The assassins seized the castle and eventually their families and friends took refuge with them, about a hundred and fifty men in all. Among their friends was Henry Balnaves, a former secretary of state in the government, who negotiated with England for the financial support of the rebels. Douglas and Cockburn suggested to Knox to take their sons to the relative safety of the castle to continue their instruction in reformed doctrine, and Knox arrived at the castle on 10 April 1547. Knox's powers as a preacher came to the attention of the chaplain of the garrison, John Rough. While Rough was preaching in the parish church on the Protestant principle of the popular election of a pastor, he proposed Knox to the congregation for that office. Knox did not relish the idea. According to his own account, he burst into tears and fled to his room. Within a week, however, he was giving his first sermon to a congregation that included his old teacher, John Major. He expounded on the seventh chapter of the Book of Daniel, comparing the Pope with the Antichrist. His sermon was marked by his consideration of the Bible as his sole authority and the doctrine of justification by faith alone, two elements that would remain in his thoughts throughout the rest of his life. A few days later, a debate was staged that allowed him to lay down additional theses including the rejection of the Mass, Purgatory, and prayers for the dead.

Француз келерінде қамауда болу, 15471549

Джон Нокстың қамал гарнизонының капелландығы ұзаққа созылмады. Гамильтон Англиямен келіссөздер жүргізіп, көтерілісшілерге қолдау көрсетуді тоқтатып, қаланы өзінің бақылауына қайтаруды көздесе, Мэри Гиз күшпен ғана иеленуге болатынына шешім берді және Франция королі Генрих II-ден араласуды сұрады. 1547 жылғы 29 маусымда Капуа аббаты Леоне Строцци басқаруымен 21 француз галеясы Сент-Эндрюсқа жақындады. Француздар қаланы қоршап, 31 шілдеде гарнизонды капитуляцияға мәжбүр етті. Протестант ақсүйектер мен басқалары, соның ішінде Нокс та, тұтқынға алынып, француз галеяларында есуге міндеттелді. Галеядағы құлдар орындықтарға тізбектеліп, күні бойы қозғалмай отырып, бір офицер сыртынан қамшымен қадағалап отырды. Олар Францияға теңіз арқылы сапар шегіп, Сена өзенімен Руанға дейін жүзіп жетті. Ақсүйектердің кейбіреулері, Уильям Кирккалди және Генри Балнавес сияқты, Нокстың болашақ өміріне әсер ететіндері, Франциядағы түрлі қамал түрмелеріне жіберілді. Нокс пен басқа галея құлдары Нантқа қарай жол тартты және қыс бойы Луарада болды. Кемеде діни рәсімдер орындалған кезде тиісті құрмет көрсетпесе, азаптаумен қорқытты. Нокс тұтқындардың бірі – мүмкін өзі, өйткені Нокс жеке оқиғаларды үшінші жақта баяндайтын – Мәриям Ананың суретіне құлшылық етуді талап еткен жағдайды еске алды. Тұтқынға оны құрметпен сүюді бұйырды. Ол бас тартты, ал сурет оның бетіне жақын келтірілгенде, тұтқын суретті алып, теңізге лақтырып жіберіп: «Енді біздің Ханым өзін өзі құтқарып алсын: ол жеңіл болсын: жүзуді үйренсін!» деді. Содан кейін, Нокстің айтуынша, шотланд тұтқындары мұндай құлшылықтарды орындауға мәжбүр болмады. 1548 жылдың жазында галеялар Англия кемелерін іздеу үшін Шотландияға оралды. Нокстың денсаулығы тұтқындалудың қиындығына байланысты ең нашар күйге жетті. Ол қатты қызуға шалдыққан, ал кемедегілер оның өміріне қауіптенді. Осындай жағдайда да Нокс ақыл-ойының сарқырамағанын және түрмедегі әріптестерін босатылуға үміттендіретінін еске алды. Кемелер Сент-Эндрюс пен Данди арасында жағалауға жақын болғанда, ол уағыз оқыған шіркеудің мұнарасы көрінді. Бір тұтқын, Джеймс Балфур, Ноксты осы жерді танитынын сұрады. Ол оны жақсы танитынын, алғаш уағыз оқыған жердің мұнарасын танитынын және сол жерде тағы уағыз оқымайынша өлмейтінін айтты. 1549 жылдың ақпан айында Нокс 19 айлық галея түрмесінен босатылды. Оның қалай босатылғаны белгісіз. Соңынан Генрих II Англияның Эдуард VI-мен Кастилиядан алынған барлық тұтқындарды босату туралы келісімге келді.

John Knox's chaplaincy of the castle garrison was not to last long. While Hamilton was willing to negotiate with England to stop their support of the rebels and bring the castle back under his control, Mary of Guise decided that it could be taken only by force and requested the king of France, Henry II to intervene. On 29 June 1547, 21 French galleys approached St Andrews under the command of Leone Strozzi, prior of Capua. The French besieged the castle and forced the surrender of the garrison on 31 July. The Protestant nobles and others, including Knox, were taken prisoner and forced to row in the French galleys. The galley slaves were chained to benches and rowed throughout the day without a change of posture while an officer watched over them with a whip in hand. They sailed to France and navigated up the Seine to Rouen. The nobles, some of whom would have a bearing on Knox's later life such as William Kirkcaldy and Henry Balnaves, were sent to various castle prisons in France. Knox and the other galley slaves continued to Nantes and stayed on the Loire throughout the winter. They were threatened with torture if they did not give proper signs of reverence when mass was performed on the ship. Knox recounted an incident in which one of the prisoners—possibly himself, as Knox tended to narrate personal anecdotes in the third person—was required to show devotion to a picture of the Virgin Mary. The prisoner was told to give it a kiss of veneration. He refused and when the picture was pushed up to his face, the prisoner seized the picture and threw it into the sea, saying, "Let our Lady now save herself: she is light enough: let her learn to swim." After that, according to Knox, the Scottish prisoners were no longer forced to perform such devotions. In summer 1548, the galleys returned to Scotland to scout for English ships. Knox's health was now at its lowest point due to the severity of his confinement. He was ill with a fever and others on the ship were afraid for his life. Even in this state, Knox recalled, his mind remained sharp and he comforted his fellow prisoners with hopes of release. While the ships were lying offshore between St Andrews and Dundee, the spires of the parish church where he preached appeared in view. James Balfour, a fellow prisoner, asked Knox whether he recognised the landmark. He replied that he knew it well, recognising the steeple of the place where he first preached and he declared that he would not die until he had preached there again. In February 1549, after spending a total of 19 months in the galley prison, Knox was released. It is uncertain how he obtained his liberty. Later in the year, Henry II arranged with Edward VI of England the release of all remaining Castilian prisoners.

Англияға жер аударылу, 15491554

Бостандыққа шыққаннан кейін Нокс Англияға қашып келді. Англиядағы Реформация континенттік Реформацияларға қарағанда радикалды болмады, бірақ Риммен анық үзіліс болды. Кентербери архиепископы Томас Кранмер және король Эдуард VI-ның регенті Сомерсет герцогы мұңды протестанттық көзқарастарға ие болды. Дегенмен, реформаланған идеяларды дін қызметкерлері мен халыққа жеткізу үшін көп жұмыс жасау қажет еді. 1549 жылдың 7 сәуірінде Нокс Англия шіркеуінде жұмыс істеуге рұхсат алды. Оның алғашқы тапсырмасы Бервик-апон-Твидте болды. Ол Сарум ритуалының құрылымын сақтай отырып, мазмұнын реформаланған Англия шіркеуінің доктринасына бейімдеген 1549 жылғы Ортақ дұғалар кітабын пайдалануға міндетті болды. Алайда Нокс оның қолданылуын континенттік реформаторлардың доктриналық басымдықтарына сәйкес өзгертті. Ол уағыздарында протестанттық доктриналарды тиімді түрде жеткізіп, қауымның өсуіне себепкер болды. Англияда Нокс әйелі Марджери Боуэске кездесті (шамамен 1560 жылы қайтыс болды). Оның әкесі Ричард Боуэс (1558 жылы қайтыс болған) ескі Дурхам әулетінің ұрпағы, ал анасы Элизабет Аске Йоркширдегі Аске әулетінің мұрагері болған. Элизабет Нокспен Бервикте жұмыс істеген кезде танысқан. Бірнеше хаттар олардың жақын достығын көрсетеді. Нокс Марджери Боуэске қашан үйленгені туралы мәлімет жоқ. Нокс Боуэс әулетінің келісімін алуға тырысты, бірақ оның әкесі мен ағасы Роберт Боуэс некеге қарсы болды. 1550 жылдың соңында Нокс Ньюкасл-апон-Тайн қаласындағы Сент-Николас шіркеуінің уағызшысы болып тағайындалды. Келесі жылы ол корольдің алты капелланының бірі болып тағайындалды. 1551 жылдың 16 қазанында Джон Дадли, 1-ші Нортумберленд герцогы, Сомерсет герцогын құлатып, жас корольдің жаңа регенті болды. Нокс «Барлық қасиеттілер күні» уағызында төңкерісті айыптады. 1552 жылдың маусым айында Дадли Ньюкаслға барып, оның уағыздарын тыңдағанда, оның бұл жалынды уағызшыға қатысты пікірі екіұшты болды, бірақ Нокс оған әлеуетті пайдалы актив деп ойлады. Нокс Лондонға келіп, сот алдында сөйлеуге шақырылды. Алғашқы уағызында ол 1552 жылғы Ортақ дұғалар кітабына өзгеріс енгізуді ұсынды. Литургия діндарлардың қауымда тізе бүгіп құлшылық етуін талап етті. Нокс және басқа капеллан бұл құдайға табыну деп есептеді. Бұл мәселеде архиепископ Кранмер бұл тәжірибені қорғауға шақырылды. Нәтижесінде екінші басылымға тізе бүгіп құлшылық етудің қажеті жоқ екенін жариялаған «Қара рубрика» енгізілді. Содан кейін Дадли Ноксты пайдалы саяси құрал ретінде көріп, оған Рочестер епископтығын ұсынды. Нокс бұдан бас тартып, Ньюкаслға оралды. 1553 жылдың 2 ақпанында Кранмер Ноксты Лондонның Бред-стриттегі Барлық қасиеттілер шіркеуінің викарийі етіп тағайындады, оны Лондон епископы Николас Ридли билігіне бағындырды. Нокс король мен сот алдында Ораза айында уағыз айту үшін Лондонға оралды және тағы да бұл тағайындалған лауазымды қабылдаудан бас тартты. Содан кейін Ноксқа Бакингхемширде уағыз айтуға бұйрық берілді және ол 6 шілдеде Эдуардтың қайтысына дейін сонда қалды. Эдуардтың мұрагері Мария Тюдор Англияда католицизмді қайта орнатып, барлық шіркеулерде діни рәсімдерді қалпына келтірді. Протестант уағызшылары үшін ел қауіпсіз болғандықтан, Нокс 1554 жылдың қаңтар айында достарының кеңесімен континентке кетті. Кету қарсаңында ол былай деп жазды: Кейде мен Шотландияға деген махаббатымды мүлдем алып тастау мүмкін емес деп ойладым, сондықтан ешбір патшалық немесе ұлт маған одан қымбат бола алмады. Бірақ Құдай менің ар-ұжданымның куәсі болсын, Англиядағы қазіргі және көрінетін қиындықтар менің жүрегімді Шотландияның қиындықтарынан екі есе ауыр қинады.

On his release, Knox took refuge in England. The Reformation in England was a less radical movement than its Continental counterparts, but there was a definite breach with Rome. The Archbishop of Canterbury, Thomas Cranmer, and the regent of King Edward VI, the Duke of Somerset, were decidedly Protestant minded. However, much work remained to bring reformed ideas to the clergy and to the people. On 7 April 1549, Knox was licensed to work in the Church of England. His first commission was in Berwick upon Tweed. He was obliged to use the recently released 1549 Book of Common Prayer, which maintained the structure of the Sarum Rite while adapting the content to the doctrine of the reformed Church of England. Knox, however, modified its use to accord with the doctrinal emphases of the Continental reformers. In the pulpit, he preached Protestant doctrines with great effect as his congregation grew. In England, Knox met his wife, Margery Bowes (died c. 1560). Her father, Richard Bowes (died 1558), was a descendant of an old Durham family and her mother, Elizabeth Aske, was an heiress of a Yorkshire family, the Askes of Richmondshire. Elizabeth presumably met Knox when he was employed in Berwick. Several letters reveal a close friendship between them. It is not recorded when Knox married Margery Bowes. Knox attempted to obtain the consent of the Bowes family, but her father and her brother Robert Bowes were opposed to the marriage. Towards the end of 1550, Knox was appointed a preacher of St Nicholas' Church in Newcastle upon Tyne. The following year he was appointed one of the six royal chaplains serving the King. On 16 October 1551, John Dudley, 1st Duke of Northumberland, overthrew the Duke of Somerset to become the new regent of the young King. Knox condemned the coup d'état in a sermon on All Saints Day. When Dudley visited Newcastle and listened to his preaching in June 1552, he had mixed feelings about the firebrand preacher, but he saw Knox as a potential asset. Knox was asked to come to London to preach before the Court. In his first sermon, he advocated a change for the 1552 Book of Common Prayer. The liturgy required worshippers to kneel during communion. Knox and the other chaplains considered this to be idolatry. It triggered a debate where Archbishop Cranmer was called upon to defend the practice. The result was a compromise in which the famous Black Rubric, which declared that no adoration is intended while kneeling, was included in the second edition. Soon afterwards, Dudley, who saw Knox as a useful political tool, offered him the bishopric of Rochester. Knox refused, and he returned to Newcastle. On 2 February 1553 Cranmer was ordered to appoint Knox as vicar of All Hallows, Bread Street, in London, placing him under the authority of the Bishop of London, Nicholas Ridley. Knox returned to London in order to deliver a sermon before the King and the Court during Lent and he again refused to take the assigned post. Knox was then told to preach in Buckinghamshire and he remained there until Edward's death on 6 July. Edward's successor, Mary Tudor, re established Roman Catholicism in England and restored the Mass in all the churches. With the country no longer safe for Protestant preachers, Knox left for the Continent in January 1554 on the advice of friends. On the eve of his flight, he wrote:

Sometime I have thought that impossible it had been, so to have removed my affection from the realm of Scotland, that any realm or nation could have been equal dear to me. But God I take to record in my conscience, that the troubles present (and appearing to be) in the realm of England are double more dolorous unto my heart than ever were the troubles of Scotland.

Женевадан Франкфуртқа және Шотландияға дейін, 15541556

Нокс Францияның Диппе қаласына түсіп, Женеваға сапарлады, онда Джон Кальвин өкіметін орнатқан еді. Нокс келген кезде Кальвин қиын жағдайға тап болды. Ол жақында Пасторлар кеңесіне қадағалаушылық еткен, ғалым Михаил Серветке қарсы дін бузушылық айыптарын қараған, бірақ Кальвиннің өзі Серветке қарсы жаза тағайындауға дауыс бере алмаған. Нокс Кальвинге төрт қиын саяси сұрақ қойды: кәмелетке толмаған адам құдайлық құқықпен билей ала ма, әйел билік жүргізе ала ма және билігін күйеуіне беруге құқылы ма, адамдар құдайсыз немесе бейкүнә билеушілерге бағынуы керек пе, ал бейкүнә билеушіге қарсы шыққанда, құдайды қастерлейтін адамдар қай жаққа қосылуы керек? Кальвин сақтықпен жауап беріп, оны Цюрихтегі швейцариялық реформатор Генрих Буллингерге жолдады. Буллингердің жауаптары да сақтықпен берілген, бірақ Нокс бұрыннан өз шешімін қабылдаған еді. 1554 жылдың 20 шілдесінде ол Мэри Тюдорды және оны таққа отырған епископтарды сынаған памфлет жариялады. Сондай-ақ ол Рим императоры Карл V-ті сынап, оны "Нерo Мәсіхке жау болғаннан кем емес" деп атады. 1554 жылдың 24 қыркүйегінде Нокс Франкфурттағы ағылшын эмигранттарының қауымынан олардың пасторы болуға шақыру алды. Ол Кальвиннің батасымен шақыруды қабылдады. Бірақ ол келгеннен кейін-ақ, қақтығысқа тап болды. Франкфуртқа алғаш келген эмигранттар реформаланған литургияны қабылдап, "Ортақ дұғалар кітабының" өңделген нұсқасын қолданған. Алайда, кейіннен келген эмигранттар, соның ішінде болашақ Кентербери архиепископы Эдмунд Гриндал, кітапты қатаң қолдануды жақтады. Нокс пен оның серігі Уильям Уитингхэм Кальвинге кеңес сұрап хат жазғанда, оларға даудан қашық болу керектігі айтылды. Сондықтан Нокс екі тараптың келісімімен уақытша қызмет тәртібіне келісті. Бұл нәзік тепе-теңдік жаңа эмигранттардың келгенімен, соның ішінде "Ортақ дұғалар кітабының" негізгі авторларының бірі Ричард Кокспен бұзылды. Кокс Франкфурт билігіне Нокстің императорды сынаған памфлеті туралы хабарлады, олар Нокске кете беруді кеңес берді. Ол 1555 жылдың 26 наурызында Франкфурттан кетіп, Англия шіркеуімен соңғы байланысын үзді. Женеваға оралғаннан кейін Нокс Кальвиннің тілегімен жаңа құлшылық орнының пасторы болып тағайындалды. Ол Женеваға немесе Францияға эмиграциялаған француз протестанттарына ықпал етті. Сол уақытта Элизабет Боуз Нокске хат жазып, оны Шотландиядағы Марджериге қайта оралуын сұрады. Шотландиядағы реформацияның жағдайына қатысты бастапқы күмәніне қарамастан, Нокс 1547 жылы ол кемемен алып кетілгеннен бері елдің айтарлықтай өзгергенін байқады. Шотландияның әртүрлі аймақтарын аралап, реформаланған ілімдер мен литургияны уағыздағанда, оны көптеген ақсүйектер, соның ішінде Шотландияның болашақ екі регенті, Морей графы мен Мар графы құшақтап алды. Патшалық регенті Мария Гизский Ноксқа қарсы ешқандай шара қолданбағанмен, оның іс-әрекеті шіркеу басшыларының алаңдауын тудырды. Шотландия епископтары оны өздерінің билігіне қауіп деп қарастырып, оны 1556 жылдың 15 мамырында Эдинбургке шақырды. Оған көптеген беделді тұлғалар еріп келгендіктен, епископтар сот отырысын тоқтатуды шешті. Нокс енді Эдинбургте ашық уағыздауға мүмкіндік алды. Уильям Кит, граф Маришал, қатты әсерленді және Ноксты патшалық регентке хат жазуға шақырды. Нокстың өте құрметпен жазған хатында ол реформаны қолдауға және шіркеу иерархиясын құлатуға шақырды. Мария хатын әзіл ретінде қабылдап, оған мән бермеді.

Knox disembarked in Dieppe, France, and continued to Geneva, where John Calvin had established his authority. When Knox arrived Calvin was in a difficult position. He had recently overseen the Company of Pastors, which prosecuted charges of heresy against the scholar Michael Servetus, although Calvin himself was not capable of voting for or against a civil penalty against Servetus. Knox asked Calvin four difficult political questions: whether a minor could rule by divine right, whether a female could rule and transfer sovereignty to her husband, whether people should obey ungodly or idolatrous rulers, and what party godly persons should follow if they resisted an idolatrous ruler. Calvin gave cautious replies and referred him to the Swiss reformer Heinrich Bullinger in Zürich. Bullinger's responses were equally cautious, but Knox had already made up his mind. On 20 July 1554, he published a pamphlet attacking Mary Tudor and the bishops who had brought her to the throne. He also attacked the Holy Roman Emperor, Charles V, calling him "no less enemy to Christ than was Nero". In a letter dated 24 September 1554, Knox received an invitation from a congregation of English exiles in Frankfurt to become one of their ministers. He accepted the call with Calvin's blessing. But no sooner had he arrived than he found himself in a conflict. The first set of refugees to arrive in Frankfurt had subscribed to a reformed liturgy and used a modified version of the Book of Common Prayer. More recently arrived refugees, however, including Edmund Grindal, the future Archbishop of Canterbury, favoured a stricter application of the book. When Knox and a supporting colleague, William Whittingham, wrote to Calvin for advice, they were told to avoid contention. Knox therefore agreed on a temporary order of service based on a compromise between the two sides. This delicate balance was disturbed when a new batch of refugees arrived that included Richard Cox, one of the principal authors of the Book of Common Prayer. Cox brought Knox's pamphlet attacking the emperor to the attention of the Frankfurt authorities, who advised that Knox leave. His departure from Frankfurt on 26 March 1555 marked his final breach with the Church of England. After his return to Geneva, Knox was chosen to be the minister at a new place of worship petitioned from Calvin. As such, he exerted an influence on French Protestants, whether they were exiled in Geneva or in France. In the meantime, Elizabeth Bowes wrote to Knox, asking him to return to Margery in Scotland, which he did at the end of August. Despite initial doubts about the state of the Reformation in Scotland, Knox found the country significantly changed since he was carried off in the galley in 1547. When he toured various parts of Scotland preaching the reformed doctrines and liturgy, he was welcomed by many of the nobility including two future regents of Scotland, the Earl of Moray and the Earl of Mar. Though the Queen Regent, Mary of Guise, made no move against Knox, his activities caused concern among the church authorities. The bishops of Scotland viewed him as a threat to their authority and summoned him to appear in Edinburgh on 15 May 1556. He was accompanied to the trial by so many influential persons that the bishops decided to call the hearing off. Knox was now free to preach openly in Edinburgh. William Keith, the Earl Marischal, was impressed and urged Knox to write to the Queen Regent. Knox's unusually respectful letter urged her to support the Reformation and overthrow the church hierarchy. Queen Mary took the letter as a joke and ignored it.

Женеваға оралу, 15561559

Кнокс хатты корольдік регентке жібергеннен кейін көп ұзамай Женеваға оралуды міндеті деп санағанын мәлімдеді. Алдыңғы жылы, 1555 жылғы 1 қарашада, Женевадағы қауым Ноксты өздерінің пасторы ретінде сайлап, ол осы лауазымды қабылдауды шешті. Ол жақтастарына соңғы кеңес хат жазып, әйелі мен қайнанасымен бірге Шотландиядан кетіп қалды. 1556 жылғы 13 қыркүйекте Женеваға келді. Келесі екі жыл бойы ол Женевада бақытты өмір сүрді. Ол Англиядағы достарына Женеваны протестанттар үшін ең жақсы панажай орны деп ұсынды. Бір хатында ол былай деп жазды:

«Мен ешқандай қорқыныш сезімдемеймін және ұялмаймын, бұл – елшілердің заманынан бері жер бетінде болған Мәсіхтің ең толыққанды мектебі. Басқа жерлерде де Мәсіхтің уағыздалғанын мойындаймын, бірақ дін мен әдепті осылай шын жүректен реформалаған жерді әлі көрген емеспін.»

Нокс Женевада тығыз өмір сүрді. Аптасына үш рет уағыз айтты, әр уағызы екі сағаттан астам созылды. Қызметтерде Нокс және басқа пасторлар Кальвиннің «Дінге арналған дұғалар» кітабынан алынған литургияны қолданды. Ол уағыз айтқан шіркеу, Église de Notre Dame la Neuve – қазір Auditoire de Calvin деп аталады, Кальвиннің өтініші бойынша қалалық билік ағылшын және итальян қауымдарының пайдалануына берілді. Нокстің екі ұлы, Натаниел мен Елазар Женевада дүниеге келді, олардың куәгерлері Уиттингхэм мен Майлс Ковердейл болды. 1558 жылдың жазында Нокс өзінің ең танымал памфлетін, «Әйелдердің айбынды үкімшілігіне қарсы трубаның алғашқы дауысы» жариялады. «Үкімшілік» немесе әйелдердің билігін «қорқынышты» деп атағанда, ол оны «табиғатқа қайшы» деп түсіндірді. Нокс өзінің мақсаты «жаман әйелдің, тіпті сатқынның және заңсыз туғанның билігі Құдай алдында қаншалықты жеккөрінетін екенін көрсету» екенін айтты. Нокс ойындағы әйел билеушілер Англия королевасы Мэри I және Шотландияның жесір королевасы Мэри Гиз, оның қызы Мэри Шотландия королевасы атынан регенттік қызмет атқарушы болды. Бұл діни көзқарас Нокс заманында ерекше емес еді, бірақ ол өзінің памфлетінің қауіпті наразылық тудыратынын білген. Сондықтан ол оны анонимді түрде жариялады және оны жазғанын Кальвинге айтпады, ол жарияланғаннан бір жыл өткен соң ғана оның жазғанын мойындады. Англияда памфлет патша жарлығымен ресми түрде айыпталды. Сол жылы Елизавета Тюдор Англия королевасы болғанда, құжаттың әсері күрделенді. Нокс Елизаветаны сынамаса да, оны қатты ренжіткен еді, ол оны ешқашан кешірмеді. Протестант таққа отырғаннан кейін Женевадағы ағылшын босқындары үйлеріне қайтуға дайындалды. Нокс өзі де Шотландияға қайтуға шешім қабылдады. Кету алдында оған түрлі құрметтер көрсетілді, соның ішінде Женева қаласының азаттығы берілді. Нокс 1559 жылдың қаңтарында Женевадан кетіп, бірақ Елизаветаның Англия арқылы паспорт беруден бас тартуына байланысты 1559 жылдың 2 мамырына дейін Шотландияға келмеді.

Knox led a busy life in Geneva. He preached three sermons a week, each lasting well over two hours. The services used a liturgy that was derived by Knox and other ministers from Calvin's Formes des Prières Ecclésiastiques. The church in which he preached, the Église de Notre Dame la Neuve—now known as the Auditoire de Calvin—had been granted by the municipal authorities, at Calvin's request, for the use of the English and Italian congregations. Knox's two sons, Nathaniel and Eleazar, were born in Geneva, with Whittingham and Myles Coverdale their respective godfathers. In the summer of 1558, Knox published his best known pamphlet, The first blast of the trumpet against the monstruous regiment of women. In calling the "regimen" or rule of women "monstruous", he meant that it was "unnatural". Knox states that his purpose was to demonstrate "how abominable before God is the Empire or Rule of a wicked woman, yea, of a traiteresse and bastard". The women rulers that Knox had in mind were Queen Mary I of England and Mary of Guise, the Dowager Queen of Scotland and regent on behalf of her daughter, Mary, Queen of Scots. This biblical position was not unusual in Knox's day; however, even he was aware that the pamphlet was dangerously seditious. He therefore published it anonymously and did not tell Calvin, who denied knowledge of it until a year after its publication, that he had written it. In England, the pamphlet was officially condemned by royal proclamation. The impact of the document was complicated later that year when Elizabeth Tudor became Queen of England. Although Knox had not targeted Elizabeth, he had deeply offended her, and she never forgave him. With a Protestant on the throne, the English refugees in Geneva prepared to return home. Knox himself decided to return to Scotland. Before his departure, various honours were conferred on him, including the freedom of the city of Geneva. Knox left in January 1559, but he did not arrive in Scotland until 2 May 1559, owing to Elizabeth's refusal to issue him a passport through England.

Революция және регенттіктің аяқталуы, 15591560

Эдинбургке келгеннен екі күн өткен соң Нокс көптеген протестанттық жақтастар жиналған Дунди қаласына бағыт алды. Нокс заңнан тыс деп жарияланды, ал королева регенті протестанттарды Стирлингке шақырды. Протестанттар тез сотталып, жазалануы мүмкін деген қорқынышпен, қоршауға алынған жағдайда қорғануға болатын қабырғалы Перт қаласына бет бұрды. Сент-Джон баптист шіркеуінде Нокс құйынтқан уағыз айтты, соның нәтижесінде ұсақ оқиға бүлікке ұласты. Көп ұзамай, көпшілік шіркеуге еніп, оны қиратты. Бұзылған топ қаладағы екі монастырьға (Blackfriars және Greyfriars) шабуыл жасап, алтын мен күмісін тонады және бейнелерді қиратты. Мария Гиз өзіне адал ақсүйектерді және француз әскерін жинады. Ол Аргилл графы мен лорд Морейді шарттар ұсынып, соғыстың алдын алу үшін жіберді. Егер протестанттар қаладан шығып кетсе, Пертке француз әскерін жібермейтінін уәде берді. Протестанттар келісті, бірақ королева регент Пертке кірген кезде, оны француз жалақысына салынған шотланд сарбаздарымен бекітті. Бұл лорд Аргилл мен лорд Морейдің сатқындық әрекеті деп есептелді, олар тараптарды ауыстырып, қазір Сент-Эндрюсте орналасқан Ноксқа қосылды. Нокстың Сент-Эндрюске оралуы, ол бір күні галереяда айтқандай, шіркеуде уағыз айтатыны туралы болжамын орындады. Ол уағыз айтқанда, Перттегідей әсер етті. Халық вандализм мен тонаушылыққа көшті. 1559 жылдың маусым айында Джон Нокстің уағыздарынан ынталанған протестанттық көпшілік соборды тонады, ғимараттың ішкі бөлігі қиратылды. Содан кейін собор құлдырап, қала үшін құрылыс материалдарының көзіне айналды. 1561 жылға қарай ол тасталып, қирауға берілді. Көршілес округтерден келген протестанттық күштердің көмегімен королева регент Дунбарға шегінді. Осы кезде, бүлікшілердің ашуы Шотландияның орталық бөлігіне тарады. Оның әскерлері көтеріліс жасауға жақын еді. 30 маусымда қауымның протестант лордтары Эдинбургті басып алды, бірақ оны бір ай ғана ұстап тұра алды. Бірақ олар келгенге дейін, бүлікшілер шіркеулер мен монастырларды тонап үлкерді. 1 шілдеде Нокс елорданың ең беделді шіркеуі - Сент-Джайлстың мінберінен уағыз айтты. Конгрегация лордтары 1559 жылдың 25 шілдесінде қол қойылған Лейт шарты арқылы Эдинбургтен кетуге келісті, ал Мария Гиз ар-ождан еркіндігіне уәде берді. Нокс королева регенттің Франциядан көмек сұрайтынын білгендіктен, Джон Синклер деген атпен Уильям Сесилмен, Елизаветаның бас кеңесшісімен, ағылшын қолдауы үшін хат арқылы келіссөздер жүргізді. Нокс шілде айының соңында Англияның солтүстік-шығыс жағалауындағы Линдисфарнға жасырын түрде кемемен барды, онда ол Джеймс Крофт пен сэр Генри Персимен Берик-апон-Твидте кездесті. Нокс салмақты болмады және оның миссиясы туралы хабар Мария Гизге жетті. Ол Эдинбургке оралып, Крофтқа өзінің қойындарына оралуы керектігін айтты және Генри Балнавестің Сесилге баруын ұсынды. Француз әскерлері Эдинбургтің теңіз порты Лейтке келгенде, протестанттар Эдинбургті қайта басып алды. Бұл жолы 1559 жылдың 24 қазанында шотланд ақсүйектері Мария Гизді регенттік қызметінен ресми түрде шұғыл түрде босатыды. Оның хатшысы, Летингтоннан Уильям Мэтленд протестанттық тарапқа қосылып, әкімшілік дағдыларын ұсынды. Содан бері Мэтленд саяси міндеттерді өз мойнына алып, Ноксты діни көшбасшы рөліне босатады. Революцияның соңғы кезеңінде Мэтленд француз үстемдігіне қарсы күресу үшін шотландтық патриотизмге шақырды. Бервик шартынан кейін Англиядан қолдау ақыры келді және наурыз айының соңында шотланд протестант күштеріне ағылшын армиясы қосылды. 1560 жылдың 10 маусымында Эдинбург қамалында Мария Гиздің күтпеген өлімі жағдайды бейбітшілікке, Эдинбург шартына қол қоюға және Шотландиядан француз және ағылшын әскерлерін шығаруға жол ашты. 19 шілдеде Нокс Сент-Джайлста Ұлттық алғыс айту рәсімін өткізді.

Two days after Knox arrived in Edinburgh, he proceeded to Dundee where a large number of Protestant sympathisers had gathered. Knox was declared an outlaw, and the Queen Regent summoned the Protestants to Stirling. Fearing the possibility of a summary trial and execution, the Protestants proceeded instead to Perth, a walled town that could be defended in case of a siege. At the church of St John the Baptist, Knox preached a fiery sermon and a small incident precipitated into a riot. A mob poured into the church and it was soon gutted. The mob then attacked two friaries (Blackfriars and Greyfriars) in the town, looting their gold and silver and smashing images. Mary of Guise gathered those nobles loyal to her and a small French army. She dispatched the Earl of Argyll and Lord Moray to offer terms and avert a war. She promised not to send any French troops into Perth if the Protestants evacuated the town. The Protestants agreed, but when the Queen Regent entered Perth, she garrisoned it with Scottish soldiers on the French payroll. This was seen as treacherous by Lord Argyll and Lord Moray, who both switched sides and joined Knox, who now based himself in St Andrews. Knox's return to St Andrews fulfilled the prophecy he made in the galleys that he would one day preach again in its church. When he did give a sermon, the effect was the same as in Perth. The people engaged in vandalism and looting. In June 1559, a Protestant mob incited by the preaching of John Knox ransacked the cathedral; the interior of the building was destroyed. The cathedral fell into decline following the attack and became a source of building material for the town. By 1561 it had been abandoned and left to fall into ruin. With Protestant reinforcements arriving from neighbouring counties, the Queen Regent retreated to Dunbar. By now, the mob fury had spilled over central Scotland. Her own troops were on the verge of mutiny. On 30 June, the Protestant Lords of the Congregation occupied Edinburgh, though they were able to hold it for only a month. But even before their arrival, the mob had already sacked the churches and the friaries. On 1 July, Knox preached from the pulpit of St Giles', the most influential in the capital. The Lords of the Congregation negotiated their withdrawal from Edinburgh by the Articles of Leith signed 25 July 1559, and Mary of Guise promised freedom of conscience. Knox knew that the Queen Regent would ask for help from France, so he negotiated by letter under the assumed name John Sinclair with William Cecil, Elizabeth's chief adviser, for English support. Knox sailed secretly to Lindisfarne, off the northeast coast of England at the end of July, to meet James Croft and Sir Henry Percy at Berwick upon Tweed. Knox was indiscreet and news of his mission soon reached Mary of Guise. He returned to Edinburgh telling Croft he had to return to his flock, and suggested that Henry Balnaves should go to Cecil. When additional French troops arrived in Leith, Edinburgh's seaport, the Protestants responded by retaking Edinburgh. This time, on 24 October 1559, the Scottish nobility formally deposed Mary of Guise from the regency. Her secretary, William Maitland of Lethington, defected to the Protestant side, bringing his administrative skills. From then on, Maitland took over the political tasks, freeing Knox for the role of religious leader. For the final stage of the revolution, Maitland appealed to Scottish patriotism to fight French domination. Following the Treaty of Berwick, support from England finally arrived and by the end of March, a significant English army joined the Scottish Protestant forces. The sudden death of Mary of Guise in Edinburgh Castle on 10 June 1560 paved the way for an end to hostilities, the signing of the Treaty of Edinburgh, and the withdrawal of French and English troops from Scotland. On 19 July, Knox held a National Thanksgiving Service at St Giles'.

Шотландиядағы реформация, 15601561

1 тамызда Шотландия Парламенті діни мәселелерді шешу үшін отырды. Нокс және тағы бес пастор, барлығы Джон есімді, жаңа имандылық қағидаларын жазуға шақырылды. Төрт күн ішінде «Шотландиялық имандылық қағидасы» Парламентке ұсынылып, дауысқа салынып, бекітілді. Бір аптадан кейін Парламент бір күні ішінде үш заң қабылдады: біріншісі Шотландиядағы Папаның билігін жойды, екіншісі реформаланған иманға қарсы барлық доктрина мен тәжірибелерді айыптады, ал үшіншісі Шотландияда Месса өткізуге тыйым салды. Парламент таратылар алдында Нокс пен басқа пасторларға жаңа реформаланған шіркеуді, яки Киркті ұйымдастыру міндеті жүктелді. Олар жаңа шіркеудің ұйымдастырылуын сипаттайтын «Дисциплина кітабы» бойынша бірнеше ай жұмыс істеді. Осы кезеңде, 1560 жылдың желтоқсан айында Нокстің әйелі Марджери қайтыс болды, үш жарым және екі жасар екі ұлын Ноксқа қалдырып кетті. 1549 жылы өзінің әйелі қайтыс болған Джон Кальвин көңіл айту хаты жолдады. Парламент 1561 жылдың 15 қаңтарында «Дисциплина кітабын» қарастыру үшін қайта жиналды. Киркті демократиялық принциптер бойынша басқару жоспарланған. Әр қауым өз пасторын таңдауға немесе қабылдамауға ерікті болса да, таңдалғаннан кейін оны қызметтен босатуға болмайтын еді. Әрбір приход, мүмкіндігі шектес болса да, өзін-өзі қамтамасыз етуге тиіс еді. Епископтардың орнына оннан он екіге дейін «супервизорлар» тағайындалды. Жоспарға негізгі қағида ретінде барлық адамға білім беру жүйесі енгізілді. Заңның кейбір салалары шіркеу билігіне бағындырылды. Алайда, Парламент жоспарды, негізінен қаржылық себептермен мақұлдамады. Кирктің қаржыландырылуы Шотландиядағы Рим-католик шіркеуінің мүлігінен көзделеді. Бұл мүліктің көп бөлігі ақсүйектердің қолында болды, олар өздерінің иелігінен бас тартуға құштар емес еді. Шотландия королевасы Мэридің оралуына байланысты жоспар бойынша соңғы шешім қабылдау кейінге шегерілді.

Нокс пен Мэри патшайым, 15611564

1561 жылғы 19 тамызда Лейт қаласында Мэридің Шотландияға келгенін жариялау үшін зеңбіректер атылды. Бес күннен кейін ол Холируд сарайындағы патшалық капеллада өткізілген миссаға қатысқанда, оның бір қызметшісіне шабуыл жасалған наразылық туды. Келесі күні ол діннің қазіргі күйінде өзгеріс болмайтынын және оның қызметшілерін мазаламауға немесе қиындық тудырмауға шақырды. Көптеген ақсүйектер бұған келісті, бірақ Нокс келіспеді. Келесі жексенбіде ол Сент-Джайлз шіркеуінің мінберінен наразылық білдірді. Осыдан кейін, екі аптадан соң Мэри Ноксты шақырды. Ол оны анасына қарсы бүлікке ұйытқылық жасады және өзінің билігіне қарсы кітап жазды деп айыптады. Нокс оның үкім етуі оның поддандыларына ыңғайлы болғанда ғана оны қабылдауға дайын екенін айтты, сонымен қатар Пауыл апостолдың Нерон билігінде өмір сүруге дайын болғанын еске салды. Мэри, алайда, оның әйел билігіне қарсы жазғанын атап өтті. Ол оған ешқашан зиян келтірмеген нәрсеге алаңдамау керектігін жауап берді. Мэри оның билеушісіне қарсы шығуға поддандыларының құқығы бар ма деп сұрағанда, ол монархтар заңды шектерінен асып кетсе, оларға қарсы тұруға, тіпті күш қолдануға болады деді. 1562 жылғы 13 желтоқсанда Мэри Ноксты қайта шақырды, ол Реформация есебінен қуанғандай болған белгілі бір тойларды айыптаған уағыз айтқаннан кейін. Ол Нокс патшайымды оның поддандыларына қоршаулы көрсету үшін оны сыйсыздықпен сөйлегенін айтты. Нокс уағызды түсіндіргеннен кейін Мэри Ноксты пікірлердің айырмашылығы үшін кінәламайтынын және болашақта онымен қатысты ұнамайтын нәрсе естісе, тікелей оған келуін сұрады. Бірақ Нокс оған: «Мен уағыздарымда өз сенімдерімді білдіре беремін және енді сізді күтпеймін», - деп жауап берді. 1563 жылы шілде айында Эйрширдегі кейбір дін қызметкерлері заңға қайшы келіп, мисса өткізді. Кейбір протестанттар осы дін қызметкерлерін тұтқындау арқылы заңды күштеңдіруге тырысты. Бұл Мэридің Ноксты үшінші рет шақыруына себеп болды. Ол Нокстан діни төзімділікті насихаттау үшін оның ықпалын пайдалануын өтінді. Ол олардың іс-әрекеттерін қорғады және ол заңдарды сақтауға міндетті екенін, және егер ол бұлай істемесе, басқалар істейтінін атап өтті. Мэри Ноксқа дін қызметкерлерін сотқа беруге келісіп, оны таң қалдырды. Мэри мен Нокстің арасындағы ең қызықты кездесу 1563 жылғы 24 маусымда болды. Мэри Ноксты Холирудқа шақырды, өйткені ол Испанияның Филипп II-нің ұлы Дон Карлосқа үйлену туралы ұсынысына қарсы уағыз айтып жүргенін естіді. Мэри Ноксты қатты сөккеннен кейін, ол көздерінен жас шығарды. «Менің некеме сенің қатысың қандай?» деп сұрады ол, содан кейін «Осы мемлекетте сен кімсің?» деді. «Мен осы мемлекетте туған поддандымын, ханым», - деп жауап берді Нокс. Ол, алайда, оның жасын көтеруге дайын екенін, бірақ үнсіз отырып «өз мемлекетіме сатқындық жасамауды» жөн көретінін қосты. Осыдан кейін Мэри оны бөлмеден шығып кетуге бұйырды. Нокстің Мэримен соңғы кездесуі Холирудтағы бір оқиғадан туды. 1563 жылы жазғы сапарында Мэри Эдинбургтен кеткен кезде, көпшілік оның жеке капелласына мисса кезінде күшпен кірді. Осы төбелес кезінде дін қызметкерінің өміріне қауіп төнді. Нәтижесінде, екі көшбасшы, Эдинбургтің қала тұрғындары, 1563 жылғы 24 қазанда сотталуға белгіленді. Осы адамдарды қорғау үшін Нокс ақсүйектерді жиналуға шақырып хаттар жіберді. Мэри осындай хаттардың бірін алды және оның кеңесшілеріне бұл сатқындық емес пе деп сұрады. Стюарт пен Мэтленд Кирк пен Королевамен жақсы қарым-қатынас сақтауды қалап, Нокстан өзінің қателескенін мойындап, мәселені тыныш шешуін өтінді. Нокс бас тартты және ол Мэри мен Тайлық кеңесі алдында өзін қорғады. Ол өзінің Кирк діни қызметкері ретінде заңсыз емес, заңды жиналысты шақырғанын айтты. Ол кеткеннен кейін кеңесшілер оны елге опасыздық жасады деп айыптамады.

On 19 August 1561, cannons were fired in Leith to announce Queen Mary's arrival in Scotland. When she attended Mass being celebrated in the royal chapel at Holyrood Palace five days later, this prompted a protest in which one of her servants was jostled. The next day she issued a proclamation that there would be no alteration in the current state of religion and that her servants should not be molested or troubled. Many nobles accepted this, but not Knox. The following Sunday, he protested from the pulpit of St Giles'. As a result, just two weeks after her return, Mary summoned Knox. She accused him of inciting a rebellion against her mother and of writing a book against her own authority. Knox answered that as long as her subjects found her rule convenient, he was willing to accept her governance, noting that Paul the Apostle had been willing to live under Nero's rule. Mary noted, however, that he had written against the principle of female rule itself. He responded that she should not be troubled by what had never harmed her. When Mary asked him whether subjects had a right to resist their ruler, he replied that if monarchs exceeded their lawful limits, they might be resisted, even by force. On 13 December 1562, Mary sent for Knox again after he gave a sermon denouncing certain celebrations which Knox had interpreted as rejoicing at the expense of the Reformation. She charged that Knox spoke irreverently of the Queen in order to make her appear contemptible to her subjects. After Knox gave an explanation of the sermon, Mary stated that she did not blame Knox for the differences of opinion and asked that in the future he come to her directly if he heard anything about her that he disliked. Despite her gesture, Knox replied that he would continue to voice his convictions in his sermons and would not wait upon her. During Easter in 1563, some priests in Ayrshire celebrated Mass, thus defying the law. Some Protestants tried to enforce the law themselves by apprehending these priests. This prompted Mary to summon Knox for the third time. She asked Knox to use his influence to promote religious toleration. He defended their actions and noted she was bound to uphold the laws and if she did not, others would. Mary surprised Knox by agreeing that the priests would be brought to justice. The most dramatic interview between Mary and Knox took place on 24 June 1563. Mary summoned Knox to Holyrood after hearing that he had been preaching against her proposed marriage to Don Carlos, the son of Philip II of Spain. Mary began by scolding Knox, then she burst into tears. "What have ye to do with my marriage?" she asked, and "What are ye within this commonwealth?" "A subject born within the same, Madam," Knox replied. He added that he would rather endure her tears, however, than remain silent and "betray my Commonwealth". At this, Mary ordered him out of the room. Knox's final encounter with Mary was prompted by an incident at Holyrood. While Mary was absent from Edinburgh on her summer progress in 1563, a crowd forced its way into her private chapel as Mass was being celebrated. During the altercation, the priest's life was threatened. As a result, two of the ringleaders, burgesses of Edinburgh, were scheduled for trial on 24 October 1563. In order to defend these men, Knox sent out letters calling the nobles to convene. Mary obtained one of these letters and asked her advisors if this was not a treasonable act. Stewart and Maitland, wanting to keep good relations with both the Kirk and the Queen, asked Knox to admit he was wrong and to settle the matter quietly. Knox refused and he defended himself in front of Mary and the Privy Council. He argued that he had called a legal, not an illegal, assembly as part of his duties as a minister of the Kirk. After he left, the councillors voted not to charge him with treason.

Эдинбургтегі соңғы жылдары, 15641572

1564 жылғы 26 наурызда Нокс тағы да дау тудырды, өйткені ол бұрынғы досы Эндрю Стюарттың қызы Маргарет Стюартқа үйленді. Бұл некенің ерекшелігі сол еді, ол елу жастағы жесір болса, келіншегі он жеті жаста ғана еді. Олардың отбасылық өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Олардың Марта, Маргарет және Элизабет атты үш қызы болды. 1564 жылғы маусымда Бас Ассамблея шақырылғанда, Нокс пен Мэтленд арасында азаматтық билік туралы пікір таласы туды. Мэтленд Ноксқа Марияның мисса өткізуге талап етуіне ашуланбауға кеңес берді және жер бетіндегі билеушілерге бағыну туралы Мартин Лютер мен Джон Кальвиннің сөздерін келтірді. Нокс Киелі кітапта Израильдің адал емес патшаны ергені үшін жазаланғаны және Континенттік реформаторлардың барлық үкімет нысандарын жоққа шығарған анабаптистерге қарсы аргументтерін айтты. Бұл пікір алмасу оның саяси оқиғаларға ықпалының әлсірегенін көрсетті, себебі дворяндар Марияны қолдауын жалғастырды. 1565 жылғы 29 шілдеде Мария мен Генри Стюарт, Дарнли лордының үйленуінен кейін, Джеймс Стюарт, Морейдің 1-ші графы сияқты бірнеше протестант ақсүйектері "Chaseabout Raid" деп аталатын көтеріліске шықты. Нокс 1565 жылғы 19 тамызда жаңа корольдің қатысуымен уағыз айтып жатып, бұл некеге қарсылығын білдірді. Ол дінсіз билеушілер туралы айтқан сөздері Дарнлидің уағыздан шығып кетуіне себеп болды. Нокс шақырылып, Эдинбургте сот отырған кезде уағыз айтуға тыйым салынды. 1566 жылғы 9 наурызда Марияның хатшысы Дэвид Риццио Дарнлиге адал конспираторлар тарапынан өлтірілді. Мария Эдинбургтен Данбарға қашып, 18 наурызда күшті әскермен оралды. Нокс Эйрширдегі Кайлге қашып, "Шотландиядағы реформация тарихы" атты еңбегінің басты бөлігін аяқтады. Ол Эдинбургке оралғанда, протестант ақсүйектері Мариямен не істеу керектігі туралы екіге бөлінгенін көрді. Дарнли лорды өлтірілді, ал патшайым дереу күдікті Ботуэлл графына үйленді. Осылайша, оған қатысты адам өлтіру айыбы қойылды және ол Лохлевен қамалына қамалды. Лорд Морей король Джеймс VI-ның регенті болды. Нокстың ескі достары, Аргилл лорды мен Уильям Кирккалди Марияның жағында болды. 1567 жылғы 29 шілдеде Нокс Стирлингтегі Киелі Руд шіркеуінде Джеймс VI-ның коронациялық уағызын айтты. Осы кезеңде Нокс уағыздарында оған қарсы айқайлады, тіпті оның өлімін тіледі. Алайда, Марияның өмірі сақталды және ол 1568 жылғы 2 мамырда қашып кетті. Шотландиядағы шайқастар азамат соғысы ретінде жалғасты. Лорд Морей 1570 жылғы 23 қаңтарда өлтірілді. Оның орнын басып отырған регент, Леннокс графы да зорлық-зомбылық құрбаны болды. 1571 жылғы 30 сәуірде Эдинбург қамалының бақылаушысы Гранджский Киркальди королеваның жауларын қаладан кетуге бұйырды. Бірақ Ноксқа, бұрынғы досы және бірге галереяда құл болған адамға ол ерекше назар аударды. Егер Нокс кетпесе, ол Эдинбургте қалуы мүмкін еді, бірақ тек қамалда тұтқын болса ғана. Нокс кетуге шешім қабылдады және 5 мамырда Сент-Эндрюске кетті. Ол уағыз айтуды, студенттермен сөйлесуді және тарихын жазуды жалғастырды. 1572 жылғы шілде айының соңында, бітімге келгеннен кейін, ол Эдинбургке оралды. Осы уақытқа дейін қатты әлсіреп, дауысы сырқырағанмен, ол Сент-Джайлсте уағыз айтуды жалғастырды. 9 қарашада өзінің мұрагері Джеймс Лоусонды Сент-Джайлстың пасторы етіп тағайындағаннан кейін Нокс соңғы рет үйіне оралды. Достары мен Шотландияның көрнекті ақсүйектерімен бірге ол Киелі кітапты оқып беруді өтінді. 1572 жылғы 24 қарашада, соңғы күнінде оның жас әйелі Пауылдың Қорынттықтарға жолдаған бірінші хатынан үзінді оқыды. Ноксқа құрмет ретінде оның қабірінде Сент-Джайлс шіркеуінің ауласында Джеймс Дуглас, Мортонның 4-ші графы және Шотландияның жаңадан сайланған регенті: "Мұнда ешқандай жаннан қорқып көрмеген адам жатыр" деді. 1633 жылы шіркеудің қирауынан кейін Нокстың қабірінің нақты орны анықталмады.

On 26 March 1564, Knox stirred controversy again when he married Margaret Stewart, the daughter of an old friend, Andrew Stewart, 2nd Lord Ochiltree, a member of the Stuart family and a distant relative of the Queen, Mary Stuart. The marriage was unusual because he was a widower of fifty, while the bride was only seventeen. Very few details are known of their domestic life. They had three daughters, Martha, Margaret, and Elizabeth. When the General Assembly convened in June 1564, an argument broke out between Knox and Maitland over the authority of the civil government. Maitland told Knox to refrain from stirring up emotions over Mary's insistence on having mass celebrated and he quoted from Martin Luther and John Calvin about obedience to earthly rulers. Knox retorted that the Bible notes that Israel was punished when it followed an unfaithful king and that the Continental reformers were refuting arguments made by the Anabaptists who rejected all forms of government. The debate revealed his waning influence on political events as the nobility continued to support Mary. After the wedding of Mary and Henry Stuart, Lord Darnley on 29 July 1565, some of the Protestant nobles, including James Stewart, 1st Earl of Moray, rose up in a rebellion known as the "Chaseabout Raid". Knox revealed his own objection to the marriage while preaching in the presence of the new King Consort on 19 August 1565. He made passing allusions to ungodly rulers which caused Darnley to walk out. Knox was summoned and prohibited from preaching while the court was in Edinburgh. On 9 March 1566, Mary's secretary, David Rizzio, was murdered by conspirators loyal to Darnley. Mary escaped from Edinburgh to Dunbar and by 18 March returned with a formidable force. Knox fled to Kyle in Ayrshire, where he completed the major part of his magnum opus, History of the Reformation in Scotland. When he returned to Edinburgh, he found the Protestant nobles divided over what to do with Mary. Lord Darnley had been murdered and the Queen almost immediately married the chief suspect, the Earl of Bothwell. The indictment of murder thus upon her, she was forced to abdicate and was imprisoned in Lochleven Castle. Lord Moray had become the regent of King James VI. Other old friends of Knox, Lord Argyll and William Kirkcaldy, stood by Mary. On 29 July 1567, Knox preached James VI's coronation sermon at the church of the Holy Rude in Stirling. During this period Knox thundered against her in his sermons, even to the point of calling for her death. However, Mary's life was spared, and she escaped on 2 May 1568. The fighting in Scotland continued as a civil war. Lord Moray was assassinated on 23 January 1570. The regent who succeeded him, the Earl of Lennox, was also a victim of violence. On 30 April 1571, the controller of Edinburgh Castle, Kirkcaldy of Grange, ordered all enemies of the Queen to leave the city. But for Knox, his former friend and fellow galley slave, he made an exception. If Knox did not leave, he could stay in Edinburgh, but only if he remained captive in the castle. Knox chose to leave, and on 5 May he left for St Andrews. He continued to preach, spoke to students, and worked on his History. At the end of July 1572, after a truce was called, he returned to Edinburgh. Although by this time exceedingly feeble and his voice faint, he continued to preach at St Giles'. After inducting his successor, James Lawson of Aberdeen, as minister of St Giles' on 9 November, Knox returned to his home for the last time. With his friends and some of the greatest Scottish nobles around him, he asked for the Bible to be read aloud. On his last day, 24 November 1572, his young wife read from Paul's first letter to the Corinthians. A testimony to Knox was pronounced at his grave in the churchyard of St Giles' by James Douglas, 4th Earl of Morton, and newly elected regent of Scotland: "Here lies one who never feared any flesh". After the churchyard's destruction in 1633 the precise site of Knox's grave cannot be established.

Мұра

Нокс өсиетінде: «Мен ешкімді адас тырған жоқпын, ешкімді алдаған жоқпын, мен ешқандай тауар саудасымен айналыспадым», – деп жазды. Нокс отбасына қалдырған ақшаның шала мөлшері, оларды зор қайыршылыққа ұшырататын еді, ол Кирк қызметінен пайда таппағанын көрсетті. Регент лорд Мортон Бас Ассамблеядан оның қайтысынан кейін бір жыл бойы әйеліне жалақы төлеуді сұрады, ал регент Нокстің қараулыларына лайықты көмек көрсетілуін қамтамасыз етті. Елеазар Англия шіркеуіне қабылданды және Ұлы Клэктон приходында қызмет етті. Ол да жас кезінде қайтыс болып, 1591 жылы Сент-Джон колледжінің капелласында жерленді. Нокстің екінші әйелі Маргарет Нокс екінші рет Эндрю Керге үйленді, ол Дэвид Рицционың өлтірілуіне қатысқандардың бірі болды. Нокстің үш қызы да тұрмысқа шықты: Марта Александр Фэрлиге; Маргарет Роберт Понттың ұлы және Тимоти Понттың інісі Закари Понтқа; ал Элизабет Кирк пасторы Джон Уэлшке. Нокстің өлімі сол кезде көп назарға ілінбеді. Оның жерлеу рәсіміне Шотландия ақсүйектері қатысқанмен, еңбек еткен саясаткер немесе дипломаттың бірі де сақталған хаттарында оның өлімі туралы ештеңе айтқан жоқ. Шотландия королевасы Мэри өзінің хаттарында оны екі рет қысқаша атады. Бірақ билеушілер Нокстің өзінен гөрі оның идеяларынан көбірек қорқып отырды. Ол сәтті реформатор болды және реформация философиясы ағылшын пуритандарына зор әсер етті. Ол сондай-ақ адамның нағыз еркіндігі үшін күреске үлес қосып, әділетсіз үкіметке қарсы тұрып, моральдық және рухани өзгерістерге қол жеткізу қажеттігін үйреткендігі үшін де мақталады. Нокс Шотландиядағы Рим католицизмін құлатумен ғана емес, сонымен қатар қалыптасқан христиан дінін англиканизм емес, пресвитериандықпен алмастыруды қамтамасыз еткені үшін ерекше көзге түсті. Нокс пресвитериандық жүйені құруға зор үлес қосты, бірақ оның іске асуына 1689 жылға дейін 120 жыл кетті. Осы аралықта ол қолданыстағы жағдайға келісіп, достарының епископтар мен архиепископтар болып тағайындалуын көріп, тіпті 1571 жылы Сент-Эндрюс протестант архиепискобы Джон Дугластың тағына отыруында уағыз айтқаннан ләззат алды. Осы тұрғыдан алғанда, Нокс бүкіл әлемде миллиондаған жаны бар пресвитериандық діннің негізін қалаушысы деп есептеледі. Дэвид Уотсон Стивенсон салған Нокстің бюсті Стирлингтегі Ұлттық Уоллес монументінің Батырлар залында орналасқан.

In his will, Knox claimed: "None have I corrupted, none have I defrauded; merchandise have I not made." The paltry sum of money Knox bequeathed to his family, which would have left them in dire poverty, showed that he had not profited from his work in the Kirk. The regent, Lord Morton, asked the General Assembly to continue paying his stipend to his widow for one year after his death, and the regent ensured that Knox's dependents were decently supported. Eleazar was ordained into the Church of England and served in the parish of Great Clacton. He also died young and was buried in the chapel of St John's College in 1591. Knox's second wife, Margaret Knox, married a second time, to Andrew Ker, who was one of those involved in the murder of David Rizzio. Knox's three daughters also married: Martha to Alexander Fairlie; Margaret to Zachary Pont, son of Robert Pont and brother of Timothy Pont; and Elizabeth to John Welsh, a minister of the Kirk. Knox's death was barely noticed at the time. Although his funeral was attended by the nobles of Scotland, no major politician or diplomat mentioned his death in their surviving letters. Mary, Queen of Scots, made only two brief references to him in her letters. However, what the rulers feared were Knox's ideas more than Knox himself. He was a successful reformer and it was this philosophy of reformation that had a great impact on the English Puritans. He has also been described as having contributed to the struggle for genuine human freedom, by teaching a duty to oppose unjust government in order to bring about moral and spiritual change. Knox was notable not so much for the overthrow of Roman Catholicism in Scotland, but for assuring the replacement of the established Christian religion with Presbyterianism rather than Anglicanism. Knox was instrumental in the establishment of the Presbyterian polity, though it took 120 years following his death for this to be achieved in 1689. Meanwhile, he accepted the status quo and was happy to see his friends appointed bishops and archbishops, even preaching at the inauguration of the Protestant Archbishop of St Andrews John Douglas in 1571. In that regard, Knox is considered the notional founder of the Presbyterian denomination, whose members number millions worldwide. A bust of Knox, by David Watson Stevenson, is in the Hall of Heroes of the National Wallace Monument in Stirling.

Негізгі дереккөздер

Please provide the English text you want me to translate. I need the content of the "English text" section to perform the translation. I will use the "Existing translation reference" only as a guide for terminology, prioritizing the accurate meaning of the English text.

Екіншілік көздер

Тек қана қазақ тіліндегі аударманы беріңіз. Сұрақтарға жауап берудің қажеті жоқ.

. . . . . . . . . . . . . . . . .