Кіріспе
Ресейдегі ежелгі грек қонысы Фанагория (Φαναγόρεια; Фанагория) – Тамань түбегіндегі ең ірі ежелгі грек қаласы, Кимер Босфорының шығыс жағалауындағы екі үстіртке жайылған. Қала Маеотида батпақтарының жағалауы мен Кавказдың оңтүстігіндегі елдер арасындағы барлық сауда үшін ірі сауда орталығы болды. Бұл Босфор патшалығының шығыс астанасы, ал Пантикапеум – батыс астанасы еді. Страбон оны саудасымен әйгілі маңызды қала деп сипаттаған. Ол қысқа мерзімге католиктік митрополиттік архиепископтыққа ие болды, ал орта ғасырлық Генуя колониясы Matrega атымен латын католиктік титулдық орын ретінде сақталған. Бүгінде бұл орын Ресейдің Краснодар өлкесіндегі Сенной қаласынан батысқа қарай орналасқан. Тағы бір ежелгі грек қаласы – Гермонасса – қазіргі Таманның жағалауында, батысқа қарай жатыр.
Phanagoria (Φαναγόρεια; Фанагория) was the largest ancient Greek city on the Taman peninsula, spread over two plateaus along the eastern shore of the Cimmerian Bosporus. The city was a large emporium for all the traffic between the coast of the Maeotian marshes and the countries on the southern side of the Caucasus. It was the eastern capital of the Bosporan Kingdom, with Panticapaeum being the western capital. Strabo described it as a noteworthy city which was renowned for its trade. It was briefly a Catholic Metropolitan Archdiocese while a medieval Genoese colony under the name Matrega, it remains a Latin Catholic titular see. Today the site is located at a short distance to the west of Sennoy in Krasnodar Krai, Russia. Another ancient Greek city, Hermonassa, lies to the west, on the shoreline of modern Taman.
Ежелгі дәуір
Фанагория шамамен б.з.б. 543 жылы Кіші Азиядан Персия патшасы Ұлы Кирмен болған қақтығыс салдарынан қашуға мәжбүр болған Тея отаршыларымен құрылды. Қала осы отаршылардың бірі – Фанагордың есімімен аталады. Тарихшы Юлия Устинова былай деп жазады: «Фанагорияға жақын Тамань түбегінің ерекше географиялық орны, оның шатқалдары, жарықтары, төбелері және белсенді жанартаулардың төменгі конустары ежелгі отаршылдарға бүгінгі бізді қызықтырғаннан да әлдеқайда күшті әсер еткен болуы керек». Б.з.б. V ғасырда қала скифтер мен синдилермен сауда жасау арқасында гүлденді. Қара теңіз бен Палус Меотис арасындағы ежелгі Корокондамит архипелагында орналасқан Фанагорияның үштен бірі теңіздің астында қалды. Б.з.б. 4 ғасырдың басында дамыған Босфор патшалығы Синдиканың көп бөлігін, соның ішінде тәуелсіз Фанагория полисін бағындырды. Қаланың маңызы бұрынғы астанасы Пантикапеумның құлдырауымен бірге артты, ол Қырым бұғазының (Киммерий Босфоры) қарсы жағында орналасқан. Біздің заманымыздың бірінші ғасырларында Фанагория патшалықтың басты орталығына айналды. Митридат соғыстары кезінде қала Рим Республикасымен одақтасып, Понт патшасы Фарнакс II әскерінің қоршауына қарсы тұрды. Понттың Митридат VI-ға қарсы көтеріліс оның өліміне аз уақыт қалғанда Фанагорияда басталды; оның цитадельді ұстаған ұлдары көтерілісшілерге бас июге мәжбүр болды. Қазба жұмыстары кезінде табылған жазуда Динамис патшайымы Августы «құдай ұлы, император, жер мен теңіздің билеушісі Август» деп құрметтегені көрсетілген. Римге адалдығы Фанагорияға 4 ғасырға дейін аймақта үстемдік сақтауға мүмкіндік берді, содан кейін ол басып кірген ғұндар тарапынан тоналып, қиратылды.
Орта ғасырлар
VII ғасырда қала далалық халықтардың бір ғасырлық шабуылынан кейін қалпына келді. 632-665 жылдар аралығында Кубрат билік еткен кезде Ежелгі Ұлы Болгарияның астанасы болды. Кейіннен Фанагория (кем дегенде, атақты ғана) Византияның тәуелділігіне айналды. Бірақ қалада хазар тудуны болды және 1016 жылы Георгий Цуль жеңілгенге дейін билік іс жүзінде хазарлардың қолында болды. 704 жылы тақтан қуылған Византия императоры Юстиниан II Константинопольге Болгария арқылы қайтып оралғанға дейін Хазар қағаны Бусир Главанның қарындасы Теодорасымен бірге Фанагорияға (сол кезде хазар тудуны Балгатзин билік еткен) қоныстанды. 10 ғасырда қалаға Русь шапқан деген болжам бар. Осыдан кейін Фанагория көршілес Тмутараканмен маңыздылығы тұрғысынан бәсекелесе алмады. Орта ғасырдың соңында оның орнында Матрега қаласы салынды; бұл жер Солтүстік Қара теңіз жағалауындағы Генуялық иеліктер желісінің бір бөлігі болды. 15 ғасырда бұл де Гисолфи билегінің орталығы болды. Содан бері бұл жерде тұрақты елді мекен болған жоқ.
Дін тарихы
Генуялық колония 1349 жылдың 21 ақпанында Матрига митрополиттік архиепископиясы ретінде канондық түрде құрылды. Шамамен 1400 жылы таратылды. Қызмет еткен адамдардың тізімінде: Giovanni di Zechia, Friars Minor (O. F. M.) (1349.02.22 – 1363?)
Қазба жұмыстары
Фанагорияның орналасқан жері 18 ғасырда анықталды, сол кезде Афродитаға арналған мәрмәр мүсін негіздері табылды. Гекатаев пен Страбон Понт аймағындағы ең ірі Афродита ғибадатханасы жергілікті екенін айтады. 1822 жылы осы орында археологиялық зерттеулер басталды, сол кезде "әскерлер үлкен обаны қазып, көптеген бірегей алтын және күміс заттарды тапты, оларды өздеріне бөліп алды". Ежелгі қаланың өзінен басқа, археологтар Фанагорияның үш жағына созылған кең некропольге қызығушылық танытты. Мұнда мыңдаған жерлеу орындары бар, олардың көпшілігі кипарис немесе мәрмәр саркофагтармен жабдықталған – бұл ежелгі фанагориялықтардың жайлы өмірін көрсетеді. 19 ғасырда жүргізілген қазбалар көбінесе әуесқойлардың күшімен жасалды, әр маусымда он екі оба қиратылды. 1860 жылдары Майкл Ростовцев үш жертөлесі бар әйелдер некрополі деп сипаттаған Болшая Близница обасында ең қызықты табыстар жасалды. Фанагорияға жақын орналасқан патшалық обалардың бірінде "3,70 х 3,75 х 4,70 м өлшемдес қабір бөлмесіне кіретін тіктөртбұрышты өткелге алып баратын тас баспалдақ бар. Бұл екі аймақ суреттері сақталған аркамен жабылған. Қабырғадағы фрескалар инкрустацияланған мәрмәрді имитациялайды. Қабірдің екі жағында төрт жылқының қалдықтары және көптеген бағалы заттар, алтын және алтын жалатылған қоладан жасалған ат жабдықтары бар ұзын тас жәшіктер орналасқан". Владимир Блаватский 1936 жылы Фанагориядағы қазба жұмыстарын жаңартты. Жақында табылған жазулардың арасында біздің заманымыздың 51 жылы Фанагорияда синагога болғанын көрсететін мәлімет бар. Су астындағы зерттеулер архитектуралық құрылымдардың көптеген сынықтарын ашты. 2009 жылы Митридат VI сарайы табылды. 2021 жылы археологтар амфораның сынған мойнынан монеталар тапты. Олар 3 ғасырдың соңында немесе 4 ғасырдың басында соғылған және 6 ғасырға дейін айналымда болған деп саналады. Монеталар қалаға шабуыл жасаған гундар мен түріктер қаланың көп бөлігін өртеп, қиратқанға дейін жасырылған болуы мүмкін. Монеталар табылған жерде ерте христиан базиликасы тұрған болуы ықтимал. 2023 жылы археологтар "әлемдегі ең көне синагогалардың бірін тапқанын" жариялады. Осы орында табылған фрагменттерді талдау нәтижесінде, б.з.д. бірінші ғасырдың басында салынған синагога жартылай мың жылдан астам уақыт бойы тұрғандығы анықталды. Екінші храм дәуіріндегі синагоганың қалдықтарына "бірнеше меноралар, құрбандық тақтары және мәрмәр стела фрагменттері" кіреді, бұл оны Израильден тыс жерде табылған ең ерте, мүмкін, ең алғашқы синагогаға айналдырады.
Құрметтер
Антарктидадағы Фанагория аралы Фанагория қаласының құрметіне аталған.