4-6 ғасырлардағы Еуразия көшпелі халықтары: Гундар

Хұндар: Еуразиядағы көшпелі халық (4-6 ғ.). Олардың тарихы, Орта Азиядан Еуропаға қоныс аударуы, Рим империясына әсері туралы мағлұмат.

40 мин оқу

100%

Дереккөз: Huns — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Еуразиядағы жойылған көшпелі халықтар (4-6 ғасырлар)

Хунн тайпасы – біздің заманымыздың 4-6 ғасырлары аралығында Орталық Азияда, Кавказда және Шығыс Еуропада өмір сүрген көшпелі халық. Еуропалық дәстүрге сәйкес, олар алғаш рет Волга өзенінің шығысында, сол кездегі Скиф елінің бір бөлігі болған аймақта кездескен. 370 жылы хунндар Волгаға жетіп, готттар мен аландардың батысқа қарай жылжуына себепкер болды. 430 жылы олар Еуропадағы Рим империясының Дунай бойындағы шекарасында кең, бірақ қысқа ғұмырлы империя құрды. Хунн үстемдігінің ықпалында немесе одан қашып, бірнеше орталық және шығыс Еуропа халықтары аймақта мемлекеттер құрды, олардың ішінде готттар мен аландар ғана емес, вандалдар, гепидтер, герулдер, суэбтер және ругиандар да болды. Хунндар, әсіресе олардың ханы Атилла тұсында, Шығыс Рим империясына жиі және қирату шабуылдары жасады. 451 жылы олар Батыс Римнің Галлия провинциясына басып кірді, онда Каталония далалары шайқасында римдіктер мен вестготттардың біріккен әскерімен соғысты, ал 452 жылы Италияға шапты. 453 жылы Атилла қайтыс болғаннан кейін хунндар Рим үшін үлкен қауіп болмай қалды және Недао шайқасынан (шамамен 454 жыл) кейін империясының көп бөлігін жоғалтты. Хунндардың ұрпақтары немесе оларға ұқсас тайпалар оңтүстік, шығыс және батыстағы көрші халықтардың жазбаларында 4-6 ғасырларда Шығыс Еуропа мен Орталық Азияның бір бөлігін мекендегендіктері айтылады. Хунн тайпасының атауларының түрлері Кавказда 8 ғасырдың басына дейін кездеседі. 18 ғасырда француз ғалымы Жозеф де Гиньес хунндар мен б.з.б. 3 ғасырдан 1 ғасырдың соңына дейін Солтүстік Қытайда өмір сүрген Сяньби тайпасының арасындағы байланысты алғашқылардың бірі болып ұсынды. Гиньестен бері ғалымдар осы мәселені зерттеуге көп күш салып келеді. Бұл мәселе әлі де даулы, бірақ соңғы археогенетикалық зерттеулер хунн дәуіріндегі кейбір адамдардың ДНК-сы ежелгі Моңғолия халқының ДНК-сына ұқсас екенін көрсетті. Олардың ирандық хунндар және Оңтүстік Азияның Хуна тайпасы сияқты басқа тайпалармен байланысы да күмәнді. Хунн мәдениеті туралы аз ғана мәлімет бар, және археологиялық қазбалардан алынған жәдігерлердің көп бөлігі хунндармен байланысты емес. Олар қола қазан қолданған және жасанды түрде бас сүйегінің пішінін өзгертуге бейім болған деп саналады. Атилла тұсындағы хунн діні туралы ешқандай сипаттама жоқ, бірақ болжау және бақ қарау сияқты амалдар белгілі, және бақсылардың болғандығы мүмкін. Хунндардың өз тілі болғаны да мәлім, бірақ одан тек үш сөз және жеке есімдер ғана сақталған. Экономикалық тұрғыдан алғанда, хунндар көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан. Рим әлемімен байланыстары күшейген сайын, олардың экономикасы салық, шабуыл және сауда арқылы Риммен тығыз байланысты болды. Олар Еуропаға келген кезде біртұтас үкіметке ие болмаған, бірақ римдіктермен соғыстар барысында біртұтас тайпалық басшылықты дамытқан. Хунндар көптеген тілдерде сөйлейтін түрлі халықтарды биледі, ал кейбіреулері өз билеушілерін сақтап қалды. Олардың негізгі әскери тактикасы – жылқыда садақпен шабуыл жасау. Хунндар Ұлы көші-қонды ынталандырған болуы мүмкін, бұл Батыс Рим империясының құлауына ықпал еткен факторлардың бірі. Хунндар туралы естелік христиан қасиеттілерінің өмірінде де сақталған, онда хунндар қарсыластар рөлін ойнайды, сондай-ақ германдық батырлық аңыздарда хунндар германдық кейіпкерлерге қарсы немесе олармен одақтас болып бейнеленеді. Венгрияда ортағасырлық жылнамаларға негізделген аңыз пайда болды, онда венгрлер, әсіресе секели тайпасы, хунндардың ұрпағы екендігі айтылады. Алайда, қазіргі ғалымдар венгрлер мен хунндар арасындағы тығыз байланысты жоққа шығарады. Қазіргі мәдениетте хунндар қатыгездік пен варварлықпен байланысты.

The Huns were a nomadic people who lived in Central Asia, the Caucasus, and Eastern Europe between the 4th and 6th centuries AD. According to European tradition, they were first reported living east of the Volga River, in an area that was part of Scythia at the time. By 370 AD, the Huns had arrived on the Volga, causing the westwards movement of Goths and Alans. By 430, they had established a vast, but short lived, empire on the Danubian frontier of the Roman empire in Europe. Either under Hunnic hegemony, or fleeing from it, several central and eastern European peoples established kingdoms in the region, including not only Goths and Alans, but also Vandals, Gepids, Heruli, Suebians and Rugians. The Huns, especially under their King Attila, made frequent and devastating raids into the Eastern Roman Empire. In 451, they invaded the Western Roman province of Gaul, where they fought a combined army of Romans and Visigoths at the Battle of the Catalaunian Fields, and in 452, they invaded Italy. After the death of Attila in 453, the Huns ceased to be a major threat to Rome and lost much of their empire following the Battle of Nedao (c. 454). Descendants of the Huns, or successors with similar names, are recorded by neighboring populations to the south, east, and west as having occupied parts of Eastern Europe and Central Asia from about the 4th to 6th centuries. Variants of the Hun name are recorded in the Caucasus until the early 8th century. In the 18th century, French scholar Joseph de Guignes became the first to propose a link between the Huns and the Xiongnu people, who lived in northern China from the 3rd century BC to the late 1st century AD. Since Guignes's time, considerable scholarly effort has been devoted to investigating such a connection. The issue remains controversial, but recent archaeogenetic studies show some Hun era individuals to have DNA similar to populations in ancient Mongolia. Their relationships with other entities, such as the Iranian Huns and the Huna people of South Asia, have also been disputed. Very little is known about Hunnic culture, and very few archaeological remains have been conclusively associated with the Huns. They are believed to have used bronze cauldrons and to have performed artificial cranial deformation. No description exists of the Hunnic religion of the time of Attila, but practices such as divination are attested, and the existence of shamans is likely. It is also known that the Huns had a language of their own; however, only three words and personal names attest to it. Economically, the Huns are known to have practiced a form of nomadic pastoralism. As their contact with the Roman world grew, their economy became increasingly tied with Rome through tribute, raiding, and trade. They do not seem to have had a unified government when they entered Europe but rather to have developed a unified tribal leadership in the course of their wars with the Romans. The Huns ruled over a variety of peoples who spoke numerous languages, and some maintained their own rulers. Their main military technique was mounted archery. The Huns may have stimulated the Great Migration, a contributing factor in the collapse of the Western Roman Empire. The memory of the Huns also lived on in various Christian saints' lives, where the Huns play the roles of antagonists, as well as in Germanic heroic legend, where the Huns are variously antagonists or allies to the Germanic main figures. In Hungary, a legend developed based on medieval chronicles that the Hungarians, and the Székely ethnic group in particular, are descended from the Huns. However, mainstream scholarship dismisses a close connection between the Hungarians and Huns. Modern culture generally associates the Huns with extreme cruelty and barbarism.

Шығу тегі

Гунндардың тегі және олардың басқа дала халықтарымен байланысы әлі де нақты емес: ғалымдар олардың Орталық Азияда пайда болғандығына келіседі, бірақ олардың нақты шығу тегі туралы пікірлер әртүрлі. Көне дереккөздерде олар 370 жыл шамасында Еуропаға күрт пайда болғандығы айтылады.

Рим дәуіріндегі көздер

Көбінесе римдік жазушылардың ғұндардың тегін анықтауға жасаған тыраздары оларды бұрынғы далалық халықтармен байланыстырды. Римдік жазушылар ғұндардың готтардың жеріне бір жабайы елік немесе қашқан сиырды қуа жетелеп Керчь бұғазы арқылы Қырымға кіргені туралы әңгіме таратып айтты. Олар жердің құнарлы екенін байқап, готтарға шабуыл жасады. Иорданның "Гетикасы" готтардың ғұндарды "ластық рухтардың" және гот әйел колдаушыларының ұрпағы деп есептегенін хабарлайды (Гетика 24:121).

Хунн және басқа да халықтармен қарым-қатынасы

Жозеф де Гиньестің 18 ғасырындағы еңбегінен бастап, қазіргі заманғы тарихшылар 4-ші ғасырда Еуропа шекарасында пайда болған ғұндарды, б.з.д. 3-ші ғасыр мен б.з. 2-ші ғасыры аралығында Моңғол жазығынан Орталық Азияның көптеген мемлекеттерін басып алған Сюньнумен байланыстырды. Хан әулетімен болған ауыр жеңілістен кейін, Сюньнудың солтүстік тармағы солтүстік-батысқа шегінді; олардың ұрпақтары Еуразия даласы арқылы көшіп, ғұндармен мәдени және генетикалық байланысқа ие болуы мүмкін. Ғалымдар Сюньну, ғұндар және Орталық Азияда "ғұн" немесе "ирандық ғұн" деп аталған халықтар арасындағы қарым-қатынасты да талқылады. Олардың ішіндегі ең танымалдары – киониттер, кидариттер және гефталиттер. Отто Й. Мэнхен-Хельфен алғаш рет жазба дереккөздерге негізделген дәстүрлі көзқарасқа қарсы шығып, археологиялық зерттеулердің маңыздылығын атап өтті. Мэнхен-Хельфеннің жұмысынан кейін, Сюньнудың ғұндардың ата-бабасы екенін анықтау мәселесі даулы болды. Сонымен қатар, бірнеше ғалым "ирандық ғұндардың" еуропалық ғұндармен байланысын күмәндандырды. Вальтер Поль дала жауынгерлерінің ең ірі конфедерацияларының этникалық тұрғыдан біртекті болмайтынын, ал түрлі топтар беделділік үшін немесе сырттан келгендер олардың өмір салтын немесе географиялық тегін сипаттау үшін бірдей ат қолданғанын ескертті. [ ] Сондықтан, мысалы, Х(с)иунг ну, гефталиттер және Аттиланың ғұндары арасындағы тектік байланыс немесе сәйкестік туралы болжаудың қажеті жоқ. Ежелгі дәуірдің соңында "ғұн" атауы дала жауынгерлерінің беделді билеуші топтарын сипаттағанын ғана сенімді айтуға болады. Бүгінде ғұн-сюнну байланысы туралы "жалпы пікір қалыптаспаған" және "ғылым екіге бөлінген". Гун мен Сюньну арасындағы байланысты жақында қолдағандар қатарында Хён Цзинь Ким мен Этьен де ла Вайссьер бар. Де ла Вайссьер ежелгі қытай және үнді деректерінің бір-бірін аудару үшін Сюньну және ғұн сөздерін қолданғанын, ал түрлі "ирандық ғұндардың" да Сюньнумен бірдей екенін айтады. Ким "ғұн" терминінің "біріншіден, этникалық емес, саяси категория" екенін санайды және Сюньну мен еуропалық ғұндар, сондай-ақ Сюньну мен "ирандық ғұндар" арасындағы саяси және мәдени сабақтастықты дәлелдейді.

Since Joseph de Guignes in the 18th century, modern historians have associated the Huns who appeared on the borders of Europe in the 4th century AD with the Xiongnu who had invaded numerous Central Plain polities from the Mongolian Plateau between the 3rd century BC and the 2nd century AD. After the devastating defeat by the Han dynasty, the northern branch of the Xiongnu retreated north westward; their descendants may have migrated through the Eurasian Steppe and consequently they may have some degree of cultural and genetic continuity with the Huns. Scholars also discussed the relationship between the Xiongnu, the Huns, and a number of people in central Asia who were also known as or came to be identified with the name "Hun" or "Iranian Huns". The most prominent of these were Chionites, the Kidarites, and the Hephthalites. Otto J. Maenchen Helfen was the first to challenge the traditional approach, based primarily on the study of written sources, and to emphasize the importance of archaeological research. Since Maenchen Helfen's work, the identification of the Xiongnu as the Huns' ancestors has become controversial. Additionally, several scholars have questioned the identification of the "Iranian Huns" with the European Huns. Walter Pohl cautions that
none of the great confederations of steppe warriors was ethnically homogenous, and the same name was used by different groups for reasons of prestige, or by outsiders to describe their lifestyle or geographic origin. [ ] It is therefore futile to speculate about identity or blood relationships between H(s)iung nu, Hephthalites, and Attila's Huns, for instance. All we can safely say is that the name Huns, in late antiquity, described prestigious ruling groups of steppe warriors. Today, there is "no general consensus" and "scholarship is divided" on the issue of a Hun Xiongnu connection. Recent supporters of a connection between the Huns and Xiongnu include Hyun Jin Kim and Etienne de la Vaissière. De la Vaissière argues that ancient Chinese and Indian sources used Xiongnu and Hun to translate each other, and that the various "Iranian Huns" were similarly identified with the Xiongnu. Kim believes that the term Hun was "not primarily an ethnic group, but a political category" and argues for a fundamental political and cultural continuity between the Xiongnu and the European Huns, as well as between the Xiongnu and the "Iranian Huns".

Этимология

Хун атауы классикалық еуропалық дереккөздерде грек тіліндегі Οὖννοι (Ounnoi) және латын тіліндегі Hunni немесе Chuni ретінде кездеседі. Джон Малалас олардың атын Οὖννα (Ounna) деп жазған. Грек тіліндегі тағы бір мүмкін нұсқасы – Χοὖνοι (Khounoi), бірақ бұл топтың ғұндармен байланысты екені күмәнді. Классикалық дереккөздер жиі Хун атауының орнына ежелгі және туыс емес дала көшпелілерінің аттарын қолданып, оларды массагеттер, скифтер және киммерийлер сияқты басқа да аттармен атаған. Гунның этимологиясы белгісіз. Ұсынылған этимологиялардың көпшілігі, кем дегенде, ғұндар деп аталған түрлі еуразиялық топтардың аттарының байланысты екенін болжайды. Бірнеше түркілік этимология ұсынылған, олар түркі тіліндегі ön, öna (өсу), qun (ашкөз), kün, gün, көптік жұрнағы "адамдар" деген мағынаны білдіретін, qun (күш) және hün (қатаң) сөздерінен туындағандығын көрсетеді. Маенчен Хельфен осы түркілік этимологиялардың барлығын «жалған болжамдар» деп жоққа шығарып, ирандық этимологияны ұсынады, ол Авеста тіліндегі hūnarā (шеберлік), hūnaravant (шебер) сөздерімен байланысты. Ол бұл атау бастапқыда этникалық емес, әлеуметтік мәртебені білдірген болуы мүмкін дейді. Роберт Вернер тохар тіліндегі ku (ит) сөзінен этимологиялық түсіндірме береді, қытайлар шионғуларды иттер деп атағандай, ит хунн тайпасының тотемдік жануары болғандығын ұсынады. Ол сондай-ақ Massagetae атауын салыстырып, ондағы saka сөзінің «ит» деген мағынасы бар екенін атап өтеді. Гарольд Бейли, С. Парлато және Джамшид Чокси сияқты ғалымдар бұл атау Авеста тіліндегі Ẋyaona сөзіне ұқсас ирандық сөзден шыққандығын және «жауынгерлер, қарсыластар» деген мағынаны білдіретін жалпылама термин болғандығын дәлелдейді. Кристофер Атвуд бұл мүмкіндікті фонетикалық және хронологиялық тұрғыдан жоққа шығарады. Этимологияны нақты анықтамаса да, Атвуд бұл атауды Моңғолиядағы Онги өзенінен шығарады, ол Сионғу атауымен бірдей немесе ұқсас айтылған және бастапқыда этникалық емес, династиялық атау болғандығын көрсетеді.

Сыртқы келбеті

Гунндардың ежелгі сипаттамаларының көпшілігі олардың римдіктер тарапынан қарағандағы ерекше сыртқы келбетін баса көрсетеді. Бұл сипаттамалар көбінесе ғұндарды құбыжықтар ретінде бейнелейді. Джорданес ғұндардың бойы төмен, терісі күйген, бастары дөңгелек және пішінсіз болғанын айтады. Әртүрлі авторлар ғұндардың кішкентай көздері және жалпақ мұрындары болғанын жазады. Римдік жазушы Приск Аттиланың куәгер болып көрген сыртқы келбетін былай сипаттайды: "Бойы төмен, кеудесі кең, басы үлкен; көздері кішкентай, сақалы жұқа және сұр шашы аралас; мұрны жалпақ, терісі күйген, оның тегін көрсетеді". Көптеген ғалымдар мұны Шығыс Азияның (ескіше "монголоидтық") нәсілдік ерекшеліктерінің жағымсыз бейнелеуі деп санайды. Маенчен Хельфен көптеген ғұндардың Шығыс Азиялық нәсілдік белгілері болғанымен, олардың Якут немесе Тунгус сияқты азиялыққа ұқсауы екіталай екенін айтады. Ол ғұндар деп есептелетін археологиялық табылымдар олардың тек кейбір шығыс азиялық белгілері бар адамдардан құралған, нәсілдік жағынан аралас топ болғанын көрсетеді. Ким де хунндарды біртекті нәсілдік топ ретінде қарастырмауға кеңес береді, бірақ олардың "ішінара немесе басым бөлігі монголоидтық текті (кем дегенде бастапқыда)" екенін айтады. Кейбір археологтар археологиялық табылымдар ғұндардың "монголоидтық" ерекшеліктеріне ие екенін дәлелдей алмағанын, ал кейбір ғалымдар ғұндардың көпшілігі "кавказдық" сыртқы келбетке ие болғанын мәлімдейді. Басқа археологтар "монголоидтық" белгілер негізінен ғұн аристократиясының мүшелері арасында кездеседі деп санайды, бірақ оларға ғұн саясатына енген германдық басшылар да кірген. Ким ғұндардың құрамы Еуропада болған уақытында бірте-бірте "кавказдық" болып өзгергенін айтады; ол Халон шайқасында (451) Аттиланың жанындағы және әскерлерінің "көп бөлігі" еуропалық текті көрінеді, ал Аттиланың өзінің Шығыс Азиялық белгілері болған сияқты екенін атап көрсетеді.

Генетика

Генетикалық деректерді далалық көшпелі қоғамдарға қолдану қиын, өйткені олар жиі көшіп-қонып, араласып, біріне-бірі сіңісіп кетеді. Дегенмен, генетика Шығыс Азиядан Еуропаға және керісінше көші-қон туралы ақпарат бере алады. Біздің заманымыздың екінші ғасырының соңына таман Орта Азияның Тянь-Шань таулары аймағындағы адамдардың генетикалық зерттеуінде, бұл адамдардың Шығыс Азия және Батыс Еуразия тегінің араласуынан пайда болған халық екені анықталды. Олар бұл халықтың батысқа қарай кеңейген және ирандық сакалармен араласқан сионғулардан тарағанын айтты. Бұл Тянь-Шань тауларындағы халық еуропалық ғұндармен жекелеген жерлеулер арқылы байланысты болуы мүмкін, онда еуропалық ғұндар қолданған стильдік заттар табылды. Бірақ бұл көші-қонның белгісі емес, тауарлар алмасуы мен элиталар арасындағы байланыстың белгісі болуы мүмкін. 2023 жылға дейін Хун дәуіріндегі (V ғасыр) Карпат алабынан аз ғана генетикалық деректер бар, ал сол дәуірде онда тұрған халықтың генетикалық қолтаңбалары әртүрлі. Зерттеулер көрсетті, алапта өмір сүрген тоғыз гун дәуірінің геномдары Еуропа мен Солтүстік-Шығыс Азияға байланысты болған, сондай-ақ Солтүстік-Шығыс Азиямен байланысы бар адамдар Монғолиядағы сионғу және сяньбэй сияқты топтарға өте ұқсас. Гун дәуірінің геномдарына жасалған талдау да генетикалық әртүрліліктің кең ауқымын көрсетті, екі адамның ежелгі Солтүстік-Шығыс Азиямен байланысы бар екені анықталды, ал қалғандары еуропалық текті көрсетеді.

Аттиладан бұрын

IV ғасырдағы ғұндардың тарихы толыққанды белгілі емес, ал ғұндар өздері туралы ешқандай жазба қалдырмаған. Римдіктер ғұндарды алғаш рет олардың Понт даласына жасаған шапқынынан кейін білді, бұл шапқын 376 жылы мыңдаған готтарды Рим империясына қаша жөнелтіп, Төменгі Дунайда пана табуға мәжбүр етті. Ғұндар аландарды, Греутунгтардың (Шығыс готтардың) көп бөлігін, содан кейін Тервингтердің (Батыс готтардың) көп бөлігін бағындырды, олардың көпшілігі Рим империясына қашып кетті. 395 жылы ғұндар Шығыс Рим империясына қарсы алғашқы ірі шабуылдарын бастады. Олар Фракияға шабуыл жасап, Арменияны жаулап алды және Каппадокияны тонады. Ғұндар Сирияның бір бөлігіне еніп, Антақияға қауіп төндіріп, Евфратия провинциясы арқылы өтті. Сол уақытта ғұндар Сасани империясына да шабуыл жасады. Бұл шабуыл бастапқыда сәтті болды, тіпті империяның астанасы Ктесифонға жақынға жетті; алайда, парсылардың қарсы шабуылында олар ауыр жеңіліске ұшырады. Шығыс Рим империясынан қысқа ғана уақытқа алшақтағаннан кейін, ғұндар батыстағы тайпаларға да қауіп төндірген болуы мүмкін. Ульдин – замандас дереккөздерде аты аталған алғашқы ғұн. Ол ғұндар мен аландардан құралған топқа жетекшілік етіп, Италияны қорғау үшін Радагаизусқа қарсы күресті. Ульдин Дунай маңындағы Шығыс римдіктерін мазалаған гот көтерілісшілерін жеңгенімен және 400-401 жылдар шамасында гот Гайнастың басын кескенімен де белгілі болды. Шығыс римдіктері 408 жылы қайтадан Ульдиннің ғұндарынан қысым сезіне бастады. Ульдин Дунайды кешіп, Фракияны тонады. Шығыс римдіктері Ульдинді сатып алуға тырысты, бірақ ол талап еткен сома тым жоғары болғандықтан, оның қол астындағыларын сатып алды. Бұл Ульдиннің тобынан көптеген адамдардың дезертирлеуіне әкелді. Ульдин өзі Дунайдан қашып құтылды, содан кейін ол тарихта қайтадан есімдерінде болған жоқ. IV және V ғасырлардың соңында Шығыс және Батыс римдіктері, сондай-ақ готтар, хунн жалдамалыларын бірнеше рет пайдаланды. 433 жылы Батыс Рим империясының әскери қолбасшысы Флавий Этий оларға Паннонияның бір бөлігін берді.

Аттиланың тұсында

434 жылдан бастап Атилла мен Бледа ағайындылары ғұндарды бірге басқарды. Атилла мен Бледа да олардың араласқан ағасы Ругила сияқты амбициялы болды. 435 жылы олар Шығыс Рим империясын Маргус шартына қол қоюға мәжбүр етті, ол ғұндарға сауда құқығын және римдіктерден жыл сайынғы сыйлық беруді қамтамасыз етті. Римдіктер 440 жылы шарты бұзғанда Атилла мен Бледа Дунай өзенінің жағасында орналасқан римдік бекініс және сауда орталығы – Кастра Констанцияға шабуыл жасады. Ғұндар мен римдіктер арасында соғыс басталды, онда ғұндар әлсіз рим әскерін жеңіп, Маргус, Сингидунум және Виминациум қалаларын қиратты. 441 жылы бітімге қол қойылғанмен, екі жыл өткен соң Константинополь тағы да сыйлық төлемеді, соғыс қайта басталды. Келесі науқанда ғұн әскерлері Константинопольге жақындап, бірнеше қалаларды тонады, ал римдіктерді Херсонес шайқасында жеңді. Шығыс Рим императоры Феодосий II ғұндардың талаптарына мойынсұнып, 443 жылдың күзінде екі ғұн патшасымен Анатолий бейбіт шартын жасады. 445 жылы Бледа қайтыс болды, ал Атилла ғұндардың жалғыз билеушісіне айналды. 447 жылы Атилла Балқан және Фракияға басып кірді. Соғыс 449 жылы аяқталды, онда шығыс римдіктер Атиллаға жыл сайын 2100 фунт алтын сыйлық төлеуге келісті. Шығыс Рим империясына жасаған шабуылдары барысында ғұндар Батыс империямен жақсы қарым-қатынас сақтап келді. Алайда Батыс Рим императоры Валентиний III-нің қарындасы Гонория Атиллаға жүзік жіберіп, сенаторға күйеуге берілуден құтылу үшін оның көмегін сұрады. Атилла оны әйелі деп жариялады және Батыс Рим империясының жартысын құдалыққа талап етті. Сонымен қатар, салиан франктарының патшасының мұрагері кім болу керек деген дау туды. 451 жылы Атилланың әскері Галлияға енді. Галлияға келгеннен кейін ғұндар алдымен Мецке шабуыл жасады, содан кейін олардың әскерлері батысқа қарай жылжып, Париж мен Троя қалаларынан өтіп, Орлеанды қоршауға алды. Император Валентиний III Флавий Этийге Орлеанды құтқару міндетін тапсырды. Римдіктер мен вестготтардың біріккен әскері Каталония жазығындағы шайқаста ғұндармен шайқасты. Келесі жылы Атилла Гонорияға және Батыс Рим империясының аймақтарына деген талаптарын қайта жаңартты. Ол әскерін Альп таулары арқылы Солтүстік Италияға бастап барып, бірнеше қалаларды тонады және қиратты. Римді тонаудан сақтау үшін император Валентиний III үш елші жіберді: жоғары азаматтық шенеуніктер Геннадий Авиен мен Тригетиус, сондай-ақ Папа Лео I. Олар Атилламен Мантуя маңындағы Минчода кездесіп, одан Италиядан кету және императормен бейбіт келісімге келуге уәде алды. Жаңа Шығыс Рим императоры Маркиан содан кейін сыйлық төлеуді тоқтатты, нәтижесінде Атилла Константинопольге шабуыл жасауды жоспарлады. Алайда 453 жылы Атилла үйлену тойының түнінде қан кетуден қайтыс болды.

From 434 the brothers Attila and Bleda ruled the Huns together. Attila and Bleda were as ambitious as their uncle Rugila. In 435 they forced the Eastern Roman Empire to sign the Treaty of Margus, giving the Huns trade rights and an annual tribute from the Romans. When the Romans breached the treaty in 440, Attila and Bleda attacked Castra Constantias, a Roman fortress and marketplace on the banks of the Danube. War broke out between the Huns and Romans, and the Huns overcame a weak Roman army to raze the cities of Margus, Singidunum and Viminacium. Although a truce was concluded in 441, two years later Constantinople again failed to deliver the tribute and war resumed. In the following campaign, Hun armies approached Constantinople and sacked several cities before defeating the Romans at the Battle of Chersonesus. The Eastern Roman Emperor Theodosius II gave in to Hun demands and in autumn 443 signed the Peace of Anatolius with the two Hun kings. Bleda died in 445, and Attila became the sole ruler of the Huns. In 447, Attila invaded the Balkans and Thrace. The war came to an end in 449 with an agreement in which the East Romans agreed to pay Attila an annual tribute of 2100 pounds of gold. Throughout their raids on the Eastern Roman Empire, the Huns had maintained good relations with the Western Empire. However, Honoria, sister of the Western Roman Emperor Valentinian III, sent Attila a ring and requested his help to escape her betrothal to a senator. Attila claimed her as his bride and half the Western Roman Empire as dowry. Additionally, a dispute arose about the rightful heir to a king of the Salian Franks. In 451, Attila's forces entered Gaul. Once in Gaul, the Huns first attacked Metz, then their armies continued westward, passing both Paris and Troyes to lay siege to Orléans. Flavius Aetius was given the duty of relieving Orléans by Emperor Valentinian III. A combined army of Roman and Visigoths then fought the Huns at the Battle of the Catalaunian Plains. The following year, Attila renewed his claims to Honoria and territory in the Western Roman Empire. Leading his army across the Alps and into Northern Italy, he sacked and razed a number of cities. Hoping to avoid the sack of Rome, Emperor Valentinian III sent three envoys, the high civilian officers Gennadius Avienus and Trigetius, as well as Pope Leo I, who met Attila at Mincio in the vicinity of Mantua, and obtained from him the promise that he would withdraw from Italy and negotiate peace with the emperor. The new Eastern Roman Emperor Marcian then halted tribute payments, resulting in Attila planning to attack Constantinople. However, in 453 Attila died of a hemorrhage on his wedding night.

Аттиладан кейін

453 жылы Аттиланың қайтыс болуынан кейін, Хунн империясы өз вассалдық герман халықтары мен хунн билеушілері арасындағы ішкі билік күресіне тап болды. Актиридің басшысы, Аттиланың сүйікті ұлы Эллак жетекшілігімен, ғұндар Гепид патшасы Ардарикпен Недао шайқасында соғысты, ол германдық одақты хунн империялық билігін құлату үшін басқарды. Амали готтары сол жылы Валамир бастауымен көтеріліс жасап, жеке шайқаста ғұндарды жеңді деген хабар бар. Алайда, бұл Карпат аймағындағы хунн билігінің толық құлауына әкелмеді, бірақ олардың көптеген германдық вассалдарынан айырылды. Сонымен қатар, ғұндар шығыстан оғыр түркі тілді халықтардың келуімен де күресті, олардың ішінде оғырлар, сарғұрлар, оноғұрлар және сабирлер болды. 463 жылы сарғұрлар Акацири, немесе Акатир ғұндарын жеңіп, Понт аймағында үстемдік орнатты. Денгизихтің батыс ғұндары 461 жылы ғұндармен одақтас садагтарға қарсы соғыста Валамирден жеңіліс көріп, қиындыққа тап болды. Оның жорықтары Акацири ғұндарының билеушісі Ернақтың наразылығын тудырды, ол келіп жатқан оғыр тілді халықтарға көңіл бөлгісі келді. Денгизих 467 жылы Ернақтың көмегінсіз римдіктерге шабуыл жасады. Ол римдіктермен қоршалып, қоршауға алынды және халқына мал өсіруге жер берілсе және аштықтан қиналып жүрген әскеріне азық-түлік берілсе, ол бағынышқа түсетіні туралы келісімге келді. Келіссөздер кезінде римдіктерге қызмет ететін Хелхел есімді ғұн жау готтарды өздерінің хунн билеушілеріне шабуыл жасауға көндірді. Римдіктер, генерал Аспардың басшылығымен және оның буцелларийлерінің көмегімен, қақтығысқан готтар мен ғұндарға шабуыл жасап, оларды жеңді. 469 жылы Денгизих Фракияда жеңіліп, қаза тапты. Денгизихтің қайтысынан кейін ғұндар болгарлар сияқты басқа этностық топтарға сіңіп кеткен сияқты. Алайда, Ким ғұндар Ернақтың басшылығымен жалғасып, Кутригур және Утигур хунн-болгарлары болды деп санайды. Бұл тұжырым әлі де даулы. Кейбір ғалымдар ежелгі дереккөздерде хунн деп танылған тағы бір топтың, Солтүстік Кавказ хунндарының, шынайы хунн болғандығын айтады. Әртүрлі пост-хундық далалық халықтардың билеушілері өздерінің билікке құқығын заңдастыру үшін Аттиладан таратылғандығын мәлімдеді, ал IV ғасырдан бастап Батыс және Византиялық дереккөздер әртүрлі далалық халықтарды "хунн" деп атады.

After Attila's death in 453, the Hunnic Empire faced an internal power struggle between its vassalized Germanic peoples and the Hunnic ruling body. Led by Ellak, Attila's favored son and ruler of the Akatziri, the Huns engaged the Gepid king Ardaric at the Battle of Nedao, who led a Germanic coalition to overthrow Hunnic imperial authority. The Amali Goths would revolt the same year under Valamir, allegedly defeating the Huns in a separate engagement. However, this did not result in the complete collapse of Hunnic power in the Carpathian region, but did result in the loss of many of their Germanic vassals. At the same time, the Huns were also dealing with the arrival of more Oghur Turkic speaking peoples from the East, including the Oghurs, Saragurs, Onogurs, and the Sabirs. In 463, the Saragurs defeated the Akatziri, or Akatir Huns, and asserted dominance in the Pontic region. The western Huns under Dengizich experienced difficulties in 461 when they were defeated by Valamir in a war against the Sadages, a people allied with the Huns. His campaigning was also met with dissatisfaction from Ernak, ruler of the Akatziri Huns, who wanted to focus on the incoming Oghur speaking peoples. Dengizich attacked the Romans in 467, without the assistance of Ernak. He was surrounded by the Romans and besieged, and came to an agreement that he would surrender if his people were given land for their herds and his starving forces given food. During the negotiations, a Hun in service of the Romans named Chelchel persuaded the enemy Goths to attack their Hun overlords. The Romans, under their General Aspar and with the help of his bucellarii, then attacked the quarreling Goths and Huns, defeating them. In 469, Dengizich was defeated and killed in Thrace. After Dengizich's death, the Huns seem to have been absorbed by other ethnic groups such as the Bulgars. Kim, however, argues that the Huns continued under Ernak, becoming the Kutrigur and Utigur Hunno Bulgars. This conclusion is still subject to some controversy. Some scholars also argue that another group identified in ancient sources as Huns, the North Caucasian Huns, were genuine Huns. The rulers of various post Hunnic steppe peoples are known to have claimed descent from Attila in order to legitimize their right to the power, and various steppe peoples were also called "Huns" by Western and Byzantine sources from the fourth century onward.

Бақташылық көшпелілік

Гунндар дәстүрлі түрде мал өсірумен және мал жаюмен айналысқан көшпелілер ретінде сипатталады. Бірақ Хён Джин Ким «көшпелі» терминін қате деп санайды: «Көшпелі» термині, егер ол аумақты нақты білмейтін, шарлап жүретін адамдар тобын білдірсе, гунндарға толығымен қолдануға болмайды. Еуразия даласы тарихындағы барлық «көшпелілер» деп аталатын халықтардың аумағы әдетте анық белгіленген, олар жайылым іздеп, бірақ белгілі бір аумақтық кеңістікте қозған малшылар болды. Maenchen Helfen-нің сөзінше, мал өсірумен шұғылданатын көшпелілер (немесе «жартылай көшпелілер») әдетте жазғы жайылымдар мен қысқы тұрақтар арасында алмасады: жайылымдар әртүрлі болуы мүмкін, бірақ қысқы тұрақтар әрқашан бірдей болып қалады. Міне, осыны Иордан Хундық Алтзиагир тайпасы туралы жазғанда айтады: олар Қырымдағы Херсон маңында жайылып, содан кейін солтүстікке қарай қыстаған, ал Maenchen Helfen Сивашты ықтимал орын деп санайды. Ежелгі деректерде гунндардың малдары ірі қара, жылқы және ешкі сияқты әртүрлі жануарлардан тұрғаны айтылады; қойлар туралы ежелгі деректерде ештеңе айтылмаған, бірақ «далалық көшпелілер үшін тіпті жылқыдан да маңыздырақ» және олардың малдарының көп бөлігін құраған болуы керек. Гунн дәуіріндегі қабірлерде жиі қой сүйектері табылады. Сонымен қатар, Maenchen Helfen гунндар қазіргі Румыния мен Украинадағы аумақтарында Бактрия түйелерінің шағын үйірлерін ұстаған болуы мүмкін дейді, бұл сарматтар үшін де расталған. Аммиан Марцеллин гунндардың тамақтануының көп бөлігі осы жануарлардың етінен болғанын айтады, ал Maenchen Helfen басқа далалық көшпелілер туралы белгілі мәліметтерге сүйене отырып, олар көбінесе қой еті, қой ірімшігі және сүтімен тамақтанғанын айтады. Сондай-ақ, олар жылқы етін жеп, бие сүті ішіп, ірімшік пен қымыз да жасаған. Аштық болған кезде олар аттарының қанын қайнатып ішкен болуы мүмкін. Ежелгі дереккөздер гунндардың егіншілікпен айналысқанын жоққа шығарады. Томпсон осы есептерге сене отырып, «даланың шетіндегі отырықшы шаруалардың көмегінсіз олар тірі қала алмаған» дейді. Ол гунндар өз тамақтануын аң аулау және жинау арқылы толықтыруға мәжбүр болды деп санайды. Бірақ Maenchen Helfen археологиялық қазбалардың әртүрлі далалық көшпелі халықтардың астық өсіргенін көрсеткенін айтады; атап айтқанда, ол Хундар егіншілігінің дәлелі ретінде жасанды бас сүйегін деформациялауды жүзеге асырған халық арасында Об өзенінің бойындағы Хорезмдегі Куня Уазда табылған егінді анықтайды. Ким барлық далалық империяларда мал өсіруші және отырықшы халықтар болғанын айтады, ол гунндарды «агро-мал өсірушілер» деп жіктейді.

The Huns have traditionally been described as pastoral nomads, living off of herding and moving from pasture to pasture to graze their animals. Hyun Jin Kim, however, holds the term "nomad" to be misleading:
[T]he term 'nomad', if it denotes a wandering group of people with no clear sense of territory, cannot be applied wholesale to the Huns. All the so called 'nomads' of Eurasian steppe history were peoples whose territory/territories were usually clearly defined, who as pastoralists moved about in search of pasture, but within a fixed territorial space. Maenchen Helfen notes that pastoral nomads (or "seminomads") typically alternate between summer pastures and winter quarters: while the pastures may vary, the winter quarters always remained the same. This is, in fact, what Jordanes writes of the Hunnic Altziagiri tribe: they pastured near Cherson on the Crimea and then wintered further north, with Maenchen Helfen holding the Syvash as a likely location. Ancient sources mention that the Huns' herds consisted of various animals, including cattle, horses, and goats; sheep, though unmentioned in ancient sources, "are more essential to the steppe nomad even than horses" and must have been a large part of their herds. Sheep bones are frequently found in Hun period graves. Additionally, Maenchen Helfen argues that the Huns may have kept small herds of Bactrian camels in the part of their territory in modern Romania and Ukraine, something attested for the Sarmatians. Ammianus Marcellinus says that the majority of the Huns' diet came from the meat of these animals, with Maenchen Helfen arguing, on the basis of what is known of other steppe nomads, that they likely mostly ate mutton, along with sheep's cheese and milk. They also "certainly" ate horse meat, drank mare's milk, and likely made cheese and kumis. In times of starvation, they may have boiled their horses' blood for food. Ancient sources uniformly deny that the Huns practiced any sort of agriculture. Thompson, taking these accounts at their word, argues that "[w]ithout the assistance of the settled agricultural population at the edge of the steppe they could not have survived". He argues that the Huns were forced to supplement their diet by hunting and gathering. Maenchen Helfen, however, notes that archaeological finds indicate that various steppe nomad populations did grow grain; in particular, he identifies a find at Kunya Uaz in Khwarezm on the Ob River of agriculture among a people who practiced artificial cranial deformation as evidence of Hunnic agriculture. Kim similarly argues that all steppe empires have possessed both pastoralist and sedentary populations, classifying the Huns as "agro pastoralist".

Жылқылар және көлік

Хунндар көшпелі халық болғандықтан, жылқыға мінуге көп уақыт арнады: Аммиан гунндардың "жылқыдан түспейтінін", Зосим олардың "жылқыда өмір сүріп, ұйықтағанын", ал Сидоний "[с]әл тұрып қана үйренген баласын жылқы арқасына мінгізіп алатындығын" айтқан. Олар жылқыда соншалықты көп уақыт өткізгендіктен, жаяу жүргенде ұқыпсыздық танытқан, бұл басқа көшпелі халықтарда да байқалған. Римдік дереккөздерде хунндардың жылқылары жаман деп сипатталған. Римдік жазушы Вегецийдің жеткілікті жақсы сипаттамасына қарамастан, гунндар қандай жылқы тұқымын қолданғанын анықтау мүмкін емес. Синор бұл монғол понисінің бір түрі болған деп санайды. Дегенмен, барлық табылған гун қабірлерінде жылқы сүйектеріне кездеспедік. Антропологиялық сипаттамалар мен басқа көшпелі халықтардың жылқыларының археологиялық жадына сүйене отырып, Маенчен Хельфен олардың көбінесе айғырларға мінгенін айтады. Жылқыдан басқа, көне дереккөздерде гунндар көлік үшін арбаларды да қолданғандығы айтылады, олардың негізгі мақсаты шатырларын, олжаларын, қарттарды, әйелдерді және балаларды тасымалдау болғандығын Маенчен Хельфен ескереді.

Римдіктермен экономикалық қатынастар

Гунндар римдіктерден жалдамалы әскер ретінде күрескені үшін немесе алым ретінде үлкен мөлшерде алтын алған. Сонымен қатар, шабуыл жасау және тонау арқылы да алтын мен басқа да құнды заттарға ие болған. Денис Синор Атилла заманында ғұндар экономикасы Рим провинцияларынан алынған олжа мен салыққа толыққанды тәуелді болды деп санайды. Гунндар тұтқындаған азаматтар мен сарбаздарды құн төлеп босатуға немесе римдік құл сатушыларға құл ретінде сатуға мүмкіндік берген. Маенчен Хельфеннің пікірінше, ғұндардың көшпелі мал өсіру тіршілік салтына байланысты құлдарды көп пайдаланбаған. Алайда, соңғы зерттеулер көрсеткендей, көшпелі малшылар құл еңбегін отырықшы қоғамдарға қарағанда жиі пайдаланған: құлдар ғұндардың ірі қара, қой және ешкілерін бағу үшін қолданылған. Приск құлдардың үй шаруасында қызметкер ретінде пайдаланылғанын, сондай-ақ білімді құлдарды ғұндар әкімшілік қызметтерде немесе тіпті сәулетшілер ретінде пайдаланғанын куәландырады. Кейбір құлдар тіпті жауынгер ретінде де қолданылған. Гунндар римдіктермен сауда-саттық жүргізген. Э.А. Томпсон бұл сауданың өте кең ауқымды болғанын, ғұндардың жылқы, тері, ет және құлдарды римдік қару-жарақ, зығыр, астық және түрлі сән-салтанат тауарларына айырбастағанын айтады. Маенчен Хельфен ғұндардың жылқыларын "алтыннан түсетін үлкен кіріс көзі" деп санағанмен, Томпсонның пікіріне күмәнмен қарайды. Ол римдіктердің варварлармен сауданы қатаң реттегенін және Приск айтқандай, сауда жылына бір рет өткізілетін жәрмеңкеде ғана жүргізілгенін атап өтеді. Контрабандалық сауданың да болғанын ескерсе де, "заңды және заңсыз сауданың көлемі шамалы болған" деген қорытындыға келеді. Ол сонымен қатар шарап пен жібек Хун империясына көп мөлшерде әкелінгенін де мойындайды. Римдік алтын монеталары Хун империясының барлық аймақтарында валюта ретінде қолданылған.

Жібек жолымен байланыстар

Кристофер Атвудтың пікірінше, түпкілікті ғұндардың Еуропаға жасаған алғашқы шабуылының мақсаты, олардың билігінде болған Соғдиялық саудагерлерге Қытайға дейінгі Жібек жолы арқылы сауда жасауға Қара теңізге шығу мүмкіндігін беру болған. Атвуд, Джорданның Қырымдағы Херсон қаласын, "ашкөз саудагерлер Азиядан тауар әкелетін" жер ретінде сипаттағанын, алтыншы ғасырда Акацири ғұндарының бақылауында болғанын атап көрсетеді.

Үкімет

Хундықтардың басқару құрылымы ұзақ уақыттан бері талқыланып келеді. Питер Хизер гунндар толыққанды тәуелсіз әрекет еткен, ал кейін германдық қоғамдарға ұқсас иерархиялық жүйе орнатылған конфедерация болған деп санайды. Денис Синор да осыған ұқсас пікір білдіреді, тарихи белгісіз Баламберді есептемегенде, Ульдинге дейін есімдері тарихқа енбегендігі гунндардың салыстырмалы маңыздылығын көрсетеді. Томпсон тұрақты патшалықтың тек гунндардың Еуропаға жорылысымен және одан кейінгі үздіксіз соғыстармен қатар дамығанын айтады. Пётр Голден Аттиланың басқару құрылымы туралы: «Мұны мемлекет деп атау қиын, тіпті империя деп айтуға да болмайды», – дейді. Голден «хун конфедерациясы» деп атауды жөн көреді. Ким болса, гунндардың одан да ұйымдасқан және орталықтандырылған, тіпті ежелгі Сяньби мемлекетінің ұйымдастыру принциптеріне негізделгенін мәлімдейді. Уолтер Поль гун басқаруының басқа далалық империялармен ұқсастықтарын атап өтеді, бірақ гунндар Еуропаға келген кезде біртұтас топ болмағанын санайды. Аммиан өз замандастарының гунндарда патшалық болмағанын, әрбір топтың соғыс кезінде жетекші адамдардан (приматтар) тұратынын жазады. Э.А. Томпсон тіпті соғыс уақытында да осы жетекші адамдардың ықпалы шектеулі болғанын болжайды, және олардың лауазымдары мұрагерлікпен берілмегенін айтады. Алайда, Хизер Аммианның гунндарда жалғыз билеуші болмағанын айтқандығын, ал Олимпиодордың гунндарда бірнеше патша болғанын, олардың бірі «патшалардың біріншісі» атанғанын атап өткенін мәлімдейді. Аммиан гунндардың шешімдерді ат үстінде отырып, жалпы кеңесте (omnes in commune) қабылдағанын да айтады. Ол гунндардың рулық құрылымға бөлінгенін атамайды, бірақ Приск және басқа жазушылар олардың кейбір руларын атайды. Гунндардың есімдері тарихқа енген алғашқы билеушісі – Ульдин. Томпсон Ульдиннің соғыста жеңіліске ұшырағаннан кейін күрт жоғалып кетуін гун патшалығының тұрақты емес, «демократиялық» сипатта болғанының белгісі деп қарастырады. Ким болса, Ульдиннің шын мәнінде лауазым атауы екенін және ол, көбінесе, қарапайым патша болғанын айтады. Приск Аттиланы «патша» немесе «император» (βασιλέυς) деп атайды, бірақ ол оның қандай атауды аударғанын білуге болмайды. Атилланың жалғыз өкіметтігінен басқа, гунндар көбінесе екі билеушіге ие болған; Атилла кейіннен ұлы Эллақты серік патша етіп тағайындады. Хизердің пікірінше, Олимпиодордың баяндамасына сәйкес, гунндар белгілі бір уақытта жоғары дәрежелі патшалар жүйесін құрған, оның ішінде Шаратон тұсындағы аға патша да болған. Приск Атилланың басқару құрамындағы «таңдаулы адамдар» немесе логадтар (λογάδες) туралы айтады, олардың бесеуін атайды. Олардың кейбіреулері тегіне байланысты, ал кейбіреулері өзінің қабілеттерімен таңдалған. Томпсон бұл «таңдаулы адамдардың» «Гун империясының бүкіл басқару жүйесінің тірегі болғанын» дәлелдейді: олар Ульдиннің басқаруында да болған, әрқайсысы гун әскерінің бөлімшелеріне басшылық етіп, гун империясының белгілі бір бөліктерін басқарған, сондай-ақ салықтар мен азық-түлік жинауға жауапты болған. Алайда, Maenchen Helfen логадтар сөзінің белгілі бір міндеттері бар ресми лауазымды емес, жай ғана белгілі тұлғаларды білдіретінін айтады. Ким логадтардың гун басқаруы үшін маңызды екенін мойындайды, бірақ олардың арасында дәрежелік айырмашылықтар болғанын атап өтеді және салықтарды жинаушылардың төменгі дәрежелі лауазымды адамдар болғанын болжайды. Ол гунндарға көшкен римдіктердің императорлық бюрократияда жұмыс істегенін де айтады. Ирандық гунндардан айырмашылығы, олар тез арада өздерінің монеталарын шығара бастады, ал еуропалық гунндар өздерінің монеталарын шығара алмады.

Hunnic governmental structure has long been debated. Peter Heather argues that the Huns were a disorganized confederation in which leaders acted completely independently and that eventually established a ranking hierarchy, much like Germanic societies. Denis Sinor similarly notes that, with the exception of the historically uncertain Balamber, no Hun leaders are named in the sources until Uldin, indicating their relative unimportance. Thompson argues that permanent kingship only developed with the Huns' invasion of Europe and the near constant warfare that followed. Regarding the organization of Hunnic rule under Attila, Peter Golden comments "it can hardly be called a state, much less an empire". Golden speaks instead of a "Hunnic confederacy". Kim, however, argues that the Huns were far more organized and centralized, with some basis in organization of the Xiongnu state. Walter Pohl notes the correspondences of Hunnic government to those of other steppe empires, but nevertheless argues that the Huns do not appear to have been a unified group when they arrived in Europe. Ammianus wrote that the Huns of his day had no kings, but rather that each group of Huns instead had a group of leading men (primates) for times of war E. A. Thompson supposes that, even in war, the leading men had little actual power. He further argues that they most likely did not acquire their position purely hereditarily. Heather, however, argues that Ammianus merely meant that the Huns didn't have a single ruler; he notes that Olympiodorus mentions the Huns having several kings, with one being the "first of the kings". Ammianus also mentions that the Huns made their decisions in a general council (omnes in commune) while seated on horseback. He makes no mention of the Huns being organized into tribes, but Priscus and other writers do, naming some of them. The first Hunnic ruler known by name is Uldin. Thompson takes Uldin's sudden disappearance after he was unsuccessful at war as a sign that the Hunnic kingship was "democratic" at this time rather than a permanent institution. Kim, however, argues that Uldin is actually a title and that he was likely merely a subking. Priscus calls Attila "king" or "emperor" (βασιλέυς), but it is unknown what native title he was translating. With the exception of the sole rule of Attila, the Huns often had two rulers; Attila himself later appointed his son Ellac as co king. Heather argues that by the time of the report of Olympiodorus, the Huns at some point developed a system of ranked kings, including a senior king by the time of Charaton. Priscus also speaks of "picked men" or logades (λογάδες) forming part of Attila's government, naming five of them. Some of the "picked men" seem to have been chosen because of birth, others for reasons of merit. Thompson argued that these "picked men" "were the hinge upon which the entire administration of the Hun empire turned": he argues for their existence in the government of Uldin, and that each had command over detachments of the Hunnic army and ruled over specific portions of the Hunnic empire, where they were responsible also for collecting tribute and provisions. Maenchen Helfen, however, argues that the word logades denotes simply prominent individuals and not a fixed rank with fixed duties. Kim affirms the importance of the logades for Hunnic administration, but notes that there were differences of rank between them, and suggests that it was more likely lower ranking officials who gathered taxes and tribute. He suggests that various Roman defectors to the Huns may have worked in a sort of imperial bureaucracy. Unlike the Iranian Huns, who quickly began to mint their own coinage, the European Huns did not strike their own coins.

Хунндықтардың аумағының көлемі

Римдік дереккөздерде хунндықтардың Еуропадағы ықпалы туралы көп мәлімет жоқ болғандықтан, оның қаншалықты кеңдігін анықтау қиын. Олардың империясы батысқа қарай Рейнге дейін, ал солтүстікке қарай Балтық теңізіне дейін созылған деп есептеледі, бірақ оның шекарасын нақты белгілеу қиын. Отто Мэнхен Хельфен мен Питер Голден сияқты ғалымдар Аттиланың империясының көлемі шамадан тыс үлкейтілгенін және ол, басым бөлігі Паннония мен оған жақын аймақтарды ғана бақылағанын айтады. 390-жылдары хунндардың көп бөлігі Волга және Дон өзендері маңындағы Понтия даласында орналасқан болуы мүмкін. Бірақ 420-жылдары хунндар Ұлы Венгрия жазығына қоныстанды, бұл Рим империясының жанындағы, көптеген жылқыларды бағуға қолайлы жалғыз кең жайылым болды. Дегенмен, Александр Парон олардың Қара теңіздің солтүстігіндегі Понтия даласын да бақылауда ұстаған болуы мүмкін деп санайды. Олар Венгрия жазығын кезең-кезеңмен басып алды. Дунайдың солтүстік жағалауын қашан жаулап алғаны туралы нақты мәлімет жоқ. Маенчен Хельфен олардың оны 370-жылдары бақылауға алғанын айтады. Орта Дунайдан оңтүстікке қарайғы Рим аумақтарын, Паннония Валерияны және Паннонияның басқа провинцияларын қашан бақылауға алғаны да даулы, бірақ бұл шамамен 406/407 және 431/433 жылдары болған болуы мүмкін. Одан өзге, хунндар Рим территориясын жаулап алуға немесе қоныстануға тырысқан жоқ. Аттиланың қайтысынан кейін хунндар Паннониядан қуылды, ал кейбіреулері Понтия даласына қайтып оралды, ал бір тобы Добруджаға қоныстанды. Аттиланың иеліктерінің көлемі туралы жалғыз жазба дерек римдік тарихшы Приск берген. Приск Аттиланың "океандағы" (Ὠκεανός) аралдарға дейін билік еткенін айтады, бірақ бұл Балтық теңізін меңзейді ме, әлде гректер мен римдіктердің сенгендей, әлемді қоршаған мұхитты ма, белгісіз. Қай жағдайда болса да, Аттиланың "океандағы" аралдарға дейін билік еткенін сипаттау – гипербола болуы мүмкін. Археология көбінесе хунндық бақылауда болған аймақты дәлелдеу үшін қолданылады; алайда көшпелі халықтар көбінесе тікелей қоныстанған жерлерінен тыс аумақтарды бақылайды. Карпат тауларының солтүстігіндегі Силезия мен Кіші Польшадан табылған көптеген маңызды археологиялық жәдірелер Аттиланың заманымен байланыстырылып, хунндардың көшпелі ортасымен аңдатпалы. Ғалымдар мұндағы тікелей хунндық билік пен қоныстану туралы болжам жасағанмен, осы аймақтардың халқының хунндармен қандай қарым-қатынасы болғаны әлі де белгісіз.

The extent of Hunnish control in Barbarian Europe is poorly understood, as it is not much covered in Roman sources. It is generally assumed that they established an empire that stretched as far West as the Rhine and perhaps as far north as the Baltic, though it is difficult to establish its boundaries with certainty. Some scholars, such as Otto Maenchen Helfen and Peter Golden, believe that the extant of Attila's empire has been exaggerated and he probably only controlled Pannonia and some adjacent areas. In the 390s, the majority of the Huns were probably based around the Volga and Don on the Pontic Steppe. But by the 420s, the Huns were based on Great Hungarian Plain, the only large grassland near the Roman empire capable of supporting large numbers of horses. However, Aleksander Paroń believes that they likely continued to control the Pontic Steppe north of the Black Sea. They had conquered the Hungarian Plain in stages. The precise date that they conquered the north bank of the Danube is unclear. Maenchen Helfen argued that they may have already taken control of it in the 370s. The dates when they gained control of the Roman territory south of the Middle Danube, Pannonia Valeria and the other provinces of Pannonia, is likewise disputed, but probably in 406/407 and 431/433 respectively. Otherwise, the Huns made no attempt to conquer or settle on Roman territory. Following Attila's death, the Huns were driven out of Pannonia and some appear to have returned to the Pontic Steppe, while one group settled in Dobruja. One of the only written sources for the size of Attila's domain is given by the Roman historian Priscus. Priscus refers to Attila ruling as far as the islands in the "ocean" (Ὠκεανός), but it is unclear if this meant the Baltic Sea or the world encircling Ocean that the Greeks and Romans believed in. In either case, the description of Attila ruling as far as the islands in the "ocean" may be hyperbole. Archaeology is often used to argue for an area having been under Hunnic control; however, nomadic peoples often control territories beyond their immediate settlement. A large number of major finds from Silesia and Lesser Poland, north of the Carpathian Mountains, have been attributed to the time of Attila and associated with the nomadic milieu of the Huns. While scholars have speculated about direct Hunnic control and settlement here, it is entirely unclear what kind of relationship the population of these regions had to the Huns.

Бағынышты халықтар

Гунндар көптеген басқа да халықтарды бақылаған, олардың ішінде готтар, гепидтер, сарматтар, герульдер, аландар, ругийлер, суэвилер және сцирилер болды, сондай-ақ олар кейде билік орнатуға тырысқан басқа да халықтар да бар еді. Питер Хизердің пікірінше, гунндар осы халықтардың кейбіреулерін Дунай бойына қоныстандырған. Гунндардың бағыныш халықтары өздерінің патшаларымен басқарылды. Прискус айтқандай, этникалық гунндар деп танылғандар көбірек құқықтар мен мәртебеге ие болған сияқты.

Жасанды бас сүйегінің деформациясы

Жасанды бас сүйек деформациясы, яғни нәрестелердің бас сүйектерін байлау арқылы жасанды түрде ұзарту процесі, бірінші рет Еуропада біздің заманымыздың 2 және 3 ғасырларында Понт даласында пайда болады, Карпат алабына тарағанға дейін, 5 ғасырда кең таралған. Гунн дәуірінде Карпат алабындағы барлық жерлеулердің 50% -дан 80% -ға дейін жасанды бас сүйегі деформациясы бар адамдар кездеседі. Бұл хронология және оның Еуропаға таралуы Азиядан көшпелі шапқындармен және әсіресе ғұндардың таралуымен байланысты, олардың ақсүйектері осыны жүзеге асырған, содан кейін олардың ықпалында болған германдық тайпалар, атап айтқанда гепидтер қабылдады. Кейбір ғалымдар бұл практиканы Еуропаға алғаш рет ғұндар енгізбеген, бірақ ғұндармен тығыз байланыста болған аландар мен сарматтар енгізгенін айтады. Кимнің пікірінше, бұл процестің мақсаты "әлеуметтік топтардың және жалпы халықтың арасында айқын физикалық айырмашылық жасау" болды. Алайда Сюзанна Хакенбек жасанды бас сүйегі деформациясына ұшыраған адамдардың қабірлері әдетте басқалардан ерекшеленбейтінін атап өтеді; оның пікірінше, бұл процесс туыстық байланысты көрсету және отбасыларды ажырату үшін қолданылған, бұл практика Мезоамерикада да расталған.

Тілдер

Гун империясында әртүрлі тілдерде сөйленген. Приск гунн тілінің Аттиланың сарайында сөйленген басқа тілдерден өзгеше екенін атап өткен. Ол Аттиланың әзілкеші Зерконың Аттиланың қонақтарын "латын тілінің гунн және гот тілдерімен шатасқан, әртүрлі сөздердің үйлесімсіз қосылысы" арқылы қалай күлдіргенін айтады. Приск Аттиланың "скиф" бағыныстағы халқы "өздерінің барбар тілдерінен өзге, гунн, гот немесе, батыс римдіктермен байланысы бар болғандықтан, латын тілінде сөйлейтінін, бірақ тек тракиялық немесе иллириялық шекаралық аймақтардан әкелінген тұтқындар ғана грек тілінде еркін сөйлей алатынын" мәлімдеді. Кейбір ғалымдар гот тілінің гунн империясында жалпы қолданылатын тіл болғанын жорамалдайды. Хён Джин Ким гунндардың үкіметтің әртүрлі деңгейлерінде төрт тілді қолданған болуы мүмкін екенін айтады, бірақ ешқайсысы басымдыққа ие болған жоқ: гунн, гот, латын және сармат. Гунн тілінің өзіне келетін болсақ, оның басқа тілдермен байланысы туралы бір пікірге келген жоқ. Ежелгі дереккөздерде "гуннік" деп үш сөз ғана тіркелген, олардың барлығы үнді-еуропа тілдерінен шыққан сияқты. Гунн тілі туралы қалған барлық ақпарат жеке есімдер мен тайпалық этнонимдерде сақталған. Осы есімдерге сүйене отырып, ғалымдар гунн тілі түркі тілі, моңғол және түркі тілдері арасындағы тіл, шығыс иран тілі немесе енисей тілі болуы мүмкін деген болжамдар жасады. Дегенмен, деректердің аздығына байланысты көптеген зерттеушілер осы тілді жіктеу мүмкін емес деп санайды.

Неке және әйелдердің рөлі

Гунн элитасы көп әйелге үйленген, ал қарапайым халық, әдетте, бір әйелге үйленген. Аммиан Марцеллин гунн әйелдері уединен өмір сүргенін айтқан; алайда, Приск берген бірінші қол есебі олардың еркін қозғалып, ер адамдармен араласып жүргенін көрсетеді. Приск Атилланың ауылға кірген кезде гунн әйелдерінің оны қоршап алғанын, сондай-ақ Атилланың кеңесшісі Онегезийдің әйелі патшаға өзінің қызметшілерімен бірге тамақ-сусын ұсынғанын сипаттайды. Приск Аттиланың басты әйелі Хереканың шатырына еш қиындықсыз кіре алды. Приск сондай-ақ Атилланың інісі Бледаның жесірі Рим елшілері өткен ауылдың билеушісі болғанын куәландырды: оның иелігі одан да кеңірек болуы мүмкін. Томпсон басқа да далалық халықтардың, мысалы, Утигурлар мен Сабирлердің әйел тайпа басшылары болғанын атап көрсетті және гунндар жесірлерді жоғары құрметтегенін айтады. Гунн экономикасының көшпенді мал шаруашылығына негізделгендігіне байланысты, әйелдер үй шаруашылығында үлкен билікке ие болғанға ұқсайды.

Дін

Гунндардың діні туралы көбінесе ештеңе белгілі емес. Римдік жазушы Аммиан Марцеллин гунндардың діні жоқ десе, бесінші ғасырдың христиан жазушысы Салвиан оларды пұтқа табынушылар деп сипаттаған. Джорданның "Гетикасында" гунндар "Марстың қылышына" табынғандары айтылады. Маенчен Хельфен далалық халықтардың, оның ішінде шионнулардың арасында қылыш түріндегі соғыс құдайына кең таралған табынушылықты атап көрсетеді. Алайда Денис Синор гунндардың арасындағы қылышқа табынуды құпиялы деп санайды. Сонымен қатар, Маенчен Хельфеннің пікірінше, гунндардың өзі Атилді құдай санамаған, бірақ оның кейбір бағыныштылары оны құдай деп есептеген. Гунндардың арасында болжам мен көріпкелдікке сенім де болған. Маенчен Хельфен осы амалдарды орындағандардың шамандар болғанын айтады. Синор да гунндардың шамандары болғанын мүмкін деп санайды, бірақ олар туралы ешқандай мәлімет жоқ. Маенчен Хельфен Аммианда айтылған бір әдеттен су рухтарына сенімді болжап шығарады. Ол сондай-ақ гунндардың металлдан, ағаштан немесе тастан жасалған кішкентай бейнелер жасаған болуы мүмкін екенін айтады, мұндай бейнелер басқа дала тайпаларының арасында да кездеседі, ал византиялық деректер VI ғасырда Қырымдағы гунндар туралы мәлімет береді. Бұған қоса, ол судың жанында немесе ағын суға көмілген гунндардың қола қазандыларының археологиялық табыстарын гунндардың көктемде өткізген ырым-жырымдарымен байланыстырады. Джон Ман Атилдің заманындағы гунндар аспан мен дала құдайы Тенгриге табынған болуы керек деп санайды, осы құдай шионнулардың арасында да табынылған. Маенчен Хельфен осы кезеңдегі гунндардың Тенгриге табынуы мүмкін екенін де айтады, бірақ бұл құдай еуропалық жазбаларда тоғызыншы ғасырға дейін кездеспейді. Тенгриге "Тангри хан" деген атпен табыну Кавказ гунндарының арасында VII ғасырдың соңындағы армян жылнамасында, Мовсес Дашхуранциге жатқызылған еңбекте айтылады. Мовсес сондай-ақ Кавказ гунндары ағаштарға табынып, Тенгриге құрбандық ретінде жылқыларды өртегенін, сондай-ақ "отқа, суға, жолдың кейбір құдайларына, айға және олардың көзінде ерекше деп саналған барлық жаратылыстарға құрбандық шалғанын" жазады. Еуропалық гунндардың арасында құрбандық шалуға қатысты бірнеше деректер бар. Маенчен Хельфен адамдардың Атилдің жерлеу рәсімінде құрбандыққа шалынғанын айтады, бұл Иорданның "strava" деген атпен жазған мәліметтерінде кездеседі. Приск гунндар Скифияға кіргеннен кейін тұтқындарды "жеңіс үшін" құрбандыққа шалғанын айтады, бірақ бұл гунн әдеті ретінде расталмаған және шындықтан алыс болуы мүмкін. Бұл пұтқа табынушылыққа қоса, гунндардың христиан дінін қабылдап, христиан миссионерлерін қабылдағаны туралы көптеген мәліметтер бар. Кавказ гунндарының арасындағы миссионерлік қызметтер өте сәтті болған сияқты, нәтижесінде гунн князі Альп Ильтебер дінін өзгерткен. Атил өзінің бағыныштыларының арасында Никеялық және Ариандық христиандыққа төзімділік танытқан. Алайда, папа Лев I Аквилея шіркеуіне жазған хатында 452 жылы гунндар алып кеткен христиан құлдары гунндардың діни іс-шараларына қатысуға мәжбүр болғанын хабарлайды.

Almost nothing is known about the religion of the Huns. Roman writer Ammianus Marcellinus claimed that the Huns had no religion, while the fifth century Christian writer Salvian classified them as Pagans. Jordanes' Getica also records that the Huns worshipped "the sword of Mars", an ancient sword that signified Attila's right to rule the whole world. Maenchen Helfen notes a widespread worship of a war god in the form of a sword among steppe peoples, including among the Xiongnu. Denis Sinor, however, holds the worship of a sword among the Huns to be apocryphal. Additionally, Maenchen Helfen argues that, while the Huns themselves do not appear to have regarded Attila as divine, some of his subject people clearly did. A belief in prophecy and divination is also attested among the Huns. Maenchen Helfen argues that the performers of these acts of soothsaying and divination were likely shamans. Sinor also finds it likely that the Huns had shamans, although they are completely unattested. Maenchen Helfen further deduces a belief in water spirits from a custom mentioned in Ammianus. He furthermore suggests that the Huns may have made small metal, wooden, or stone idols, which are attested among other steppe tribes, and which a Byzantine source attests for the Huns in Crimea in the sixth century. Moreover, he connects archaeological finds of Hunnish bronze cauldrons found buried near or in running water to possible rituals performed by the Huns in the Spring. John Man argues that the Huns of Attila's time likely worshipped the sky and the steppe deity Tengri, who is also attested as having been worshipped by the Xiongnu. Maenchen Helfen also suggests the possibility that the Huns of this period may have worshipped Tengri, but notes that the god is not attested in European records until the ninth century. Worship of Tengri under the name "T'angri Khan" is attested among the Caucasian Huns in the Armenian chronicle attributed to Movses Dasxuranci during the later seventh century. Movses also records that the Caucasian Huns worshipped trees and burnt horses as sacrifices to Tengri, and that they "made sacrifices to fire and water and to certain gods of the roads, and to the moon and to all creatures considered in their eyes to be in some way remarkable." There is some evidence for human sacrifice among the European Huns. Maenchen Helfen argues that humans appear to have been sacrificed at Attila's funerary rite, recorded in Jordanes under the name strava. Priscus claims that the Huns sacrificed their prisoners "to victory" after they entered Scythia, but this is not otherwise attested as a Hunnic custom and may be fiction. In addition to these Pagan beliefs, there are numerous attestations of Huns converting to Christianity and receiving Christian missionaries. The missionary activities among the Huns of the Caucasus seem to have been particularly successful, resulting in the conversion of the Hunnish prince Alp Ilteber. Attila appears to have tolerated both Nicene and Arian Christianity among his subjects. However, a pastoral letter by Pope Leo the Great to the church of Aquileia indicates that Christian slaves taken from there by the Huns in 452 were forced to participate in Hunnic religious activities.

Жерлеу және жерлеу салттары

Атилланың жерлеу рәсімі туралы мәліметтерді Джордан келтіреді, ол оны Прискіден алған болуы мүмкін: Джордан гунндардың шаштарын қырқып, беттерін қылыштармен ойып-жойғанын хабарлайды, бұл дала халықтары арасында кең таралған дәстүрлі ғұрып. Осыдан кейін Атилланың табыты жібек шатырға қойылып, атты әскерлер оны айнала шарта отырып, аза тұту жырлары – страва айтылды. Содан кейін табыт құнды металдармен қапталып, қару-жарақпен бірге құпия жерленді, ал қабірді қазған құлдар оның орнын жасыру үшін өлтірілді. Maenchen Helfen пікірінше, азалы әндер мен атты әскерлердің шаруасы екі бөлек оқиға болған, соңғысы басқа дала халықтарындағы сияқты, қайтыс болғандарға арналған ат жарысын білдірген, ал құлдарды өлтіру – құрбандық болған деуге болады. 1945 жылдан бері көптеген археологиялық материалдар табылды, бірақ 2005 жылға дейін гунндық деп саналған жерлеу орындарының саны 200-ге жетерлік болды, оның ішінде Карпат алабы мен Понт даласы да бар. Гунн дәуіріндегі жерлеулер Еуразия даласындағы және Карпат алабындағы көшпелі мәдениетпен байланысты. Алайда, көшпелілерге қатысты ең бай жерлеулер Карпат алабынан емес, басқа жерлерде табылған, әйтсе де бұл Атилланың билік орталығы болған және элиталық жерлеулердің осы жерде шоғырланғанын күтуге болар еді. Карпат алабындағы жерлеулердің көпшілігі бұрынғы жергілікті герман халықтарының материалдық мәдениетімен сәйкес келеді; гунндық жерлеулердің аздығы гунндардың көпшілігі мәйіттің қалдықтарын қалдырмайтын етіп жойғанын немесе германдық материалдық мәдениетті қабылдағанын көрсетеді. Көшпелілерге қатысты гунн дәуіріндегі қабірлерде, әдетте, өртеудің іздері табылады, бұл жерлеу рәсімдерінің бір бөлігі болуы мүмкін. Жануарлардың бөліктерін, мысалы, иық немесе аяқ-қолдарын, қайтыс болғанмен бірге жерлеу – көшпелілердің кең таралған дәстүрі, бірақ Карпат алабында мұндай жағдай сирек кездеседі. Сондай-ақ, Орталық Азия мен Шығыс Еуропа көшпелілерінің жерлеу орындарында құрғандар жиі кездеседі, ал Карпат алабында олар мүлдем жоқ.

An account of the funeral of Attila is provided by Jordanes, who may derive it from Priscus: Jordanes reports that the Huns cut their hair and disfigured their faces with swords as part of the rite, a widely attested custom among steppe peoples. After this, Attila's coffin was placed in a silk tent, and horsemen rode around it singing funeral dirges called a strava. The coffin was then covered in precious metals and buried secretly together with weapons, and the slaves who dug the grave were killed to keep the location secret. Maenchen Helfen suggests that the dirges and the horsemanship were likely separate events, with the latter possibly representing funereal horse races as found among other steppe peoples, while the killing of the slaves may have been a sacrifice. Although a great amount of archaeological material has been unearthed since 1945, as of 2005 there were only 200 burials that have plausibly identified as Hunnic, including both in the Carpathian Basin and the Pontic Steppe. Hun period burials identified with the nomadic milieu on the Eurasian steppe and in the Carpathian Basin typically feature rich deposits of grave goods, which modern archaeologists call Totenopfer (offerings to the dead). However, the richest nomad related burials have all been found in other locations than the Carpathian Basin, although this was Attila's center of power and one would expect to find elite burials clustered there. Most burials from the Carpathian Basin match the material culture of the previously indigenous Germanic peoples; the dearth of Hun related burials may indicate that most Hunnish funerals may have disposed of the body in such a way that no remains were left, or that they adopted Germanic material culture. Frequently, nomad related graves from the Hun period contain evidence of objects being burned, probably as part of the burial ceremonies. The common nomadic practice of burying parts of animals, such as their shoulder blades or limbs, with the deceased is only attested rarely in the Carpathian Basin. Likewise, while Central Asian and East European nomad burials frequently feature kurgans, these are entirely absent in the Carpathian basin.

Материалдық мәдениет

Гунндардың материалдық мәдениеті туралы екі дереккөз бар: ежелгі сипаттамалар және археология. Римдіктердің гунндар туралы сипаттамалары көбінесе әділсіз болып, гунндардың болжамдалатын қанағатсыздығына баса назар аударады. Өкінішке орай, гунндар қоғамының көшпелі тіршілік салты археологиялық жазбаларда өте аз із қалдырды. Хундық археологиялық табыстарды сарматтардың табыстарынан ажырату қиын болуы мүмкін, себебі екі халық та жақын жерде өмір сүрді және материалдық мәдениеттері өте ұқсас болған сияқты. Сондықтан Ким кез келген затты этникалық жағынан гунндарға жатқызу қиын екенін ескертеді.

Қазандар

Археологиялық қазбалар нәтижесінде көптеген қазандар табылды, олар 1896 жылы Пол Рейнеке еңбегінен бастап ғұндар жасаған деп саналады. Көбінесе "бронза қазан" деп сипатталғанымен, қазандардың көпшілігі мыстан жасалған, олардың сапасы көбінесе нашар болады. Маенхен Хельфен Орталық және Шығыс Еуропа, сондай-ақ Батыс Сібірдің түкпір-түкпірінен табылған 19 ғұн қазанының тізімін келтіреді. Ол қоладан құйылған бұйымдардың жай-күйіне сүйене отырып, ғұндардың металл өңдеуде аса шебер болмағанын және қазандардың табылған жерлерінде-ақ құйылған болуы мүмкін екенін айтады. Олар түрлі пішіндерде кездеседі және кейде әртүрлі текті ыдыстармен бірге табылады. Маенхен Хельфен қазандардың ет қайнатуға арналған ыдыстар болғанын, бірақ олардың көпшілігі су жағалауында табылуы және әдетте адамдармен бірге жерленбеуі олардың қасиетті мағынасы да болуы мүмкін екенін көрсетеді. Қазандар шионнулар қолданған қазандардан шыққан деп есептеледі.

Киім-кешек

Гун кезеңінің киімдерінің толыққанды сипаттамалары, қазіргі Орталық Азиядағы қазбалардан белгілі болған, мүмкін халат болған, грек-римдік дереккөздерде кездеспейді. Шығыс Рим тарихшысы Приск, "скиф" киімін кигендіктен гун деп қателескен грек саудагерін көргенін айтады; бұл гундардың этникалық белгісі болған ерекше киімдерін кигенін көрсетеді. Аммиан гундар зығырдан немесе егеуқұйрықтың терісінен тігілген киімдер, ешкі терісінен жасалған аяқ киімдер кигенін, оларды жумағанын хабарлайды. Тері мен зығырды қолдануы дұрыс болғанымен, гундардың кірлі жануар терісінде және егеуқұйрықтың терісінде жүргені туралы сипаттамалар, көшпенді варварлар туралы жағымсыз стереотиптер мен тұжырымдардан туындағаны анық. Приск сондай-ақ әртүрлі қымбат және сирек жануарлардың терілерін пайдалануды, Атилланың патшайымы Креканың қызметшілерінің әшекейлі зығыр тоқуын айтады. Қазіргі Қазақстандағы қазбаларды пайдаланған археолог Йоахим Вернер гун киімдерінің тізеге дейін жететін, жеңі бар көйлектерден (халаттардан) тұратынын, олар кейде жібектен жасалған, сондай-ақ шалбарлар мен былғары аяқ киімдерден тұратынын сипаттады. Әулие Иероним мен Аммиан да гундардың қалыңнан жасалған дөңгелек бас киімдерін кигенін айтады. Көшпенділердің киімдеріне брошь қажет болмағандықтан, кейбір варварлық жерлеулерде осының болмауы гун мәдениетінің ықпалын көрсетеді. Маенчен Хельфеннің сөзіне сүйенсек, гундардың аяқ киімдері қой терісінен жасалған болуы мүмкін. Бантапуста мүсіні биік, көлемді аяқ киімдерді киіп, олар жауынгердің тізбекті жеңімен белдіктермен байланысқан, осы типті Приск те сипаттаған.

Көркемдік безендіру

Гунндарға тиесілі зергерлік бұйымдар мен қару-жарақтар көбінесе көп түсті, клоизон стилінде безендірілген. Археолог Йоахим Вернер ғұндардың Азия алтын шеберлігінің техникасын және римдіктердің ғұндарға құрмет ретінде берген алтынның көп мөлшерін біріктірген, бірегей "Дануб" өнер стилін дамытқанын айтты; бұл стиль кейіннен Еуропа өнеріне әсер етті. 1970 жылдары А. К. Амброз полихромды стиль ғұндармен байланысты екенін дәлелдеді; алайда, соңғы археологиялық жаңалықтар оның Еуропаға олардың келуінен бұрын пайда болғанын көрсетті. Уорвик Боллтың пікірінше, ғұндар дәуіріндегі әшекейлі бұйымдарды, ең болмаса, жергілікті шеберлер ғұндар үшін жасаған, өзі ғұндар жасаған жоқ. Венгрияның Веспрем қаласының жанындағы Бантапуштадан табылған, қазірде басы жоқ, мыстан қапталған ғұн дәуіріндегі мүсін, киімдері мен жағасы сақиналармен безендірілген қару-жарақ киген ер адамды бейнелейді. Археологиялық тұжырымдар гунндардың киімдеріне алтын жалатылған тақташалармен, сондай-ақ импортталған шыны мұныштармен әшекейленгенін көрсетеді. Алтын жалатылған тақташалар ерлер мен әйелдердің мерекелік киімдерінің шеттерін безендіру үшін қолданылған болуы мүмкін; бұл сән ғұндар мен шығыс германдық элиталары тарапынан қабылданған сияқты. Шығыс Еуропада ерлер мен әйелдер алтыннан және зергерлік бұйымдардан жасалған аяқ киімдеріне ілгіш тағып жүрген, ал Орталық Азияда темірден немесе қоладан жасалғандары табылған; алтын аяқ киімдеріне ілгіштер ғұндарға жатпайтын Еуропалық қабірлерде де кездеседі. Ежелгі деректер мен қабірлерден табылған археологиялық жаңалықтар ғұн әйелдерінің әшекейленген алтын немесе алтын жалатылған тәждер таққанын растайды. Бұл тәждер, сондай-ақ бас киімдерінің элементтері, биліктің белгілері болған болуы мүмкін. Әйелдердің қабірінен кішкентай, бастапқыда қытайлық болған айналар да табылған, олар қабірге қойылғанда әдейі сындырылған сияқты. Ғұн әйелдері көбінесе түрлі материалдардан жасалған импортталған мұныштардан жасалған әшекейлер мен білезіктер таққан. Ерлер көбінесе бір немесе жұп құлақ сырғаларымен және, көшпелі халық үшін ерекше, қола немесе алтын мойын сақиналарымен жерленген.

Jewelry and weapons attributed to the Huns are often decorated in a polychrome, cloisonné style. Archaeologist Joachim Werner argued that the Huns developed a unique "Danubian" style of art that combined Asiatic goldsmithing techniques with the enormous amount of gold given as tribute to the Huns by the Romans; this style then influenced European art. In the 1970s, A. K. Ambroz argued that the polychrome style originated with the Huns; however, more recent archaeological discoveries show that it predates their arrival in Europe. Warwick Ball, moreover, argues that the decorated artifacts of the Hunnish period were probably made by local craftsmen for the Huns rather than by the Huns themselves. A now headless copper plated Hun period figurine discovered at Bántapuszta near Veszprém, Hungary, shows a man in armor whose pants and collars have been decorated by ringlets. Archaeological finds indicate that the Huns wore gold plaques as ornaments on their clothing, as well as imported glass beads. The golden plaques were probably used to decorate the hems of both male and female festive clothing; this fashion seems to have been adopted both by the Huns and East Germanic elites. Both men and women have been found wearing shoe buckles made of gold and jewels in Eastern Europe, but of iron or bronze in Central Asia; the golden shoe buckles are also found in non Hunnic graves in Europe. Both ancient sources and archaeological finds from graves confirm that the Hunnic women wore elaborately decorated golden or gold plated diadems. These diadems, as well as elements of bonnets, were probably symbols of rulership. Women are also found buried with small mirrors of an originally Chinese type, which often appear to have been intentionally broken when placed into a grave. Hunnic women seem to have worn necklaces and bracelets of mostly imported beads of various materials as well. Men are often found buried with single or paired earrings and, unusually for a nomadic people, bronze or golden neck rings.

Шатырлар мен тұрғын үйлер

Аммиан гунндардың ешқандай ғимараттары болмағанын, бірақ олардың шатырлары мен арбалары болғанын хабарлайды. Гунн археологиялық қазбаларында шатырлар мен арбалар табылған жоқ, себебі олар марқұмдармен бірге жерленбеген. Маенхен Хельфен гунндардың "күлгі және қой терісінен жасалған шатырлары" болған деп санайды: Приск бір рет Аттиланың шатырынан айтқан, ал Иордан Аттиланың жібек шатырда жатқандығын хабарлайды. Дегенмен, бесінші ғасырдың ортасында Приск гунндардың тұрақты ағаш үйлері болғанын айтады, оларды Маенхен Хельфен олардың готт жатақтары салғанын есептейді.

Қас пен жебелер

Ежелгі Рим дереккөздері гунндар үшін садақтың маңыздылығын айқын көрсетеді, және садақ – гунндардың басты қаруы болған. Гунндар көбінесе "Гунн типі" деп аталатын күрделі немесе иілгіш садақ қолданған, бұл стиль Гунн кезеңінің басында Еуразия даласындағы барлық далалық көшпелілерге тараған. Олардың ұзындығы 120–150 сантиметрге жетеді. Археологиялық жазбаларда олардың үлгілері өте сирек кездеседі, Еуропадағы табылыстар Понт даласы және Орта Дунай аймағында шоғырланған. Сақталған үлгілердің аздығы осы қарудың артықшылықтары туралы нақты айтуды қиындатады. Садақтарды жасау қиын болғандықтан, олар құнды заттар саналғанға ұқсайды. Иілгіш ағаш, мүйіз немесе сүйек жолақтары және жануардың сіңірлерінен жасалған. Садақты нығайту үшін қолданылған сүйек оны берік еткенмен, күшін азайтқан болуы мүмкін. Гунндардың "басшылары" деп танылған тұлғалардың қабірлері Рейннен Днепрге дейінгі кең аумақта алтынмен әшекейленген, салтанатты садақтармен бірге табылған. Садақтар марқұмның кеудесіне көлденеңінен қойылып, қабірге қойылған. Бұл садақтар бұрынғы "скифтік типтегі" садақтарға қарағанда ірі жебелерді атқан, ал археологиялық жазбалардағы темірден жасалған үш мүйізді жебе ұштары олардың таралу белгісі ретінде қарастырылады. Аммиан гунн садақтарының маңыздылығын мойындаса да, олар туралы жеткілікті білмейтіндей көрінеді және гунндар тек сүйекті ұштармен жебелерді қолданған деген қате пікір айтады.

Атпен жүруге арналған құралдар

Хун дәуіріндегі жерлеулерден ат жабдығы мен арматуралар жиі табылады. Гунндарда шұңқырлар болмағандықтан, аттарын айдау үшін қамшы қолданған; мұндай қамшылардың тұтқалары көшпелілердің қабірлерінде кездеседі. Гунндар әдетте ағаш қаңқалы ат құрылысын ойлап тапқан деп есептеледі. Мысалы, Маенчен Хельфеннің пікірінше, гун дәуіріндегі көшпелілер қабірлерінен табылған әшекейлер ат құрылысының ағаштан жасалғанын көрсетеді. Алайда, Александр Симоненконың мәлімдемесінше, соңғы зерттеулер гунндардың бұрынғы, төсемді ат құрылысын пайдаланғанын көрсетіп тұр. Гунндарға Еуропаға тіреулерді әкелгендері де жиі жатқызылады. Бұл тіреулерді Азиядағы Хьонну тайпаларының кейінгі ұрпақтары біздің заманымыздың 5 ғасырынан бастап қолданған. Дегенмен, гун қабірлерінен тіреулер табылмаған, сондай-ақ олардың қолданылғанына мәтіндік дәлелдер де жоқ. Маенчен Хельфен гунндардың тіреулерді пайдаланғанына да қарсы тұрады, себебі гун империясы құлағаннан кейін олардың қолданылуына ешқандай дәлел жоқ, тіпті оларды бағынышты халықтар оңай көшіріп алған болса да. Тіреулер болмағандықтан, гунндар ат үстінде жақын арада шайқасу үшін жеткілікті тұрақтылыққа ие болмаған, сондықтан садақ-жебені қолдануға бейім болған. Атқа тіреулердің жоқтығы ат үстінен садақ ату үшін ерекше техника талап еткен.

Қару-жарақ

Қорғаныс жабдықтары мен тізбекті қарулар ғұндар дәуіріндегі қабірлерде сирек табылған. Аммиан ғұндардың қару-жарақ қолданғаны туралы ешқандай мәлімет бермейді. Дегенмен, ғұндар осы кезеңде далалық көшпелілер арасында танымал болған ламеллярлық қару-жарақты пайдаланған деген болжам бар. Металлдан жасалған қару-жарақ, әдетте, сирек кездесетін. Ғұндар "шпангельгельм" деп аталатын шлемнің бір түрін қолданған болуы мүмкін, бірақ ғұн дворяндары әртүрлі шлемдер киген болуы ықтимал.

Қилыстар мен басқа да қарулар

Аммиан ғұндардың темір қылыштарды қолданғанын, ал әшекейлі қылыштар, қанжарлар және безендірілген қынаптар ғұн дәуіріндегі жерлеу орындарында жиі табылатынын хабарлайды. Сонымен қатар, інжулер көбінесе қылыштармен бірге табылған; мұндай әшекейлік элементтер діни мағынаға ие болуы мүмкін. Йоахим Вернерден бастап археологтар ғұндардың қылыштарды клоазонмен (cloisonné) безендіру әдісін бастаған болуы мүмкін деп болжайды. Алайда, Филипп фон Руммель бұл қылыштардың Жерорта теңізінен күшті ықпал алғанын, ғұн кезеңіндегі Карпат бассейнінде сирек кездесетінін және Византия шеберханаларында жасалған болуы мүмкін екенін айтады. Томпсон ғұндардың өздері темірді құюға қабілетті екеніне күмәнданады, бірақ Мэнхен Хельфен "[Г]ұн аттылары Константинополь қабырғаларына және Марнаға айырбас немесе тұтқынға алынған қылыштармен соғысқан деген ой абсурд" дейді. Ғұндар мен олардың бағынышты халықтары қолданған ерекше қылыштардың бірі – жұқа, ұзын, бір жақты кескіш сеакс (seax) болды. 1950 жылдары Й. Вернердің жұмысынан бастап көптеген ғалымдар осы қылыштарды Еуропаға ғұндар әкелгенін есептейді. Ең алғашқы нұсқаларында бұл қылыштар қысқарақ, шаншуға арналған қару болған сияқты. Ғұндар, аландар және шығыс герман халықтарымен бірге шығыс герман немесе азиялық спата (spatha) деп аталатын қылыштардың түрін де қолданды – ұзын, екі жиекті темір қылыш, темірден жасалған айқас қорғауышы бар. Бұл қылыштар ғұндардың садақтарымен қорғаныссыз қалған жауларды жеңу үшін қолданылған. Римдік дереккөздерде лассо да жақын арада қарсыластарды басып тастау үшін қолданылатын қару ретінде айтылады. Кейбір ғұндар немесе олардың бағынышты халықтары ауыр сүңгілерді де алып жүрген болуы мүмкін, бұл туралы римдік дереккөздердегі кейбір ғұн жалдамалы әскерлері туралы мәліметтерде айтылады.

Христиан агиографиясында

Гун империясы құлағаннан кейін гунндар туралы түрлі аңыздар пайда болды. Олардың ішінде гунндар рөл атқаратын көптеген христиан агиографиялық аңыздар бар. Рим папасы Лео I-нің анонимді ортағасырлық өмірбаянында Атилланың 452 жылы Италияға жасаған жорығы тоқтатылады, себебі ол Леомен Римнің сыртында кездескенде, апостолдар Петір мен Пауыл оның басының үстінде қылыштар ұстап, папаның бұйрығына бағынбаса өлтіреміз деп қорқытады. Басқа нұсқаларда Атилла папаны кепілге алады және әулиелер оны босатуға мәжбүр етеді. Әйгілі Урсула туралы аңызда Урсула мен оның 11 мың қасиетті қыздары қажылықтан оралғанда Кельн қаласына келгенде, аты-жөні белгісіз ханзада басқаратын гунндар қаланы қоршайды. Урсула мен оның қыздары гунндардың жыныстық ұсынысын қабылдамағандықтан жебелермен өлтіріледі. Содан кейін қаза тапқан қыздардың рухтары көктегі әскерге айналып, гунндарды ығыстырып, Кельн қаласын құтқарады. Гунндар мен әулиелерге қатысты аңыздар бар Орлеан, Трой, Диуз, Метц, Модена және Реймс қалаларында да кездеседі. Тонгерендік Серватий туралы аңыздарда, кемінде сегізінші ғасырдан бастап, Серватий Атилла мен гунндарды христиан дініне өткізгені айтылады, бірақ кейін олар діннен тайып, бұрынғы пұтқа табынушылықтарына қайта оралған.

Германдық аңызда

Гунндар германдық батырлық аңыздарда маңызды рөл атқарады, олар көші-қон дәуіріндегі оқиғалардың нұсқаларын жиі жеткізеді және бастапқыда ауызша таратылды. Гунндар мен Аттила ең көп таралған екі германдық аңыз айналымында – Нибелунгтер және Дитрих фон Берн (тарихи Теодерик Ұлы) орталық тұлғаларды құрайды. Нибелунг аңызы, әсіресе Ежелгі норвегиялық Поэтикалық Эдда мен Вёльсунга сағасында, сондай-ақ неміс тіліндегі Нибелунгнлидте жазылғандай, ғұндар мен Аттиланы (және норвегиялық дәстүрде Аттиланың өлімін) 437 жылы Рейн маңындағы Бургундия мемлекетінің құлауымен байланыстырады. Дитрих фон Берн туралы аңыздарда Аттила мен ғұндар Дитрихке Веронадан қуылғаннан кейін пана және қолдау көрсетеді. Шығыс Еуропада готтар мен ғұндар арасындағы қақтығыстардың естеліктері көне ағылшын поэмасы Widsith-те, сондай-ақ XIII ғасырға жататын исландтық Hervarar Сагасында сақталған «Готтар мен ғұндар шайқасы» көне норвег поэмасында кездеседі. Жалпы алғанда, континенттік германдық дәстүрлер Аттила мен ғұндарды скандинавиялық көздерге қарағанда жағымды жағдайда бейнелейді, онда ғұндар анық жағымсыз рөлде көрінеді. Ортағасырлық неміс аңыздарында ғұндар венгрлермен теңестірілді, олардың астанасы Эцелбург (Аттила қаласы) Эстергом немесе Будамен байланыстырылды. Алайда, Солтүстік Германия деректеріне негізделген көне норвег тіліндегі Тидрексага ғұндар елін Германияның солтүстігінде, Вестфалиядағы Сост қаласымен бірге орналастырады. Басқа көне норвег деректерінде «ғұн» термині кейде Скандинавияның оңтүстігінен шыққан түрлі халықтарға қолданылады. XIII ғасырдан бастап орта биік неміс тіліндегі ғұн сөзі, хиун, алыптың синониміне айналды және осы мағынада Хүн және Хюн түрінде қазіргі заманға дейін қолданылып келеді. Осылайша, Солтүстік Германиядағы көптеген тарихи мегалитикалық құрылымдар ғұндардың қабірлері (Hünengräber) немесе ғұндардың төсектері (Hünenbetten) деп аталды.

The Huns also play an important role in Germanic heroic legends, which frequently convey versions of events from the migration period and were originally transmitted orally. The Huns and Attila form central figures in the two most widespread Germanic legendary cycles, that of the Nibelungs and of Dietrich von Bern (the historical Theoderic the Great). The Nibelung legend, particularly as recorded in the Old Norse Poetic Edda and Völsunga saga, as well as in the German Nibelungenlied, connects the Huns and Attila (and in the Norse tradition, Attila's death) to the destruction of the Burgundian kingdom on the Rhine in 437. In the legends about Dietrich von Bern, Attila and the Huns provide Dietrich with a refuge and support after he has been driven from his kingdom at Verona. Memories of the conflicts between the Goths and Huns in Eastern Europe appear to be maintained in the Old English poem Widsith as well as in the Old Norse poem "The Battle of the Goths and Huns", which is transmitted in the thirteenth century Icelandic Hervarar Saga. Generally, the continental Germanic traditions paint a more positive picture of Attila and the Huns than the Scandinavian sources, where the Huns appear in a distinctly negative light. In medieval German legend, the Huns were identified with the Hungarians, with their capital of Etzelburg (Attila city) being identified with Esztergom or Buda. The Old Norse Thidrekssaga, however, which is based on North German sources, locates Hunaland in northern Germany, with a capital at Soest in Westphalia. In other Old Norse sources, the term Hun is sometimes applied indiscriminately to various people, particularly from south of Scandinavia. From the thirteenth century onward, the Middle High German word for Hun, hiune, became a synonym for giant, and continued to be used in this meaning in the forms Hüne and Heune into the modern era. In this way, various prehistoric megalithic structures, particularly in Northern Germany, came to be identified as Hünengräber (Hun graves) or Hünenbetten (Hun beds).

Венгриялықтармен байланысы

Жоғарғы орта ғасырдан бастап венгр деректемелері венгрлердің (мажарлардың) және ғұндардың арасындағы тектік байланыс немесе жақын қарым-қатынас туралы мәлімдеме жасап келген. Бұл талап алғаш рет венгр емес көздерде пайда болған және венгрлердің өзі оның теріс мағыналарына байланысты оны біртіндеп қабылдады. Анонимді «Gesta Hungarorum» (1200 жылдан кейін) еңбегі Арпад әулетінің тегі Аттиладан таратылғанын айтатын алғашқы венгр деректемесі болып табылады, бірақ ол венгрлер мен ғұндар халықтарының туыс екенін мәлімдемейді. Гун және венгр халықтарының туыс екенін алғаш айтқан венгр авторы – Кезалық Симон, оның «Gesta Hunnorum et Hungarorum» (1282–1285) еңбегінде. Симон ғұндар мен венгрлердің Хунор және Магор есімді екі бауырдан тарағанын айтады. Бұл талаптар венгрлерге ежелгі тектік ағаш құрды және Паннонияны жаулап алуын заңдастыруға көмектесті. Қазіргі ғалымдар бұл талаптарды көбінесе жоққа шығарады. Осы жылнамалардағы ғұндық тектік шығу туралы Дженё Сюц былай деп жазады: «Мажарлардың ғұндық тегі, әрине, француздың троялық тегі немесе сол кезде жасалған басқа да *origo gentis* теориялары сияқты, ойдан шығарылған. Мажарлар шын мәнінде фин-угорлық халықтардың угорлық тармағынан шыққан; Шығыс Еуропа далаларындағы саяхаттары барысында олар әртүрлі (әсіресе ирандық және түркілік) мәдени және этникалық элементтерді сіңіріп алды, бірақ олардың ғұндармен генетикалық немесе тарихи байланысы жоқ». Жалпы алғанда, 19 ғасырда венгр және фин-угор тілдері арасындағы қарым-қатынастың дәлелдері венгрлердің ғұндық тегін ғылыми тұрғыдан жоққа шығарды деп есептеледі. Мажарлар ғұндардың ұрпағы болмаса да, олар тарихи тұрғыдан түркі халықтарымен тығыз байланысты болған. Хён Джин Ким венгрлердің ғұндармен болгарлар мен аварлар арқылы байланысты болуы мүмкін деп болжайды, олардың екеуінде де ғұндық элементтер болған деп санайды. Тағы бір талап, сонымен қатар Кезалық Симоннан алынған, Трансильванияның венгр тілінде сөйлейтін секел халқы Аттиланың өлімінен кейін Трансильванияға қашқан ғұндардың ұрпағы және Венгрия Паннонияны жаулағанға дейін сол жерде қалды. Секелдердің шығу тегі белгісіз болғанымен, қазіргі заманғы тарихшылар мен археологтар дәлелдердің жетіспеуіне байланысты секелдерді ғұндардан шыққан деп санамайды. Ласло Маккай кейбір археологтар мен тарихшылардың пікірінше, секелдер – венгр тайпасы немесе 7 ғасырдың соңында аварлар (замандас еуропалықтар оларды ғұндармен теңестірген) Карпат алабына әкелген оногур болгар тайпасы. Аңызбен салыстырғанда, секелдер 11 ғасырда Батыс Венгриядан Трансильванияға қоныс аударды. Олардың тілі де ғұндардан венгр тіліне ауысқандығын көрсететін ешқандай дәлел жоқ, егер олар ғұндар болса, мұндай өзгеріс күтілген еді. Венгрлердің ғұндардан тарағаны туралы түсінік негізгі ғылыми қауымдастықтар тарапынан қабылданбаса да, бұл идея венгр ұлтшылдығы мен ұлттық бірегейлікке маңызды әсерін тигізе берді. Венгрия аристократиясының көп бөлігі 20 ғасырдың басына дейін ғұндық көзқарасты ұстануын жалғастырды. Фашистік Жебелер айқасы партиясы да өз үгіттерінде Венгрияны Хунния деп атады. Венгрияның ғұндық тегі қазіргі радикалды оңшыл партияның пантуранизм идеологиясында маңызды рөл атқарды. Румыниядағы секел азшылығының ғұндық тегіне қатысты аңыздар сол топтың этникалық ерекшелігіне үлкен рөл атқарады. Венгрияның оңшыл мүшелері премьер-министр Виктор Орбанның үкіметі мен Венгрия зерттеу институтының (Magyarságkutató Intézet, MKI) қолдауымен венгрлердің ғұндардан шыққандығын насихаттауды жалғастыруда.

Beginning in the High Middle Ages, Hungarian sources have claimed descent from or a close relationship between the Hungarians (Magyars) and the Huns. The claim appears to have first arisen in non Hungarian sources and only gradually been taken up by the Hungarians themselves because of its negative connotations. The Anonymous Gesta Hungarorum (after 1200) is the first Hungarian source to mention that the line of Árpádian kings were descendants of Attila, but he makes no claim that the Hungarian and Hun peoples are related. The first Hungarian author to claim that Hun and Hungarian peoples were related was Simon of Kéza in his Gesta Hunnorum et Hungarorum (1282–1285). Simon claimed that the Huns and Hungarians were descended from two brothers, named Hunor and Magor. These claims gave the Hungarians an ancient pedegree and served to legitimize their conquest of Pannonia. Modern scholars largely dismiss these claims. Regarding the claimed Hunnish origins found in these chronicles, Jenő Szűcs writes:
The Hunnish origin of the Magyars is, of course, a fiction, just like the Trojan origin of the French or any of the other origo gentis theories fabricated at much the same time. The Magyars in fact originated from the Ugrian branch of the Finno Ugrian peoples; in the course of their wanderings in the steppes of Eastern Europe they assimilated a variety of (especially Iranian and different Turkic) cultural and ethnic elements, but they had neither genetic nor historical links to the Huns. Generally, the proof of the relationship between the Hungarian and the Finno Ugric languages in the nineteenth century is taken to have scientifically disproven the Hunnic origins of the Hungarians. While the Magyars may not be descendants of the Huns, they were historically closely associated with Turkic peoples. Hyun Jin Kim supposes that the Hungarians might be linked to the Huns via the Bulgars and Avars, both of whom he holds to have had Hunnish elements. Another claim, also derived from Simon of Kéza, is that the Hungarian speaking Székely people of Transylvania are descended from Huns, who fled to Transylvania after Attila's death, and remained there until the Hungarian conquest of Pannonia. While the origins of the Székely are unclear, modern historians and archaeologists do not consider the Székelys to be of Hunnic origin due to a lack of evidence. László Makkai notes as well that some archaeologists and historians believe Székelys were a Hungarian tribe or an Onogur Bulgar tribe drawn into the Carpathian Basin at the end of the 7th century by the Avars (who were identified with the Huns by contemporary Europeans). Unlike in the legend, the Székely were resettled in Transylvania from Western Hungary in the eleventh century. Their language similarly shows no evidence of a change from any non Hungarian language to Hungarian, as one would expect if they were Huns. While the notion that the Hungarians are descended from the Huns has been rejected by mainstream scholarship, the idea has continued to exert a relevant influence on Hungarian nationalism and national identity. A majority of the Hungarian aristocracy continued to ascribe to the Hunnic view into the early twentieth century. The Fascist Arrow Cross Party similarly referred to Hungary as Hunnia in its propaganda. The supposed Hunnic origins of the Hungarians also played a large role in the modern radical right wing party Jobbik's ideology of Pan Turanism. Legends concerning the Hunnic origins of the Székely minority in Romania, meanwhile, continue to play a large role in that group's ethnic identity. Members of the Hungarian right wing, with the support of the government of prime minister Victor Orbán and academic institutions such as the Institute of Hungarian Research (Magyarságkutató Intézet, MKI), continue to promote Hungarian descent from the Huns.

Қазіргі кездегі жауыздықпен байланысты

Қазіргі мәдениет ғұндарды көбінесе зор қатыгездік пен варварлықпен байланыстырады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас елдердің насихаты немістерді жабайы варварлар ретінде көрсету үшін оларды жиі "ғұндар" деп атады; осы қолданыс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде де белгілі бір шекте жалғасты.