Кіріспе
Кергелен жазығы (/pron/'/kɜr/ɡ//əl//ən/, /k//ər/'/ɡ//eɪ//l//ən/), сондай-ақ Кергелен–Хёрд жазығы деп те аталады, Оңтүстік Мұхиттың Антарктида тақтасында орналасқан мұхиттық жазық және ірі магмалық провинция (LIP). Ол Австралияның оңтүстік-батысына қарай орналасқан және Калифорниядан шамамен үш есе үлкен. Жазық солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3000 шақырымнан астамға созылып, терең суларда жатыр. Жазық 130 миллион жыл бұрын Гондвананың бөлінуімен бірге немесе одан кейін пайда болған Кергелен ыстық нүктесінің әсерінен құрылған. Жазықтың шағын бөлігі теңіз деңгейінен көтеріліп, Кергелен аралдары (Францияның теңіз артындағы аумағы) және Хёрд және Макдональд аралдары (Австралияның сыртқы аумағы) құрайды. Хёрд және Макдональд аралдарында үзіліс-үзіліс вулканизм жалғасуда.
The Kerguelen Plateau (/pron/'/k//ɜr//ɡ//əl//ən/, /k//ər/'/ɡ//eɪ//l//ən/), also known as the Kerguelen–Heard Plateau, is an oceanic plateau and large igneous province (LIP) located on the Antarctic Plate, in the southern Indian Ocean. It is about to the southwest of Australia and is nearly three times the size of California. The plateau extends for more than in a northwest–southeast direction and lies in deep water. The plateau was produced by the Kerguelen hotspot, starting with or following the breakup of Gondwana about 130 million years ago. A small portion of the plateau breaks sea level, forming the Kerguelen Islands (a French overseas territory) plus the Heard and McDonald Islands (an Australian external territory). Intermittent volcanism continues on the Heard and McDonald Islands.
Географиялық аумағы
Үнді мұхитының қырқасының және Австралияның батысында симметриялы түрде орналасқан су астындағы вулкандық плато – Брокен қырқасы, ол бір кезде орта мұхит қырқасының жарылуына дейін Кергелен платосымен біріккен. Брокен қырқасының солтүстігінде Бенгал шығанағына қарай тікелей солтүстікке созылатын, сызықты Тоқсан шығыс қырқасы орналасқан, ол ыстық нүктелер іздері деп саналады. Кергелен платосы – әлемдегі ең ірі магмалық провинциялардың (LIP) бірі, ол белгілі бір аумақты алып жатыр және айналасындағы мұхиттық алаптардан биіктеп тұрады. Платоның көп бөлігі теңіз деңгейінен төмен орналасқан. Антарктикалық тақтада орналасқан Кергелен платосын Австралиядан Оңтүстік-Шығыс Үнді мұхитының қырқасы (SEIR) және Африкадан Оңтүстік-Батыс Үнді мұхитының қырқасы (SWIR) бөліп тұрады. Бұл екі қырқа Родригес үштік түйіспесінде қиылысады. Антарктикадан Елизавета шұңқыры және Ынтымақтастық теңізімен бөлінген. Уильям қырқасының солтүстік-шығыс жиегі тік және Кергелен платосы мен Брокен қырқасының бөліну кезінде қалыптасқан. Жиектің оңтүстік бөлігі Австралия-Антарктика бассейнінен терең Лабуан бассейнімен бөлінеді.
Геологиялық тарих
Үнді мұхитының алғашқы ашылуынан бастап қазіргі уақытқа дейін Кергелен ыстық нүктесі бірнеше, қазір кеңінен таралған, ірі құрылымдарды жасады. Бұл құрылымдар (Ma) уақыт аралығын қамтиды, ең көнесі Тибеттің оңтүстік-шығысындағы Комей үлкен магмалық провинциясы болып табылады. Бұрынғы зерттеулер ыстық нүктенің қазіргі оңтүстік-шығыс Австралия аймағында соңғы кезде белсенді болғанын көрсеткен. Натуралист үстірті (Батыс Австралияның жағалауынан тыс) 132–128 миллион жыл бұрын; Солтүстік-шығыс Үндістандағы Раджмахал тұзақтары 118–117 миллион жыл бұрын; ал соңында Үндістан мен Антарктидадағы лампрофирлер 115–114 миллион жыл бұрын қалыптасқан.
Үндістан мен Австралияның бөлінуі
Кергелен шұбырына жатқызылатын ең көне австралиялық вулканизм – Бунбери базальты (137–130,5 млн жыл бұрын). Бунбери базальтының көлемі су тасқыны базальты деңгейінде емес, бұл Кергелен ыстық нүктесінің астындағы мантияның аса ыстық, ылғалды немесе көлемді болмағанын көрсетеді. Ал Австралия мен Үндістанның 136–158 млн жыл бұрын бөлініп кетуіне себеп болған магматизм Уоллаби үстіртінің құрылуына әкелді, бірақ бұл оқиғаға байланысты ешқандай ыстық нүкте анықталған жоқ.
Үндістан мен Антарктиканың бөлінуі
Кергелен ыстық нүктесінің белсенділігінің ең жоғары деңгейі 120–95 млн жыл бұрын болған, Үндістан мен Антарктиканың айырылғаннан кейін 12–70 млн жыл өткен соң. СКП мен Антарктида арасындағы Принцесса Елизавета шөгіндісінде немесе Үндістанның континенттік шығыс жиегі бойында Уолвис-Рио-Гранде, Чагос-Лаккадив, Гренландия-Шотландия сияқты тау тізбектері мен ыстық нүктелердің іздері табылмады. Кергелен ыстық нүктесі мен осы континенттердің айырылуы және жанартаулық шеттері арасындағы байланыс, Реюньон ыстық нүктесі мен Декан тұзақтары, сондай-ақ Батыс Үндістан мен Сейшель аралдары арасындағы айырылу арасындағы байланысқа ұқсас. 83,5 млн жыл бұрын Үндістан мен Антарктида арасындағы теңіз түбінің таралуы Кергелен платосы аймағында асимметриялық болды, теңіз түбінің үштен екі бөлігі Антарктика тақтасына қосылды. Соңында тау тізбегінің жылжуы Кергелен платосының бір бөлігін Үнді тақтасынан Антарктика тақтасына ауыстырды.
Кенозойлық вулканизм
Кергеленнің ыстық нүктесі 82–38 млн жыл бұрын (миллион жыл бұрын) ұзақ Тоқсан Шығыс қырқасын жасады, және геохимиялық деректер бұл оқиғаның таралған қырқада немесе оның жанында болғанын көрсетеді. Дегенмен, Антарктикалық плитада қосылған құрылымның болмауы, осы ұзақ кезеңде ыстық нүктенің таралған қырқада орналасқанына күмән келтіреді. Антарктика плитасы Кергеленнің ыстық нүктесінің үстінен жылғанда, Солтүстік Кергелен плитасы (ОКП) салыстырмалы түрде ескі мұхиттық қабықтың үстінде қалыптасты. Кергелен архипелагындағы су тасқыны базальттары 30–24 млн жыл бұрын (миллион жыл бұрын) пайда болды, ал көлемі аз және соңғы вулканизм 1 млн жыл бұрынға (миллион жыл бұрын) дейін жалғасты. Соңғы 21 млн жыл ішінде (миллион жыл бұрын) Оңтүстік Кергелен плитасында (ОКП) вулкандық құрылымдар пайда болды, оның ішінде Хёрд аралы, және Хёрд және Макдональд аралдарында соңғы атқылаулар болды.
Микроконтинент
Олар Кергелен архипелагының жанындағы еңісқан жер асты блоктарын сипаттады және Кергелен платосын басқа LIP-терден өзгеше, континенттік текті деп бірінші болып анықтады. Базальттағы көмір және гнейстің конгломераттық сынықтарын қамтитын топырақ қабаттарының болуы, платоның көп бөлігінің 100 миллион жыл бұрын және 20 миллион жыл бұрын аралықта үш кезеңде микроконтинент деп аталатын теңіз деңгейінен жоғары болғанын көрсетеді (көмір найзағайдың немесе лава ағындарының салдарынан болған өрттен пайда болған). Қазір су астында қалған Оңтүстік Кергелен платосының (SKP) және Орталық Кергелен платосының (CKP) үлкен бөліктері LIP пайда болған кезде құрлықта болды. SKP, теңіз деңгейінен жоғары көтерілген биік шыңдары бар арал түрінде болуы мүмкін. Кергелен микроконтиненті ортаңғы Бор дәуірінде және ерте Кайнозой дәуірінде тығыз қылқан жапырақты орманмен жабылған болуы мүмкін. Кергелен аралдарынан табылған ағаш қалдықтары араукария және кипарис ретінде сәйкестендірілді, бұл Кергелен флорасының Оңтүстік жарты шардың Антарктика флорасына ұқсас болуы мүмкін екенін көрсетеді. Платоның Кейінгі Бор дәуірінде Үндістан мен Антарктика арасындағы құрлық көпірі ретінде пайда болғаны туралы болжамдар болған, бірақ қазір бұл қолдау таппады, себебі плато ең жақын континенттерден үлкен қашықтықта орналасқан. Соңында ол 20 миллион жыл бұрын суға батып, қазір теңіз деңгейінен төмен жатыр.
Биологиялық әртүрлілік
Оңтүстік жазда Кергелен платосының оңтүстік бөлігінде және іргелес Принцесса Елизавета ойысының солтүстік жағында қашалот, минк және горбатый киттерді қоса алғанда, көшіп жүретін киттердің жоғары концентрациясы байқалады. Бұл киттер осы аймақты қоректену үшін таңдайды, себебі Антарктика айналма ағысының оңтүстік фронты плато арқылы ығыстырылады – осының нәтижесінде оңтүстік фронтының полюске қарай кеңеюі тек Кергелен платосының жанында ғана кездеседі. Бұл терең айналма судың, құрамындағы қоректік заттарға бай, бетке көтерілуіне әкеледі, соның ішінде макроэлементтердің де бетке шығуына мүмкіндік береді. Сонымен қатар, мұз платоның шығыс жағынан солтүстікке қарай жылжиды.