Кіріспе

Ерте герман халықтары герман халықтары.

Готтар (; Готи, Γότθοι (Gótthoi)) – Батыс Рим империясының құлдырауына және ортағасырлық Еуропаның қалыптасуына зор үлес қосқан герман халықтары. Бургундтар, вандалдар және басқаларымен бірге олар Шығыс герман тобына жатады. Кейінгі антик дәуірінің римдік авторлары готтарды германдықтар деп санамаған. Қазіргі заманғы ғылымда готтар кейде германдықтар ретінде танылады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Готика тарихындағы маңызды дерек көзі – 6 ғасыр тарихшысы Йорданның, гот тегінен шыққан болуы мүмкін, «Гетикасы». Йордан «Гетиканы» Кассиодордың бұрынғы, қазір жоғалған еңбегіне негіздегенін айтады, бірақ сонымен қатар он бес басқа классикалық көзден материалдар келтіреді, оның ішінде басқаша белгілі емес жазушы Аблабий. Көптеген ғалымдар Йорданның готтардың шығу тегі туралы баяны, кем дегенде, ішінара готтардың тайпалық дәстүрінен алынған және кейбір егжей-тегжейлерінде дұрыс екенін қабылдайды. Йорданның сөзіне қарағанда, готтар Скандза (Скандинавия) деп аталатын аралдан шыққан, одан патшасы Бериг тұсында теңіз арқылы Готискандза деп аталатын жерге көшіп келген. Тарихшылар бұл оқиғаның растығы мен дұрыстығы туралы келіспейді. Көптеген ғалымдар скандинавиядан готтардың көшіп келуі археологиялық жазбаларда көрінетінімен келіседі, бірақ дәлелдер толыққанды емес. Барлық халықтың бірден жаппай көшіп кетуінен гөрі, скандинавиялық шығу тегін жорамалдайтын ғалымдар б.з.д. және б.з. ғасырларындағы бірте-бірте көші-қон процесін көреді, бұл, мүмкін, ұзақ мерзімді байланыстарға және Скандинавиядан бірнеше элиталық рулардың ғана көшіп келуіне ұласыпты. Готтардың аты, кейбір шведтік жер-су атаулары және гуттар мен геаттардың аттары арасындағы ұқсастықтар готтардың Готланд немесе Гёталандтан шыққандығының дәлелі ретінде келтіріледі. Готтар, геаттар және гуттар Балтық теңізінің екі жағында да белсенді болған теңізшілер қауымының ұрпақтары болуы мүмкін. Готика тілі мен скандинавия тілдерінің (әсіресе гутниш тілінің) ұқсастықтары мен айырмашылықтары скандинавиялық шығу тегін қолдайтын және оған қарсы дәлелдер ретінде келтірілген. Ғалымдар Готискандзаны Вильбарк мәдениетінің аймағында орналастырады. Бұл мәдениет біздің заманымыздың 1 ғасырында төменгі Вислада және Померания жағалауында пайда болды, бұрынғы Оксюве мәдениетін ығыстырды. Ол негізінен Оксюведен жерлеу салтымен, қабірлерде қару-жарақ жоқтығымен және тас шеңберлерінің болуымен ерекшеленеді. Бұл аймақ скандинавиялық қола дәуірі мен лузация мәдениеті кезеңінен бері Скандинавиямен тығыз байланыста болған. Вильбарк кезеңіндегі тұрғындарының көпшілігі готтар мен ругийлер сияқты герман халықтары болған деп есептеледі. Йордан жазғандай, готтар Готискандзаға қоныстанғаннан кейін көп ұзамай Ульмеругилердің (Ругийлердің) жерлерін басып алды.

Гунндардың келуі (шамамен 375)

375 жылы ғұндар готтардың шығысында тұратын иран тайпаларын жаулап алды, содан кейін готтармен бірге готтардың жеріне басып кірді. Готика империясы. Осы кезең туралы мәліметтерді римдік тарихшы Аммиан Марцеллин берген, ол 370-ші жылдары Скифиядағы гот патшалықтарында ғұндардың үстемдігі басталғанын жазды. Гунндардың шабуылы готтардың шығысқа қарай кеңеюіне жауап ретінде болған болуы мүмкін. Ерманар (376 жылы қайтыс болды) өзіне-өзі қол жұмсағаннан кейін Грефунгтар бірте-бірте ғұндардың билігіне бағынды. Кристофер И. Беквит ғұндардың Еуропа мен Рим империясына жасаған шабуылының мақсаты – батыстағы тәуелсіз готтарды бағындыру болғанын айтады. Гунндар Тервингтерге шабуыл жасады, ал Афанарик тауларға (сагаларда Каукаланд деп аталады) паналады. Амброзий өзінің «Киелі Рух туралы» (De Spiritu Sancto) еңбегінде 376 жылға дейін Афанариктің патшалық атақтары туралы қысқаша айтады. Готтар мен ғұндар арасындағы шайқастар «Готтар мен ғұндардың шайқасы» (Hlöðskviða) атты ортағасырлық исланд сагасында сипатталған. Сагаларда Геаттардың патшасы Гизурдың ғұндармен болған қақтығыста готтарға көмекке келгені айтылады, бірақ бұл сага кейінірек гот-ғұн қақтығысынан туындауы мүмкін. Гунндар көптеген готтарды бағындырып, оларды өз қатарына қосса да, Фритигерн 376 жылы халықтың бір бөлігімен Шығыс Рим императоры Валенске келіп, Дунайдың оңтүстік жағалауына қоныстануға рұқсат сұрады. Валенс рұқсат берді және тіпті готтарға өзеннен өтуге көмектесті (вероятно, Дуросторум бекінісінде). Готардың Дунай арқылы көшіп кетуі, мүмкін, спонтанды болмаған, ал қауымның жетекші мүшелері арасындағы ұзақ талқылардан кейін жоспарланған операция болған. Готар келгеннен кейін римдіктермен жасасқан келісім бойынша қаруларын тапсыруы керек еді, бірақ олардың көпшілігі қаруларын сақтап қалды. Моэзоготтар Фракия мен Моэзияға қоныстанды.

376 382 жылғы готика соғысы

Жергілікті жемқор римдік шенеуніктердің зұлымдығына ұшыраған гот босқындары көп ұзамай аштыққа тап болды; кейбіреулері шіріткен иттің етіне алмастырып, өз балаларын рим құл саудагерлеріне сатуға мәжбүр болды. Осы қиянатқа ашуланған Фритигерн Фракияда кең ауқымды көтеріліс ұйымдастырды, оған гот босқындары мен құлдары ғана емес, сонымен қатар наразы рим жұмысшылары мен шаруалары, және рим армиясынан дезертир болған готтар да қосылды. Нәтижесінде туған қақтығыс, Готика соғысы деп белгілі болды, бірнеше жылға созылды. Осы аралықта Грефунгтардың Алатеус және Сафракс басқарған тобы, Грефунг патшасы Витимиристің ұлы және мұрагері Витерикпен бірге регенттік құқығын жүзеге асырған, Римнің рұқсатынсыз Дунайды кешіп өтті. Готика соғысы 378 жылы Адрианополь шайқасында шешімін тапты, онда римдіктер ауыр жеңіліске ұшырады және Валенс қаза тапты. Адрианопольдегі готтардың шешуші жеңісінен кейін, Шығыс Рим империясының әскери магистрі Юлий Кіші Азия, Сирия және Римнің шығысындағы басқа да аймақтарда готтарды жаппай қырды. Көтеріліс болады деп қорқып, Юлиан готтарды қалалық көшелерге жеңді, онда олар қашып құтыла алмады және солдаттар мен бейбіт азаматтарды бірдей өлтірді. Бұл жаңалық тараған сайын готтар аймақ бойынша көтеріліс көтерді, көптеген адамдар қаза тапты. Тірі қалғандары Фригияда қоныстанған болуы мүмкін. 379 жылы Теодосий I билікке келгеннен кейін римдіктер Фритигерн мен оның ізбасарларын бағындыру үшін жаңадан шабуылға шықты. Шамамен сол уақытта Афанарик Фритигерннің хиле-салғысы арқылы Кавказдан қашып Константинопольға келді. Афанарик Теодосийден жылы күтім көрді, Рим императорын мақтады және келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болғаннан кейін император оған салтанатты жерлеу рәсімін өткізді. 382 жылы Теодосий Тервингтермен бейбіт келіссөздер бастады, ол 3 қазан күні 382 жылы аяқталды. Тервингтер кейіннен Фракияда римдіктердің foederati мәртебесіне ие болды және рим армиясына әскер беруге міндетті болды.

Готтардың кейінгі бөлінісі мен таралуы

Гунндардың шабуылынан кейін готтардың екі ірі тобы пайда болды: вестготтар және остготтар. Вестготтар "батыс готтарын", ал остготтар "шығыс готтарын" білдіреді. Балти әулеті басқарған вестготтар Тервингтерден шыққан деп санайтын және Рим жерінде фодераттар ретінде өмір сүрген, ал Амали әулеті басқарған остготтар Греутюнгтерден шыққан деп санайтын және ғұндардың бағынышында болған. Прокопий вестготтар есімін "батыс готтары" деп, ал остготтар есімін "шығыс готтары" деп түсіндірді, бұл сол кездегі гот мемлекеттерінің географиялық орналасуын көрсетеді. Готтарға тығыз байланысты гепидтер де ғұндардың үстемдігінде өмір сүрді. Готтардың кішкентай тобы – Қырым готтары, олар Қырымда қалып, орта ғасырларға дейін өз готтық ерекшеліктерін сақтап келді.

Визиготтар

Визиготтар – готикалық жаңа саяси бірлік, олардың алғашқы басшысы Аларик I тұсында құрылған. 382 жылы Теодосийдің Балқанға қоныс аударуынан кейін готтар Рим армиясында маңызды лауазымдарға ие болды. Римдік азаматтармен қарым-қатынас кейде шиеленісті болды. 391 жылы Теодосий I-нің құлық-батысымен гот сарбаздары Салоникадағы Гипподромда гот генералы Бутериктің жазалануына жауап ретінде мыңдаған римдік көрермендерді өлтірді. 394 жылы Евгений мен Арбогастқа қарсы азамат соғысында Теодосийге қызмет ету кезінде готтар ауыр шығынға ұшырады. 395 жылы Теодосий I қайтыс болғаннан кейін Аларик және оның Балқан готтары Грекияға басып кірді, онда олар Пирейді (Афина портын) тонады және Коринф, Мегара, Аргос және Спартаны қиратты. Афина үлкен пара бергендіктен құтылды, ал шығыс императоры Флавий Аркадий 397 жылы Аларикті Иллириядағы *magister militum* ("әскерлердің шебері") етіп тағайындады. Римдіктерден мойынұстау алмағаннан кейін Атаулф 415 жылдың басында Испанияға шегініп, көп ұзамай Барселонада өлтірілді. Оның орнын Сигерик, содан кейін Валлиа басты, ол Визиготтарды оңтүстік Галлияда, астанасы Тулузада *foederati* ретінде Хонорийдің қабылдауына қол жеткізді. Валлиа кейіннен Испаниядағы Силинги вандалдары мен аландарға ауыр жеңілістерді сыйлады. Валлианың орнын Готтардың Аквитаниядағы қоныстануын аяқтаған Теодорих I басты. Олар преториан префекті орналасқан Арль қаласына жиі аттанды, бірақ әрқашан кері қайтарылды. 439 жылы вестготтар римдіктермен келісімге келді. Теодорих II тұсында вестготтар римдіктермен одақтасып, Каталаун далалары шайқасында Атилламен тең күшпен шайқасты, бірақ Теодорих шайқаста қаза тапты. Еврик тұсында вестготтар тәуелсіз Визигот патшалығын құрып, суэбтерді Испаниядан шығарып, Галисияға қайтарды. Олар Испанияны басқарса да, олар әлі де 6 миллионнан астам испан-рим халқының ішінде 200 мыңға жуық кішкентай азшылықты құрады. 507 жылы вестготтар франк патшасы Хлодвиг I Вуйе шайқасында Галлияның көп бөлігінен ығыстырылды. Олар Теодорих Ұлы жіберген остригот отрядының уақтылы келгенінен кейін Нарбон және Прованс аймақтарын сақтап қалды. Вуйедегі жеңіліс оларды Испанияға тереңірек енуге және Толедода жаңа астананы құруға мәжбүр етті. VI ғасырдың соңында Лювигильдтің басшылығымен вестготтар Галисиядағы суэбтерді және оңтүстік-батыстағы византиялықтарды бағындырып, Иберия түбегінің көп бөлігін билеуге қол жеткізді. Лювигильд испан-римдіктер мен готтар арасындағы аралас некеге тыйым салған заңды да жойды және ол ариандық христиан болып қалды. VI ғасырдың соңында Рекаред I-нің католицизмді қабылдауы готтардың испан-римдіктермен араласуына ықпал етті. VII ғасырдың соңында Визигот патшалығы ішкі дағдарыстарға ұшырады. Олардың патшалығы құлап, 711 жылдан бастап соңғы патшасы Родерик Гуадалете шайқасында жеңілгеннен кейін Умайяд халифатымен басып алынды. Кейбір визигот ақсүйектері Астурия, Пиреней және Кантабрияның таулы аймақтарында пана тапты. Джозеф Ф. О'Каллаханның сөзіне сүйенсек, испан-гот аристократиясының қалдықтары әлі де Испания қоғамында маңызды рөл атқарды. Визигот билігінің соңында испан-римдіктер мен визиготтардың ассимиляциясы қарқынды жүрді. Олардың ақсүйектері өздерін бір халық ретінде, яғни *gens Gothorum* немесе испандықтар ретінде қарастыра бастады. Олардың белгісіз саны Астурияға немесе Септиманияға қашып кетті. Астурияда олар Пелагийдің көтерілісін қолдады және жергілікті басшылармен бірігіп, жаңа аристократия құрды. Тау аймағының халқы жергілікті астурлар, галисиандар, кантабрилер, басктар және испан-гот қоғамына ассимиляцияланбаған басқа топтардан тұрды. 718 жылы Астурия Корольдігін құрған және 722 жылы Ковадонга шайқасында мұсылмандарды жеңген Астурия дворяны Пелагийдің басшылығымен христиандар бақылауға ие бола бастады. Бұл тарихшылар Реконкистаның басталуы деп санайды. Қазіргі Испания мен Португалия Астурия патшалығынан пайда болды. Визиготтар толыққанды түрде романдануға ұшырамады, керісінше, олар үлкен аумаққа және халыққа тарағандықтан "испаншаланды". Олар бірте-бірте жаңа мәдениетті қабылдады, практикалық әскери әдет-ғұрыптардан, кейбір көркемдік тәсілдерден, отбасылық дәстүрлерден, мысалы, батырлар әндері мен фольклордан басқа, өзінің бастапқы мәдениетінен аз нәрсені сақтап қалды. Осы түпнұсқалық визигот мәдениетінің артефакттары қазіргі аймақтық мәдениеттің негізін құрады. Өздерін визиготтардың мұрагерлері деп есептейтін христиандық испан монархтары Мұсылман Испаниясын қайта басып алуға жауапкершіліктерін жариялады, ол 1492 жылы Гранаданың құлауымен аяқталды.

Остготтар

Гундықтардың шабуылынан кейін көптеген готтар гунндықтардың бағынысына түсті. Амали әулетінің басшылығымен осы готтардың бір бөлігі остготтар деп аталды. Басқалары Рим империясына паналап, сонда рим әскеріне қабылданып, қызмет етті. 399 жылдың көктемінде Наколеядағы әскерге жауапты гот көшбасшысы Трибигильд көтеріліс ұйымдастырып, оған қарсы жіберілген алғашқы император әскерін жеңді, мүмкін ол батыста Алариктің жетістіктерін қайталауға тырысқан шығар. 395 жылы Стилихон мен Евтропиймен бірге Руфиннің билігін құлатқан гот Гайнас Трибигильдтің көтерілісін басу үшін жіберілді, бірақ оның орнына Шығыс Рим империясында билікті басып алуға әрекеттенді. Алайда, римдіктерге адал гот Фравитта бұл әрекеттің жолын кесті, содан кейін Константинопольде мыңдаған гот азаматы қаза тауып, көптегендері бас сауғалаған жергілікті ариан шіркеуінде тірідей өртенді. VI ғасырда готтар Кіші Азияның бір бөлігіне қоныс аударды. Олардың ұрпақтары, элиталық Оптиматои полкіне біріккен, 8 ғасырдың басында да сол жерде өмір сүрді. Көптеп ассимиляцияланғанмен, олардың гот тегі әлі де жақсы білінетін: тарихшы Теофан Исповедник оларды гот-гректер (Gothograeci) деп атады. Остготтар 451 жылы Каталаун жазығындағы шайқаста гунндармен бірге күресті. Атилланың өлімінен және 454 жылы Недао шайқасында гунндардың жеңілісінен кейін, остготтар өздерінің патшасы Валамирдің басшылығымен гунндық үстемдіктен шықты. Бұл оқиға туралы әңгімелер славян эпостық жырларында сақталған болуы мүмкін. Оның ізбасары Теодемирдің басшылығымен олар 468 жылы Бассианада гунндарды толық жеңіп, 469 жылы Болия шайқасында римдіктердің қолдауымен келген герман тайпаларының одағын жеңіп, Паннонияда үстемдікке ие болды. Теодемирдің орнын 471 жылы оның ұлы Теодорих басты, ол тракиялық готтардың көшбасшысы Теодорих Страбонмен өз халқының басшылығы үшін күресуге мәжбүр болды. Теодорихтың Константинопольге қауіптенгенін сезіп, Шығыс Рим императоры Зенон 488 жылы Теодорихке Италияға шабуыл жасауға бұйрық берді. 493 жылы Теодорих Италияны сцирлік Одоакрдан басып алып, оны өз қолымен өлтірді, содан кейін Остготтар мемлекетін құрды. Теодорих халқын Италияға қоныстандырды, олардың саны 100 000–200 000-ға жетеді деп есептеледі, көбінесе елдің солтүстік бөлігінде, және елді тиімді басқарды. Италиядағы готтар ел халқының аз бөлігін құрады. Готтар мен римдіктердің аралас некелесуіне тыйым салынды, римдіктерге де қару ұстауға рұқсат берілмеді. Дегенмен, римдіктердің көпшілігімен әділ қарастырылды. Готтар VI ғасырдың басында Теодорихтің басшылығымен қысқа мерзімге бір мемлекетте бірікті, ол 507 жылы Воуилле шайқасында Аларик II қаза болғаннан кейін вестготтар мемлекетінің регенті болды. Теодорихтің өлімінен кейін көп ұзамай, Шығыс Рим империясы Готика соғысында елге басып кірді, бұл Италия жарты аралын қиратып, халқын азайтты. Остготтар патшасы Тотиланың басшылығымен қысқа уақытқа қайта өркендеді, бірақ 552 жылы Тагина шайқасында қаза тапты. 553 жылы Монс-Лактарий шайқасында остготтар патшасы Теяның соңғы қарсылығынан кейін остготтардың қарсылығы тоқтатылды, ал Италиядағы қалған готтарды 567 жылы Италияға басып кіріп, Ломбардтар мемлекетін құрған тағы бір герман тайпасы – Ломбардтар ассимиляциялады.

Қырымдық готтар

Қара теңіздің айналасындағы, әсіресе Қырымдағы жерлерде қалған гот тайпалары Қырым готтары деп аталды. V ғасырдың соңы мен VI ғасырдың басында Қырым готтары Еуропа империясының билігінен айырылғаннан кейін шығысқа қарай көшіп келе жатқан гунн шапқыншылықтарына тойтарыс беруге мәжбүр болды. V ғасырда Ұлы Теодорих Италиядағы жорықтары үшін Қырым готтарын тартып алуға тырысты, бірақ олардың көпшілігі оған қосылуға қызығушылық танытпады. Олар Готтия митрополиясы арқылы Шығыс православие шіркеуімен байланыс орнатты және Византия империясымен тығыз қарым-қатынаста болды. Орта ғасырларда Қырым готтары хазарлармен үнемі қақтығыста болды. Қырым готтарының астанасы Дорос митрополиті Иоанн Готиский 8 ғасырдың соңында хазарларды Қырымнан қысқа мерзімге қуды және кейіннен Шығыс православие әулиесі ретінде қанонизацияланды. 10 ғасырда Қырым готтарының жерлеріне хазарлар қайтадан шабуыл жасады. Оған жауап ретінде Қырым готтарының басшылары Киев князі Святослав I-мен одақтасты, ол хазар қағанатын жойды. Кейінгі орта ғасырларда Қырым готтары Теодор княздығының құрамына кірді, ол 15 ғасырдың соңында Осман империясымен басып алынды. 18 ғасырға дейін Қырымдағы азаздаған адамдар қырым гот тілінде сөйлеген болуы мүмкін.

Тіл

Готтар герман тілінде сөйлеген. Готика тілі – ең ерте куәліктері (4-ғасыр) кездесетін герман тілі және тек қана есімдер, тарихи есептерде сақталған қысқа фразалар мен басқа тілдерге қарыз сөздер арқылы құжатталған жалғыз шығыс герман тілі. Бұл оны салыстырмалы тіл білімінде зор қызығушылық тудыратын тілге айналдырады. Готика тілі негізінен Ульфилаға жатқызылатын Киелі кітаптың ішінара аудармасын қамтитын, қазір Швецияның Уппсала қаласында сақталатын "Аргентеус кодексі" арқылы белгілі. Франктердің әскери жеңісі, Италиядағы готтардың құрылуы және географиялық оқшаулану салдарынан тіл 500 жылдардың ортасына қарай құлдырауға ұшырады. Испанияда 589 жылы вестготтар католицизмге өткен кезде тіл шіркеу тілі ретіндегі соңғы және, мүмкін, әлдеқашан әлсіреп бара жатқан функциясын жоғалтты; ол 8 ғасырға дейін Иберия түбегінде (қазіргі Испания мен Португалия) үй тілі ретінде сақталды. Франк авторы Валафрид Страбон 9 ғасырдың басында Готика тілі әлі де Дунайдың төменгі ағысында, қазіргі Болгарияда сөйленгенін жазды, ал саяхатшылардың жазбаларында айтылғандай, Қырымда 16 ғасырға дейін оған жақын Қырым готы диалектісі қолданылды. Көптеген қазіргі ғалымдар Қырым готы тілінің Ульфиланың Киелі кітап аудармасының негізінде жатқан диалектіден шықпағанына сенеді.

Ерте кездері

Гунндар шапқысын алдында готикалық Черняхов мәдениеті грек және римдік шеберлердің ықпалымен әшекейлер, ыдыстар және сәндік заттар жасады. Олар алтын бұйымдарына қымбат тастарды ендеу үшін соғылған немесе орнатылған ұяшықтарды пайдалана отырып, алтынмен жұмыс істеудің көп түсті стилін дамытты.

Остготтар

Доманьяно қазынасының бір бөлігі болған бүркіт пішінді фибула шамамен 500 жылдары киімді бекіту үшін қолданылған; Нюрнбергтегі Germanisches Nationalmuseum-де көрсетілген бұл туынды кеңінен танымал.

Экономика

Археология көрсеткендей, вестготтар, остготтардан өзгеше, көбінесе шаруалар болған. Олар бидай, арпа, қарабидай және зығыр егіп отырды. Сонымен қатар шошқа, құс және ешкі өсірген. Аттар мен есектер жұмыс малдары ретінде өсіріліп, шөппен қоректендірілген. Қойлар жүні үшін өсіріліп, одан киім жасалған. Археологиялық зерттеулер олардың шебер қыш өндірушілер және теміршілер болғанын көрсетеді. Римдіктермен бейбіт келісімдерге келгенде, готтар еркін сауда талап еткен. Римнен әкелінетін тауарлардың ішінде шарап және тамақ майы болған. Рим авторлары готтардың өз халқынан да, бағынышты халқынан да салық алмайтынын жазған. 5-ғасырдың басындағы христиан жазушысы Салвиан готтардың және олармен туысқан халықтардың кедейлерге жасаған жақсы қатынасын Римнің Галлиясындағы шаруалардың жағдаймен салыстырды:
Готтар елінде варварлар мұндай зорлық-зомбылыққа жол бермейді, тіпті олардың арасында тұратын римдіктердің өзі де оны көтере алмайды. Сондықтан сол аймақтағы барлық римдіктердің бір ғана тілегі бар – Рим билігіне қайта оралмау. Сол аймақтағы рим халқы бірауыздан: «Бізге варварлар арасында қазіргі өмірімізді жалғастыруға рұқсат берілсін!» – деп дұға етеді.

Остготтар

Теодорик кесенесі (италян тілінде: Mausoleo di Teodorico) – Италияның Равенна қаласының сыртындағы ежелгі ескерткіш. Оны 520 жылы остгот Теодорих I өзінің болашақ қабірі ретінде салған. Кесененің қазіргі құрылымы екі онбұрышты қабаттан тұрады, бірі екіншісінің үстінде орналасқан; екеуі де Истрия тасынан жасалған. Оның шатыры – 10 метр диаметрі бар, 230 тонна салмақты Истрия тасынан жасалған бір тас. Бұл готтардың скандинавиялық тегіне сілтеме болуы мүмкін, сондықтан сәулетші фризді V және VI ғасырлардағы скандинавиялық металл әшекейлерінде кездесетін өрнекпен безендірген. Бір ойыс төменге қарай, жерлеу рәсімдері өткізілетін бөлмеге алып келеді; ал баспалдақ жоғарғы қабатқа шығарады. Еденнің ортасында Теодорихтің жерленген жері – дөңгелек порфир тас қабір орналасқан. Оның дене қалдықтары Византия билігі тұсында алынып, кесене христиан ораториясына айналдырылған. XIX ғасырдың соңында кесенені жартылай су басып қалған жақын жердегі кішкене өзеннің шөгінділерінен тазартылып, қазылған. Теодорих сарайы, Равеннада орналасқан, аркалары мен бұрынғы римдік ғимараттардан қайта пайдаланылған монолитті мәрмәр бағаналары бар симметриялық композицияға ие. Бағаналардың капительдері әртүрлі пішіндес және өлшемдес. Остготтар римдік ғимараттарды қалпына келтірді, соның арқасында олардың кейбіреулері бізге дейін жетті.

Визиготтар

Испанияны басқарған кезеңде вестготтар базиликалық немесе крест тәрізді жоспарлы бірнеше шіркеулер салды, олардың арасында Сан-Педро-де-ла-Наве (Эль-Кампильоде), Санта-Мария-де-Мельке (Сан-Мартин-де-Монтальбан), Санта-Люсия-дель-Трампаль (Алькуэскар), Санта-Комба (Банде) және Санта-Мария-де-Лара (Кинтанилья-де-лас-Виньяс) шіркеулері сақталған. Паленсия соборындағы вестгот крипті (Сан-Антолин крипті) – бұл 7-ші ғасырдың ортасында, Вамба патшаның билігінде салынған вестгот капелласы, ол Памьестің әулие Антониннің қабірлерін сақтау үшін салынған. Әулие Антонин – 672 немесе 673 жылдары Вамбаның өзі Нарбоннан Визигот Испаниясына әкелген визигот галл ақсұлуы. Бұл Паленсия вестгот соборының жалғыз қалдықтары. Рекополис (испанша: Recópolis) – Гвадалахара провинциясындағы Зорита-де-лос-Канес кішкентай қазіргі ауылының жанында орналасқан, Кастилия-Ла-Манча, Испаниядағы визиготтар Испанияда негізін қалаған кем дегенде төрт қаланың бірінің археологиялық орны. Бұл Батыс Еуропадағы бесінші мен сегізінші ғасырлар аралығында құрылған жалғыз қала. Алкала университетінің археология профессоры Лауро Ольмо Энсисоның сөзіне сәйкес, қаланы визигот патшасы Леовигильд өзінің ұлы Рекаред I-ді құрметтеу үшін және Рекаредтің Цельтиберия провинциясындағы қосалқы патша ретінде қызмет етуі үшін, Толедо қаласы орналасқан Карпетанияның батысында салуға бұйрық берді.

Сыртқы келбеті

Ежелгі дереккөздерде готтар әрқашан биік бойлы, денелі, ашық терілі, сары шашты және көк көзді деп сипатталады. Төртінші ғасырдағы грек тарихшысы Еунапий олардың ерекше күшті дене бітімін теріс мағынада былай деп сипаттады: "Олардың денелері оларды көргеннің бәріне жек көрініш тудырды, себебі олар тым үлкен және аяқтары көтере алмайтынша ауыр болды, сондай-ақ белдері Аристотель жазған жәндіктердей тар болды". Прокопий вандалдар мен гепидтердің готтарға ұқсас болғанын айтады және осыған сүйене отырып, олардың бәрі бір түбінен шыққан деген болжам жасады. Готтар туралы ол: "Олардың барлығының денесі ақ, шашы сары, бойлары биік және көз тартарлықтай сұлу" деп жазды.

ДНҚ

Столарек және басқалар. (2023) және Антонио және басқалар. (2022) Wielbark мәдениетінің готтарынан геномдарды тізбектеп алды. Столарек және басқалар. бұл топ Wielbark мәдениетінің аумағындағы көптеген орналасқан жерлерден көптеген үлгілерді қамтиды. Нәтижелер археологиялық және тарихи дәлелдермен сәйкес келеді, Wielbark мәдениетінің Оңтүстік Скандинавиядан көшіп келу арқылы қалыптасқанын күшті түрде көрсетеді. Wielbark мәдениетінің үлгілерінің көп бөлігі автосомалық тұрғыдан скандинавиялық сипатта болады және негізінен скандинавиялық Y ДНК гаплогруппаларын алып жүреді. Wielbark готтары арасында ең көп кездесетін Y ДНК гаплогруппасы – I1 M253 Y ДНК гаплогруппасы, ол Оңтүстік Скандинавиядағы Скандинавия қола дәуіріне тән, онда ол өте жоғары жиілікте кездесетін және алғаш рет сол жерден тараған. Wielbark готтары арасында I1 тасымалдаушылары арасында маңызды субкладтық әртүрлілік байқалады, бұл мәдениеттің еркек аталары Скандинавияның кеңінен тараған аймағынан шыққан рулардан тарағандығын көрсетеді. Антикалық дәуірдің соңындағы халық қозғалысын бағалау мақсатында, 2023 жылғы Дунайдағы Рим шекарасы туралы зерттеу «Готтар этникалық жағынан әртүрлі конфедерациялар болған» деген қорытындыға келді. Римдік орындарынан алынған көптеген үлгілер, лимесқа жақын (мысалы, Виминациум), 3-ғасыр немесе одан кейінгі кезеңге жатады және 42%-дан 55%-ға дейін жергілікті Балқан темір дәуірімен байланысты ата-тегі, сондай-ақ Орталық/Солтүстік Еуропа және Понт қазақ даласының ата-тегін қамтиды. Бұл үлгілердегі 9 еркектің 7-сі осы шекарадан тыс ата-тектік көздермен байланысты гаплогруппаларға жатады (I1 және R1b U106: Солтүстік Еуропа; Z93: Темір дәуірі даласы). Бұл үлгілердің көпшілігі Орталық/Солтүстік Еуропа мен Понт қазақ даласының ата-тегі арасындағы араласу Рим империясына қоныс аударудан бұрын шекарадан тыс жерде болған, «мысалы, готтар басшылығымен әртүрлі конфедерациялардың құрылуын көрсетеді».