Кіріспе

Нью-Йорк қаласының тарихына қазіргі Нью-Йорк қаласы аумағының соңғы мұздық дәуіріндегі геологиялық қалыптасуы әсер еткен. Бұл аймақты ленапе тайпасы қысқа мерзімге мекендеген; 17 ғасырда еуропалықтардың алғашқы саяхаттарынан кейін голландтар 1624 жылы Жаңа Амстердамды құрды. 1664 жылы британдықтар бұл аймақты жаулап алып, Нью-Йорк деп атады.

Ленапилер қонысы

Археологиялық қазбаларға сәйкес, алғашқы адамдар бұл аймаққа 9 000 жыл бұрын келген. Алайда, аймақ тасталып қалды, мүмкін, жергілікті климаттың жылынуына байланысты алғашқы қоныс аударушылардың тамақ көзі болған көптеген ірі жануар түрлерінің жойылуы нәтижесінде. Шамамен 3 000 жыл бұрын келген екінші толқын қоныс аударушылар садақ-жебе сияқты жетілдірілген аң аулау құралдарын қалдырды. Қаланың барлық айманынан осындай ерте лагерьлердің 8 000-ге жуық қалдықтары табылды. Сол кезден бері аймақта үздіксіз қоныстанған болуы мүмкін. Еуропалықтар келген кезде ленапелер жағып-кесу әдісімен егістіктерді өңдеген. Бұл егілген жерлердің өнімділігін ұзартты. Олар сондай-ақ аймақтың шығанақтарынан көп мөлшерде балық пен моллюскаларды жинап, Нью-Джерсидің оңтүстігінде жыл бойы моллюскаларды теріп алған. Бұл әдістердің табысы тұрғындарға көшпелі аңшы-жинаушылардан гөрі үлкен халықты ұстауға мүмкіндік берді. Ғалымдар еуропалықтардың қоныстану кезінде Нью-Йорк аймағындағы 80-ге жуық қоныста шамамен 15 000 ленапе тұрған болуы мүмкін деп есептейді. 1524 жылы каноэдегі ленапелер Нью-Йорк портына кірген алғашқы еуропалық саяхатшы Джованни да Вераццаномен кездесті, ол өзінің демеушісі Франция королі Франциск I құрметіне бұл аймақты Жаңа Ангулем деп атады.

Голландиялық отарлау

1613 жылы голландтар Манхэттен аралының батыс жағалауында сауда бекетін құрды. Хуан Родригес Манхэттен аралында тұрған алғашқы жергілікті емес адам болды. 1614 жылы Жаңа Нидерланд компаниясы құрылды, содан кейін олар қазіргі Олбаниде Форт Нассау деп аталатын екінші тері сауда бекетін орнатысты. Алайда, 1623 жылға дейін голландтардың аймақтағы мүдделері тек коммерциялық сипатта болған жоқ. Жаңадан құрылған Голландиялық Батыс Үндістан компаниясының қолдауымен 1624 жылы Амстердам фортын салды. Бұл форт қазіргі Боулинг Гриндегі Александр Гамильтонның АҚШ кеден үйі орналасқан жерде тұрды. Форттың негізгі мақсаты – компанияның сауда операцияларын өзеннің жоғары ағысындағы басқа еуропалық державалардың шабуылынан қорғау болды. Бір жыл ішінде форттың маңында Жаңа Амстердам деп аталған шағын елді мекен өсті. Оның халқына көбінесе компания әскерлерінің гарнизоны, сондай-ақ Валониялық, француз және фламанд хугеноттардың отбасылары кірді. Олар негізінен төменгі Манхэттеннің жақын жерлерін өңдеу үшін және компанияның жұмысын азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін келтірілді. Сара Рапелье (1625 ж.т.) болашақ Нью-Йорк қаласында туған алғашқы еуропалық болды. Кейін, 1626 жылы Питер Минуит жергілікті халықтан Манхэттен және Стейтен аралдарын сауда тауарларына айырбастап алды. Голландтар жергілікті халықтың сауда құралы ретінде вампумға сенгенін пайдаланып, еуропалық металл құралдарын бобёр терісіне саудаластырды. Осындай құралдарды қолдану арқасында жергілікті халық вампум өндірісін арттырып, оның сауда құнын төмендетті. Ленапилер аң аулау мен балық аулаудан бобёр аулауға көшті. Сонымен қатар, голландтар өздерінің вампумын өндіруді бастады, осылайша өзі мен жергілікті халық арасындағы сауда желісіне үстемдік етуді көздеді (осындай тәжірибе Жаңа Англиядағы қоныс аударушылар тарапынан да қолданылды). Осының нәтижесінде екі онжылдық ішінде Бес облыста бобёрлердің саны азайып, Ленапилер голландтарға тәуелді болды. Нәтижесінде, 17 ғасырда ауру, аштық және көші-қонның салдарынан жергілікті халықтың саны күрт азайды. Бобёр саудасы Нью-Йорк штатының солтүстігіне ауысқанда, Нью-Амстердам Солтүстік Америка жағалауы үшін маңызды сауда орталығына айналды. Жаңа Нидерланд сауда операциясы болғандықтан және голланд мәдениетін трансплантациялауға бағытталған отарлау кәсіпорны ретінде қарастырылмағандықтан, Жаңа Нидерландтың директорлары қоғамдастықтың этникалық және нәсілдік құрамына көп мән бермеді. Экономикалық белсенділік 17 ғасырда жаңадан пайда болған қалаға испандықтар, яһудилер және африкалықтар сияқты түрлі этникалық топтарды, соның ішінде құлдарды әкелді. Голландтық шығу тегінің іздерін Нью-Йорктегі көптеген атауларда көруге болады, мысалы Кони-Айленд ("Konijnen Eiland" – голланд тілінде "Қоян аралы"), Боуэри (bouwerij) (қазіргі голланд тілінде boerderij = "ферма"), Бруклин (Бреукеленнен), Харлем (Харлемнен) (1658 жылы Nieuw Haarlem деп ресмиленді), Гринвич-Виллидж (Гринвиктен, "қайын тоғайының ауданы"), Флашинг (Влиссингеннен) және Стейтен-Айленд ("Staaten Eylandt"). Виллем Кифт 1638 жылы бас директор болды, бірақ бес жылдан кейін Кифт соғысына, жергілікті халыққа қарсы соғысқа қатысты. 1643 жылдың ақпанында қазіргі Джерси-Ситидегі Гудзон өзенінің арғы жағында болған Павония қырғынының салдарынан сексенге жуық жергілікті тұрғын қаза тапты. Қырғыннан кейін Алгонкин тайпаларының он біреуі бірігіп, голландтарды жеңіске жақын келтірді. Голландия Кифтқа қосымша күш жіберді, олар жергілікті халықты жеңуге қатысты, содан кейін 1645 жылдың 29 тамызында соғысты аяқтау үшін бейбіт келісімге қол қойылды. Манхэттен аралының орналасқан орны, Нью-Йорк шығанағы (ішкі құрлықтың мұздық мореналармен қоршалған Гудзон өзенінің төменгі аңғары), Шығыс өзені (тасқын боғазы) және Гудзон өзені құрайтын ерекше табиғи портының арқасында болашақ мегаполис ретінде таңдалды. Оңтүстік ұшындағы терең тұщы сулы жер асты суларының, әсіресе Коллект тоғанының болуы және ылғалды жерлерден бастап Манхэттен шистісінің үлкен шығыңқыларына дейінгі әртүрлі географиялық ерекшеліктері де маңызды рөл атқарды. Манхэттен шистісі – үлкен ғимараттардың негізі үшін өте қолайлы, берік метаморфтық тас.

Ағылшын жаулауы

1664 жылы британдық кемелер қазіргі Бруклиндегі Грейвсенд шығанағына кірді, ал әскерлер Шығыс өзені арқылы қалаға өтетін паромды басып алу үшін жорыққа шықты. Қарсылық минимал болды, себебі сол кездегі губернатор Питер Стайвесант қала тұрғындары арасында беделсіз еді. 1664 жылғы Капитуляция шарты жасалды, 8 қыркүйекте Голландия Батыс Индия компаниясының туы түсірілді, ал гарнизон сарбаздары Нидерландыға қайту үшін Шығыс өзені бойымен жүріп кетті. 1975 жылға дейін 1664 жылы Нью-Йорк қаласының корпоративтік мөрінде көрсетілді, содан кейін ол голландтардың қала ретінде құрылған жылын көрсететін 1625 жылға өзгертілді, сондай-ақ Нью-Йорк 300 жылдығынан кейін 11 жыл өткен соң 350 жылдығын тойлауға мүмкіндік берді. Британдықтар колонияны король ағасы Йорк герцогы Джеймс атымен Нью-Йорк деп атады. 1665 жылдың 12 маусымында Томас Виллет Нью-Йорк қаласының тұңғыш мэрі болып тағайындалды. Қала солтүстікке қарай өсіп, Нью-Йорк колониясының ең ірі және маңызды қаласы болып қала берді.