Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қырымның жойылған герман этносы
Extinct Germanic ethnic group of Crimea
Қырым готтары – Гретунг готтық тайпалары немесе Батыс герман тайпалары болды, олар Готи деген атпен танылды, бұл атау Қара теңіз аймағында, әсіресе Қырымда қалған түрлі герман тайпаларына қолданылды. Олар гот қауымдарының ең ұзақ сақталғандары еді. Олардың болуы ғасырлар бойы куәландырылған, бірақ ерекше мәдениет ретінде тоқтаған нақты кезеңі белгісіз; жалпы готтар сияқты, олар да айналасындағы халықтардың арасында сіңіп кеткен болуы мүмкін. Огие Жизелин де Бусбек (1522–1592) өзінің Төртінші түрік хатында оларды "соғысқа бейім халық, олар әлі күнге дейін көптеген ауылдарда тұрады" деп сипаттаған. Дегенмен, 5 ғасырда Остготтардың билеушісі Теодорих Ұлы Крым готтарын Италиядағы 488–493 жылдардағы соғысына қолдау көрсетуге көндіре алмады. Крымда готтардың болғаны туралы мәтіндік хабарлардан, тікелей және екінші қол мәліметтерден бастап, 850 жылдан бері көптеген археологиялық орындар табылды, соның ішінде Крым готтарының бұрынғы астанасы Дорос (қазіргі Мангуп) қираған жерлері бар. Бұдан өзге, Қырым және Ұлыбритания мұражайларындағы зергерлік бұйымдар, қару-жарақ, қалқандар, түймелер, инелер және жеке заттар Крым Готиясын жақсырақ түсінуге көмектесті.
The Crimean Goths were Greuthungi Gothic tribes or Western Germanic tribes who bore the name Gothi, a title applied to various Germanic tribes who remained in the lands around the Black Sea, especially in Crimea. They were the longest lasting of the Gothic communities. Their existence is well attested through the ages, though the exact period when they ceased to exist as a distinct culture is unknown; as with the Goths in general, they may have become diffused among the surrounding peoples. In his Fourth Turkish letter, Ogier Ghiselin de Busbecq (1522–1592) describes them as "a warlike people, who to this day inhabit many villages". However, in the 5th century, the Ostrogothic ruler Theodoric the Great failed to rouse Crimean Goths to support his 488–493 war in Italy. Aside from textual reports of the existence of the Goths in Crimea, both first and second hand, from as early as 850, numerous archaeological sites also exist, including the ruins of the former capital city of the Crimean Goths: Doros (present day Mangup). Furthermore, numerous articles of jewellery, weaponry, shields, buttons, pins, and small personal artefacts on display in museums in Crimea and in the British Museum have led to a better understanding of Crimean Gothia.
Анықтама
Огие Жизелин де Бусбек 1595 жылы қрымдық готтар туралы жасаған баяндамасында, ол Қырымдағы герман халықтары готтар немесе сакстар екенін анықтай алмайтынын мәлімдейді; әрине, тілді жақсы куәландырылған гот тілімен тікелей байланыстыру мүмкін емес. Көптеген ғалымдар бұл халықтардың готтардан тарағанына келіссе де, кейбіреулері «қрымдық готтар» деп аталатын тайпалардың шын мәнінде Батыс, тіпті Солтүстік германдық тайпалар болғанын, олар Қырымға қоныстанғанда мәдени және тілдік тұрғыдан остготтардың ықпалына түскенін айтады. Мысалы, нормандық жаулап алудан қашқан ағылшын-саксондықтардың бір тобы Византия империясынан пана алып, Қырымда жер алған (Жаңа Англияны қараңыз), және «қрымдық готика» тілінің күдікті батыс германдық сипаты осыған дәлел. Орта ғасырларда герман тайпаларының көптеген түрлерін «готтар» деп атау қалыпты жағдай болғандықтан, Қырымдағы герман халықтарының этникалық тегі әлі де талқылауда. «Қрымдық готика» тілінің бірнеше жүз жыл бұрын келген готтардан емес, 1100 жылдар шамасында келген ағылшын-саксондықтардан тарағаны ықтимал көрінеді.
In the report made by Ogier Ghiselin de Busbecq in 1595 of the Crimean Goths, he claims to not be able to determine whether the Germanic peoples of Crimea were Goths or Saxons; certainly, the language cannot be directly linked to the well attested Gothic language. Though most scholars agree the peoples must have been of Gothic origin, some others have maintained that the so called "Crimean Goths" were in fact West or even North Germanic tribes who settled in Crimea, culturally and linguistically influenced by the Ostrogoths. For example, a group of Anglo Saxons who fled the Norman Conquest did in fact get asylum with the Byzantine Empire and received land in Crimea (see New England), and given the suspiciously West Germanic character of "Crimean Gothic". In medieval times it was customary to refer to a wide range of Germanic tribes as "Goths", so the exact ethnic nature of the Germanic peoples in Crimea is a subject of debate. It appears conceivable that it is far more likely the "Crimean Gothic" language descended from Anglo Saxons who arrived around 1100 instead of Goths from several hundred years before that.
Ерте тарих
Гервиг Вольфрамның айтуынша, Иорданнан кейін, 4 ғасырда остготтар Қара теңіздің солтүстігінде үлкен мемлекет құрды, оны ғұндар гот патшасы Ерманар (немесе Германрик; яғни "ұлты асыл патша") тұсында басып алды. Бұл ғұндар Украина даласына көшіп келген кезде болды. Остготтар Атилла қайтыс болғанға дейін ғұндардың қарауында болды, содан кейін көтеріліс жасап, тәуелсіздікке ие болды. Ғұндар сияқты, Қырымдағы готтар да жоғалтқан мәртебесін қайта іске қоса алмады. Питер Хизер мен Майкл Куликовскинің пікірінше, 5 ғасырға дейін остготтар тіпті болған жоқ, олар басқа гот және гот емес топтардан пайда болды. Басқа гот топтары да Қырымға қоныстанған болуы мүмкін. Сондай-ақ, Қырым готтары шын мәнінде батыстан христиандық қуғыннан қашқан сакстар немесе оңтүстікке қарай көшіп келген солтүстік герман тайпалары болған деген болжам бар. Қалай болғанда да, Қырымдағы готтардың бар екендігі алғаш рет 3 ғасырдан бастап белгілі болды, содан кейін олар туралы көп мәліметтер келді. 5 ғасырдың соңы мен 6 ғасырдың басында Қырым готтары Еуропа империясын жоғалтқаннан кейін шығысқа қайта көшіп келе жатқан ғұндардың шабуылдарына қарсы тұруға мәжбүр болды. 5 ғасырда Ұлы Теодорих Италиядағы жорықтарына Қырым готтарын шақыруға тырысты, бірақ оған қосылуға ниет білдіргендердің саны аз болды.
According to Herwig Wolfram, following Jordanes, the Ostrogoths had a huge kingdom north of the Black Sea in the 4th century, which the Huns overwhelmed in the time of the Gothic king Ermanaric (or Hermanric; i. e. "king of noblemen") when the Huns migrated to the Ukrainian steppe. The Ostrogoths became vassals of the Huns until the death of Attila, when they revolted and regained independence. Like the Huns, the Goths in Crimea never regained their lost glory. According to Peter Heather and Michael Kulikowski, the Ostrogoths did not even exist until the 5th century, when they emerged from other Gothic and non Gothic groups. Other Gothic groups may have settled in Crimea. It has also been speculated that the Crimean Goths were in fact Saxons escaping Christian persecution from the west, or North Germanic tribes who migrated southwards. Either way, the existence of Goths in Crimea was first attested from around the 3rd century, following which they were well reported. During the late 5th and early 6th century, the Crimean Goths had to fight off hordes of Huns who were migrating back eastward after losing control of their European empire. In the 5th century, Theodoric the Great tried to recruit Crimean Goths for his campaigns in Italy, but few showed interest in joining him.
XVI ғасыр
XVI ғасырда Еуропа ғалымдары Қырымда готтардың бар екенін жақсы білген. Көптеген саяхатшылар Қырымға барып, готтар туралы жазған. Жоахим Курейдің "Gentis Silesiae Annales" еңбегінде бір романтикалық оқиға келтірілген. Ол қара теңізде саяхат жасағанда, дауылдан кемесі жағаға тірелгенін, сонда таң қалдыратынындай, "неміс сөздерін" қолданып ән салып тұрған адамды кездестіргенін айтады. Ол қайдан екенін сұрағанда, "үйім жақын жерде, халықым готтар" деп жауап берген. Аймақта 9 ғасырдың басында табылған бірнеше жазуларда "готтар" сөзі этноним ретінде емес, тек жеке есім ретінде қолданылған. Осы арада, Қырымдағы гот мемлекеті туралы әңгімелер Еуропада орта ғасырлар бойы тараған. XVI ғасырда Сүлейменнің сарайындағы императорлық елші Огиер Жизелин де Бусбек Константинопольде екі готпен әңгімелескенін хабарлады. Ол сонымен қатар гот латын сөздігін, онда ежелгі гот тілімен ортақ белгілері бар жүзге жуық герман сөзі қалдырды. Бусбектің баяндамасынан кейін көптеген еуропалық саяхатшылар Қырымға сапарлады, Торкватус 16-ғасырдың ортасы мен соңында Қырымға барып, өз тілінде сөйлейтін, бірақ сыртқы адамдармен қарым-қатынаста грек, татар және венгр тілдерін қолданатын готтардың бар екенін мәлімдеді.
By the 16th century, the existence of Goths in Crimea had become well known to European scholars. Many travellers visited Crimea and wrote about the Goths. One romantic report appears in Joachimus Cureus' Gentis Silesiae Annales in which he claims that during a voyage in the Black Sea, his ship was forced ashore by storms. There, to his surprise, he found a man singing a song in which he used "German words". When he asked him where he was from, he answered "that his home was nearby and that his people were Goths". Several inscriptions from the early 9th century found in the area use the word "Goth" only as a personal name, not ethnonym. Meanwhile, some legends about a Gothic state in Crimea existed in Europe throughout the Middle Ages. In the 16th century, an Imperial envoy in Suleiman's court Ogier Ghiselin de Busbecq reported having had a conversation with two Goths in Constantinople. He also left the Gothic Latin dictionary with about a hundred Germanic words that share some traits in common with the ancient Gothic language. Following the report by Busbecq, numerous European travellers went to visit Crimea, Torquatus visited Crimea in the mid to late 16th century in which he reported the existence of Goths who spoke their own language, but used Greek, Tatar and Hungarian in dealing with outsiders.
Дін
Крымдық готтар туралы алғашқы мәліметтер шамамен 850 жылы Қрымға хазарларға жақсы жаңалықты уағыздауға барған славян елшісі, Кириллдің (Философ Константин) өмірбаянында кездеседі. Ол "готтарды" "өз тілінде" христиан Құдайын оқып, мақтайтын халық ретінде сипаттайды. 1606 жылы Джозеф Юст Скалигер Крым готтары Ескі және Жаңа Ғимаратты "Вулфила әліпбиінің әріптерімен" оқитынын мәлімдеді. Бұл кримдік готиканың жазбаша түрінің бар екендігін көрсететін жалғыз екі мәлімет, сонымен қатар олардың христиандық сенімін де растайды. Готикалық халықтар бастапқыда готикалық және германдық пұтқа табынушылықтың түрлерін ұстанған, бірақ 4-6 ғасырларда христиан дініне көшкен. Крымдық готтар 6 ғасырда ариандықтан халцедондық христиан дініне ауысты. 8 ғасырда Иоанн Готский, православие епископы, хазар билігіне қарсы сәтсіз көтеріліс ұйымдастырды. 11 ғасырда Халкидон христиан дінінің римдік және православиелік тармақтарына бөлінуінен кейін, бұл халықтар Шығыс православие шіркеуінің құрамында Константинопольге адал болды.
The first report of the Crimean Goths appears in the Vita of Saint Cyril, Apostle to the Slavs (Constantine the Philosopher) who went to Crimea to preach the gospel to the Khazars (c. 850). He lists "Goths" as people who read and praised the Christian God "in their own language". In 1606 Joseph Justus Scaliger claimed that the Goths of Crimea read both the Old and New Testaments "in the letters of Wulfila's alphabet". These are the only two reports which refer to the existence of a written form of Crimean Gothic, but also confirm their Christian faith. Gothic peoples originally practiced forms of Gothic paganism, in turn, a subset of Germanic paganism, before nominally being Christianised from the 4th to 6th centuries CE. The Crimean Goths had converted from Arian to Chalcedonian Christianity by the 6th century. In the 8th century John of Gothia, an Orthodox bishop, led an unsuccessful revolt against Khazar overlordship. Following the split of Chalcedonian Christianity in the 11th century between the Roman and Orthodox branches, these peoples remained loyal to Constantinople as part of the Eastern Orthodox Church.
Тіл
Қырым готтарының тілі жеткіліксіз зерттелген, одан бар болғаны 101 нақты дербес сөз формасы сақталған, олардың көпшілігі тіркес емес, ал үш жолды ән болса, оның мағынасы әлі күнге дейін нақты аударылмаған. Қырым татар тілінде болжамды қарыз сөздер кездеседі, алайда бұл да әлі болжам деңгейінде қалып отыр. 2015 жылы орыс тарихшысы Андрей Виноградов 1938 жылы Мангуп қаласынан қазба жұмыстары кезінде табылған тас тақталарға жазылған готтарға тән бес граффити жазуын тауып, Максим Коробовпен бірге оларды оқыды. Бұл жазуларды оқу қиынға түсті, себебі олар кейін грек граффитиімен жабылып қалған.
The language of the Crimean Goths is poorly attested, with only 101 certain independent forms surviving, few of which are phrases, and a three line song, which has never been conclusively translated. Possible loan words are still used in Crimean Tatar, though this too remains highly speculative. In 2015, five Gothic graffiti inscriptions were found by Andrey Vinogradov, a Russian historian, on stone plates excavated in Mangup in 1938, and deciphered by him and Maksim Korobov. The reading of these inscription was made difficult because they were later overwritten by some Greek graffiti.
Жоғалу
Бусбектің баяндамасынан кейін, Қрымда готтардың бар екендігін көрсететін көптеген басқа да дереккөздер бар, бірақ олардың тілі мен әдет-ғұрыптары туралы егжей-тегжейлі мәлімет берілмейді. Қрымдағы готтар туралы соңғы белгілі жазба Могилев архиепискобы Станислав Бохуш Систренцевичтің шамамен 1780 жылғы жазбасынан табылды, ол 18 ғасырдың соңында Қрымға сапар шегіп, көршілерінен тілі мен әдет-ғұрыптарымен күрт ерекшеленетін адамдардың бар екенін атап өтті және олардың "готтар" болуы керек деген қорытындыға келді. 18 ғасырдың соңынан бері тілдің бар екендігі туралы қосымша мәліметтер жоқ, бірақ Қрымда ерекше әдет-ғұрыптары мен физикалық ерекшеліктері бар германдық халықтардың қауымдастықтары тіркелген, бұл кейбір адамдарды готика тілі 1945 жылға дейін үй тілі ретінде сақталған болуы мүмкін деген ойға жетеді. Кеңес этнологы В. Е. Возгриннің сөзіне сүйенсек, готтар Қырым татарларымен араласып, ислам дінін қабылдаған. Брайан Глин Уильямстың "Қырым татарлары: диаспоралық тәжірибе және ұлтты қалыптастыру" атты еңбегінде Возгриннің мына сөздері келтірілген: "Мүмкін, олардың ұрпақтары – Қырымдағы көрші ауылдардың тұрғындарынан бойларымен және скандинавиялықтарға тән басқа да белгілерімен ерекшеленетін бірнеше ауылдың татарлары". Готтар Бусбек келгенге дейін ұзақ уақыттан бері Қырым татар және Қырым грек тілдерінде сөйлей бастаған болуы мүмкін, сондықтан олар кеңірек халыққа сіңіп кеткен болуы керек, себебі Мангупқа келген кейінгі саяхатшылар готтардың "ешқандай іздерін" таба алмады.
There are numerous other sources referring to the existence of Goths in Crimea following Busbecq's report, though none providing details of their language or customs. The last known record of the Goths in Crimea comes from the Archbishop of Mohilev, Stanisław Bohusz Siestrzeńcewicz c. 1780, who visited Crimea at the end of the 18th century, and noted the existence of people whose language and customs differed greatly from their neighbors and who he concluded must be "Goths". Though there are no further records of the language's existence since the late 18th century, communities of Germanic peoples with distinctly separate customs and physical features have been recorded living in Crimea, leading some to believe that the Gothic language may have survived as a haussprache (home language) until as late as 1945. According to the Soviet ethnologist V. E. Vozgrin, the Goths interbred with the Crimean Tatars and converted to Islam. In The Crimean Tatars: the diaspora experience and the forging of a nation by Brian Glyn Williams, he quotes Vozgrin as saying: "In all probability their descendants are the Tatars of a series of villages in the Crimea who are sharply delineated from the inhabitants of neighboring villages by their tall height and other features characteristic of the Scandinavians." It is likely that the Goths had begun to speak Crimean Tatar and Crimean Greek from long before the arrival of Busbecq, thus they may well have integrated into the wider population, as later visitors to Mangup were unable to discover "any trace" of Gothic peoples.
Мұра
Қазіргі таңда крымдық готтардың ізіне тапқанға болмайды. Үшінші рейх пен Адольф Гитлер крымдық готтардың Қырымдағы кейінгі неміс қоныс аударушыларымен араласып, біраз уақыт сақталғанын айтты, сондай-ақ Қырымдағы неміс қауымдастықтары сол аймақтың түпкілікті халқынан екенін мәлімдеді. Гитлер неміс халқын Қырымға қайта қоныстандырып, көптеген қалалардың атауларын бұрынғы крымдық готтардың аттарымен өзгертуді жоспарлаған. Кеңес Одағына жасалған Окпан шабуылы кезінде Қырымды басып алғаннан кейін, нацистік оккупация кезінде Севастополь қаласы Феодерихсхафен деп аталып өтті. Гитлердің жоспарлаған "Гау Готенланд" ("Готланд" немесе "Готия") үшін басты мақсаты – жергілікті тұрғындарды "таза немістермен" алмастырып, Қырымды өзі сипаттаған "неміс Гибралтарына" айналдыру болды. Бұл жоспар соғысқа дейін кейінге шегерілді және Кеңес Одағының Қырымды қайта басып алуы мен нацистік Германияның күйреуіне байланысты іске аспады.
Almost no signs of the Crimean Goths exist today. It was claimed by the Third Reich and by Adolf Hitler that the Crimean Goths had survived long enough to interbreed with later German settlers in Crimea, and that the German communities in Crimea constituted native peoples of that area. Hitler had intended to re settle German people to Crimea, and rename numerous towns with their previous Crimean Gothic names. During the Nazi occupation of Crimea following its capture in the Axis invasion of the Soviet Union, Sevastopol was changed to Theoderichshafen. Hitler's ultimate goal for his planned "Gau Gothenland" ("Gothland" or "Gothia") was to replace the local population with "pure Germans" and turn the Crimea into what he described as "the German Gibraltar"—a national foothold not contiguous to the rest of Germany, similar to how Gibraltar was not contiguous to the rest of the United Kingdom—to be connected to Germany proper by an autobahn. The plan was postponed for the duration of the war, and never went into effect due to the Soviet recapture of Crimea and Nazi Germany's eventual demise.