Кіріспе

Леведи, немесе Лебед, Леведиас, Лебедиас және Лебеди – венгр басшысы, венгрлердің алғашқы танымал көшбасшысы. Константин VII Порфирогениттің "De administrando imperio" еңбегінде айтылғандай, венгр халқының хазарлармен болған барлық соғыстарындағы одақтығы мен батылдығы үшін, венгрлердің "бірінші воеводасы" ("protos voevodos") Леведи, сонымен қатар өзінің қаһармандығымен белгілі болған, хазардың жоғары текті әйеліне "одан ұрпақ жалғасын беру үшін" үйлендірілді.

Атауы мен лауазымы

Леведидің өмірі туралы жалғыз дерек көзі – «Де администрандо империо» кітабы, оны Византия императоры Константин Порфирогенит шамамен 950 жылы жазған. Бір теория бойынша, бұл атау ортақ славян тіліндегі «Лебеди» – аққу сөзінен туындаған. Тарихшы Омельян Прицак пікірінше, Леведи есімі – шындығында лауазым – түркі тіліндегі «alp edi» яки «батыл бек» деген сөзден шыққан. Венгр тарихшысы Гюла Кристо Прицак теориясын қабылдамай, Леведи есімінің венгр тіліндегі «lesz» («болу») етістігімен байланысты екенін айтады. Басқа ғалымдар бұл атаудың шығу тегі финно-ұғырлық болуы мүмкін деп санайды. Ол «ескі lesz («болады») етістігінің бөлшегі lës (мағынасы levő «болу») кішітеулік жұрнағы di» дегеннен туындаған. Константин венгрлердің Арпадты хазарлардың салты бойынша қалқанға көтергенін жазған. Расында, венгрлердің тарихи әлеуметтік құрылымы түркілік текті. Венгр тілінде түркі сөздері көп, венгрлердің түркілік генетикалық және мәдени ықпалы бар. Дегенмен, олар түркі халқы емес. Константиннің айтуынша, олар хазарлардың арасында өмір сүрген, олардың барлық соғыстарында күрескен, ал олардың арасындағы бірінші Леведи хазар ақсүйек әйеліне үйленген.

Тарихи түсініктер

Оның тұлғасы мен рөліне қатысты соңғы екі жүз жылдағы венгр тарихнамасында көптеген теориялар пайда болды. Антал Барта Леведеді ойдан шығарылған, мифтік тұлға деп санайды. Тамас Хёльблинг Константин өзінің тұлғасын ("жанды тұлға") Леведия жерінен ойлап тапқан деп мәлімдеді. Истван Катона, Кароли Сабо, Гюла Паулер, Игнац Ачади, Балинт Хоман және Гьёрги Гьёрффи оны Кезаның Симонның Геста Хуннорум мен Венгарорумда Альмостың әкесі ретінде көрінеді. Геза Фехердің айтуынша, кейіннен венгр хроникалары Леведидің Карпат алабын бағындырумен байланысты әрекеттерін Альмосқа жатқызған, бірақ оның есімі "Элод" түрінде сақталған. Ал тілші Каталина Фехертои Леведе және Элод есімдерінің фонетикалық үйлесімсіздігін атап көрсетті. Гьёрффи Леведидің бастапқы аты "Эльведи" болған деп мәлімдеді, содан кейін ол славяндық қабылдау арқылы өзгертілді. Лингвистикалық тұрғыдан алғанда, Сандор Ласло Тот Леведе мен Арпадтың ұлы Лиюнтиканың бір-біріне ұқсауы мүмкін екенін айтты, алайда Константиннің еңбегі бұл екі адамды да қамтитын бұл ықтималдыққа қайшы келеді. Оның атына сүйене отырып, түрколог Гюла Немет Леведе Магна-Венгриядан шыққан аристократиялық отбасынан шыққан деп мәлімдеді. Гюла Кристо Леведеді атымен белгілі алғашқы венгр әміршісі ("феджеделем", яғни жоғарғы басшы) деп санайды. Макк Леведидің венгр тайпаларының воеводалары арасында ең басты басшы ретінде қызмет еткенін дәлелдеді. Хоман Леведидің (Элод) кенде атағын иеленгенін, ал Геза Фехердің гиула қызметін атқарғанын, екі тарихшының екі монархия жүйесін Леведиадағы саяси жағдайға, содан кейін Этелькоға жатқызғанын айтты. Леведе биліктен кетуге қатысты, Гьёрффи Леведе басқа рудың (Альмос) басшысын өз еркімен билікке көтеретінін ықтимал деп санамады. Иван Ухрманның айтуынша, император бұл хабарды дұрыс түсінбеген және Леведи тек Альмос өзінің құнарлылығына байланысты лауазымға көбірек сай келетінін атап көрсеткен. Гьёрффи Курзан Леведидің ұлы екенін және екеуінің де кенде атағын иеленгенін мәлімдеді. Кристо Леведе бастапқыда "бірінші воевода" ретінде қызмет еткенін, содан кейін ол кенде мәртебесіне хазар прокси-әміршісі ретінде көтерілгенін айтты (тарихшы кейін бұл көзқарасты өзгертті). Сандор Ласло Тот Леведидің гула деген атақты иеленгенін және ол тайпалық федерацияның сыртқы істеріне жауапты екенін мәлімдеді. Иштван Зимоньидің айтуынша, Леведидің оқиғасын баяндаған 38-тарауды екі хронологиялық тұжырымдама бойынша сипаттауға болады: нақты (20–70 жыл аралығы) және мифтік (150–230 аралығы). Соңғысына жататын Йозеф Диер Леведи VIII ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген деп есептеді. Оның айтуынша, Константин Арпадты өзінің замандасы деп атаған, өйткені императорға хабарлаған оның ұрпақтары өз ата-бабаларының мемлекет ұйымдастырғандағы рөлін жоғарылатуға тырысқан. Осылайша венгр хабаршылары император мен оның Византиялық сарайына жалған ақпарат әкелді. Дезсо Дюмерт Леведидің VII ғасырда өмір сүргенін де айтқан. Ол Константин бұл ақпаратты Бульцу мен Термацу (Арпадтың шөбересі) бастаған венгр делегациясынан 948 жылы Константинополге алған деп дәлелдеді. Женё Шюц Леведе өмірінің ұзақтығын VII-VIII ғасырлардың кезеңіне жатқызған. Гьёрги Сабадос мәтіннің екі үзіндісі арасындағы татуластырылмайтын қарама-қайшылықты атап өтті: алдымен Леведе Хазар империясының тең одақтасы болып табылатын аристократиялық тәуелсіз прото-мемлекеттегі теңдер арасында бірінші болып, ал екінші тарауда оны монархиялық ұйымның тағайындалған архонты ретінде атап өтті. Бұл қарама-қайшылықты түсінген ингус Жене Унгари Венгрияның "бірінші воеводасы" (яғни ең ерте) Леведеді Альмос пен Арпадтың замандасы болған сол есімді басшыдан бөліп көрсетті. Унгаваридің айтуынша, Леведи (II) 9 ғасырдың ортасында мажарлардың көпшілігін Этелькожға бастап әкелді, ал Альмос Савард мажарларын басқарды (Кавказ арқылы парсы аумағына көшіп барған топ). Грек тіліндегі түпнұсқа дереккөздің сөздерін ескере отырып, Ференц Макк теорияға қарсы тиімді түрде дәлел келтірді. Сабадос мажарлар хазарлардың қол астына алынбағанын, бірақ олардың тек үш жыл ғана одақтас болғанын (бірнеше тарихшы бұл кезеңді ғасырларға дейін ұзартты) дәлелдеді. Диер мен Дюмертке сәйкес Сабадос Леведи 630-жылдан 830-жылға дейін өмір сүрген болуы мүмкін деп мәлімдеді. Сонымен қатар, де администриан империосы, абайсыз жинақталудан кейін, бір оқиғаны екі рет айтып, тек басқа ақпарат көзіне сүйенетін де дәлелдер бар. "Нақты хронологиялық тұжырымдаманы" ұсынатын Гюла Кристо 38-тарауды біртұтас және үйлесімді оқиға ретінде қарастырды. Оның айтуынша, Леведи шамамен 800 жылы туған. Мажарлар 830 жыл шамасында Башкириядан Леведияға көшкен. Сол жылы Леведе хазар әйеліне үйленді және хазарлар оны мажарлардың басшысы етіп тағайындады. Оның басшылығымен мажарлар 850 жылға дейін Леведияда өмір сүрді, сол кезде олар Кангарлармен (немесе Печенегтермен) жеңіліске ұшырады. Содан кейін олар Этелькожға көшті. Леведе хаған алдына шақырылып, оны әмірші етіп тағайындауға тиіс болды, бірақ ол Альмос немесе Арпадтың пайдасына бас тартты. 850 жылдары Альмос оның орнына келді. Ференц Макк пен Лоранд Бенкё бұл көзқараспен келісті. Габор Веконидің айтуынша, мажарлардың хазар билігіндегі мәртебесі және Леведиядағы тұру ортасы тек үш жылға созылды, бұл 840 жылдары болды. Печенег шабуылынан кейін олар 850 жылға дейін Этелькожға қашты. Гюла Паулер, содан кейін Гюла Немет Леведе мажарларға 50–60 жыл басшылық еткенін және оның биліктен кетуі тек 889 жылы, Карпат алабын жаулауға (895) аздан кейін болғанын мәлімдеді. Кароли Чзегледи Леведе 886 жылдан 889 жылға дейін хазарлармен одақтас болғанын және олар Печенегтерге қарсы бірге соғысқандарын айтты. Жеңіліске ұшырағаннан кейін мажарлар Этелькожға қашты. Леведе әскери сәтсіздіктен кейін құрбандыққа шалу тағдырынан қашуға тырысты, сондықтан Альмос пайдасына лауазымынан бас тартты. Гьёрги Гьёрффи Леведе, кенде ретінде, 870 мен 893 жылдар аралығында венгр тайпаларын басқарғанын мәлімдеді. Содан кейін, Гьёрффидің айтуынша, Леведе ұлы Курзан осы лауазымға ие болды. Янос Харматта Леведе басшылығын 880 жылдарға жатқызды. Балаж Судар Леведе хазар әйеліне үйленуінің саяси контексін талдады. Ол бірнеше тарихшылардың негіссіз талаптарына қарамастан, Константиннің еңбегінде аталған әйелдің хағанның туысы немесе хазар ханшайымдары екені айтылмағанын атап өтті. Сондықтан Леведе хағаннан әлеуметтік жағдайы бойынша төмен болды және оны барлық мажарлардың басшысы деп санауға болмайды. Неке хазарлар тарапынан бастама көтерілді. Сандор Ласло Тот хаған Леведеге адалдығын қамтамасыз етуді және хазарлық венгр билеуші ​​династиясын құруды көздегенін айтты. Алайда, неке балалы болған жоқ. Далалық көшпенділермен салыстыра отырып, Судар Леведе хазарлармен "бірлескен" династия құруға ниеттенбегендіктен, әйелінен бала тудырмауға тырысқан болуы мүмкін деп санайды. Наративтің екінші бөлігіне қатысты, Тот Леведе хазарлардың Атилде келіссөздер жүргізу үшін шақырғанда бағынышты тарап ретінде көрінетінін, бірақ оның маңыздылығы хағанның өзі оны бек немесе исад емес, қабылдағанында көрінетінін атап өтті. Тот хаған венгр тайпаларының басшысы ретінде өзіне тәуелді және оған бағынатын әміршіні тағайындауға тырысқанын мәлімдеді. 20 ғасырдың басына дейін көптеген тарихшылар (мысалы, Паулус Стефанус Кассель, Кароли Сабо, Генрик Мар...)

Негізгі дереккөздер

Константин Порфирогенит: De Administrando Imperio (Грекия мәтінін Gyula Moravcsik өңдеді, ағылшын тіліне Ромилли Дж. Х. Дженкинс аударды) (1967). Дэмбартон Оукс Византиялық зерттеулер орталығы.