Жолаушылар теміржол желілері мен құралдарының терминологиясы

Жолаушылар теміржолдары: жылдам транзит жүйелері, электр пойыздар, арнайы жолдар, жоғары жылдамдық, қауіпсіздік. Теміржол терминологиясы туралы біліңіз.

18 мин оқу

100%

Дереккөз: Passenger rail terminology — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Жолаушылар темір жол желілері мен құрал-жабдықтарын атау үшін түрлі терминдер қолданылады; осы терминдердің қолданылуы аймақтар бойынша едәуір айырмашылықтарды көрсетеді.

Жедел транзит

Жедел көлік жүйесі – жоғары жылдамдықпен (~) және үдеу жылдамдығымен сипатталатын электр темір жолы. Ол жеке немесе бірнеше вагондардан тұратын пойыз құрамында бекітілген рельстерде жүретін жолаушылар вагондарын пайдаланады. Ол басқа барлық көлік және жаяу жүргіншілерге тыйым салынған, яғни басқа көліктерден толық бөлінген жеке құқықтық жолда жұмыс істейді. APTA анықтамасына күрделі сигналдау жүйелерінің және жоғары платформаға тиеудің қолданылуы да кіреді. Алғаш рет "жедел көлік" термині 1800 жылдары көше қозғалысынан бөлек құқықтық жолы бар жаңа, жылдам қалалық қоғамдық көлікті сипаттау үшін қолданылған. Бұл жедел көлікті ат арбаларынан, трамвайлардан, көліктерден, омнибустардан және қоғамдық көліктің басқа түрлерінен ерекшелендірді. Терминнің бір түрі – жаппай жедел көлік (ЖЖК), Оңтүстік-Шығыс Азия және Тайваньдағы метро жүйелері үшін де қолданылады. Бұл термин көбінесе темір жол көлігін сипаттау үшін қолданылса да, кейбір жағдайларда жергілікті паромдарды қоса алғанда, оның жақтаушылары басқа да көлік түрлерін жедел көлік деп сипаттаған. Жақында "автобустық жедел көлік" термині автобус желілерін сипаттау үшін қолданыла бастады, олардың жұмысын жылдамдатуға мүмкіндік беретін ерекшеліктері бар. Бұл жүйелер көбінесе жедел көлікке қарағанда жеңіл рельстік көлікке ұқсас.

Метро/метро

Метро, немесе қалалық темір жолдары, Халықаралық қоғамдық көлік қауымдастығы (L'Union Internationale des Transports Publics, немесе UITP) бойынша, "өздерінің жеке жол құқығымен жұмыс істейтін және жалпы жол және жаяу жүргіншілер қозғалысынан бөлінген" қалалық бағытталған көлік жүйелері ретінде анықталады. Олар тоннельдерде, эстакадаларда немесе жер үстінде жұмыс істеуге арналған, бірақ физикалық түрде бөлінген, сондықтан кездейсоқ кіру мүмкін емес. Әлемнің әртүрлі аймақтарында метро жүйелері ағылшын тілінде жер асты жолы, метро немесе түтік деп аталады. Жекеленген жолдарда (мысалы, монорельс, тісті рельстік теміржолдар) жұмыс істейтін және құрылысы ерекше мәселелері бар теміржол жүйелері де, егер олар қалалық қоғамдық көлік желісінің бөлігі ретінде белгіленген болса, метро ретінде қарастырылады. Қалалық теміржолдар жоғары сыйымдылықтағы қоғамдық көлік үшін пайдаланылады. Олар 10 немесе одан да көп вагондардан тұратын пойызбен 1800 немесе одан да көп жолаушыны тасымалдай алады. Кейбір метро жүйелері резеңке дөңгелектерде жұмыс істейді, бірақ олар болат дөңгелек жүйелері сияқты тұрақты бағыт принциптеріне негізделген. Париж, Рим, Мадрид, Барселона, Лиссабон, Копенгаген, Хельсинки, Варшава, Санкт-Петербург, Амстердам, Роттердам және Мәскеуде метро (метрополитен сөзінен шыққан, онда "метро" – "ана", ал "политан" – "қала" дегенді білдіреді) жүйелері бар, олар француз, итальян, испан, португал, дат, фин, поляк, голланд және орыс тілдерінде метро деп аталады. Транзиттік мағынада қолданылатын метро – жер астына өтетін жылдам транзит жүйесі. Бұл термин жүйенің тек жер асты бөліктеріне немесе толық жүйеге қатысты болуы мүмкін. Метро ең көп АҚШ-та және Канаданың ағылшын тілді бөліктерінде қолданылады, бірақ бұл термин басқа жерлерде де қолданылады, мысалы, Шотландиядағы Глазго метросын сипаттау үшін, сондай-ақ кейбір Азия және Латын Америка қалаларындағы жүйе атауларын аудару үшін. Кейбір қалаларда метро бүкіл жүйені білдірсе, ал басқаларында – тек жер астындағы бөліктерін. Атау практикасы көбінесе бірнеше түрлі орналасқан жүйеде бір типті таңдайды; жер үсті компоненттері бар көптеген метро бар, ал Ванкувер SkyTrain және Чикаго "L" сияқты жүйелерде жер асты бөлімдері де бар. Тарихи плакаттарда Чикагоның Қызыл және Көк желілері (бұрынғы Мемлекеттік көше және Милуоки/Диборн желілері) "метро желілері" деп аталған.

Metros, short for metropolitan railways, are defined by the International Association of Public Transport (L'Union Internationale des Transports Publics, or UITP) as urban guided transport systems "operated on their own right of way and segregated from general road and pedestrian traffic. They are consequently designed for operations in tunnel, viaducts or on surface level but with physical separation in such a way that inadvertent access is not possible. In different parts of the world, Metro systems are also known in English as the underground, the subway or the tube. Rail systems with specific construction issues operating on a segregated guideway (e. g. monorail, rack railways) are also treated as Metros as long as they are designated as part of the urban public transport network." Metropolitan railways are used for high capacity public transportation. They can operate in trains of up to 10 or more cars, carrying 1800 passengers or more. Some metro systems run on rubber tires but are based on the same fixed guideway principles as steel wheel systems. Paris, Rome, Madrid, Barcelona, Lisbon, Copenhagen, Helsinki, Warsaw, Saint Petersburg, Amsterdam, Rotterdam, and Moscow all have metro (from the word metropolitan where "metro" means "mother" and "politan" means "city") systems which are called metro in French, Italian, Spanish, Portuguese, Danish, Finnish, Polish, Dutch, and Russian. Subway used in a transit sense refers to a rapid transit heavy rail system that goes underground. The term may refer only to the underground parts of the system, or to the full system. Subway is most commonly used in the United States and the English speaking parts of Canada, though the term is also used elsewhere, such as to describe the Glasgow Subway in Scotland, and in translation of system names or descriptions in some Asian and Latin American cities. In some cities where subway is used, it refers to the entire system; in others, only to the portions that actually are underground. Naming practices often select one type of placement in a system where several are used; there are many subways with above ground components, and on the other hand, the Vancouver SkyTrain and Chicago "L" include underground sections. Historic posters referred to Chicago's Red & Blue lines (then called the State Street & Milwaukee/Dearborn lines) as "the subway lines".

Жер асты метрополитені

Кейбір жеңіл теміржол / көшелік трамвай желілерінің метро деп аталатын жер асты бөлімдері көбінесе жер асты метро болып табылады. Айта кетерлігі, Бостонның «Green Line» және Ньюарк қалалық метрополитені, олардың әрқайсысы шамамен жартысы жер астында, бастапқыда толыққанды жер үсті трамвай желілерінен пайда болған. Сондай-ақ, Буффало метрополитені «метро» деп аталады, бірақ ол жеңіл теміржол құралдарын пайдаланады және қала орталығындағы жаяу жүргіншілерге арналған сауда орталығында бағытының жартысын, ал қалған бөлігін жер астында жүзеге асырады. Кейде бұл термин нақтылай түсіндіріледі, мысалы, Филадельфияда троллейбустар бағытының бір бөлігінде нағыз метрода, ал қалған бөлігі қала көшелерінде жүреді. Бұл жергілікті стильдегі «метроның беті» деп аталады. Бостон метросы алғаш салынған кезде «метро» атауы тек трамвайлар (трамвайлар) жүретін бөлімдерге қолданылған, ал жылдам транзит бөлімдері туннельдер деп аталған. Сонымен қатар, кейбір елдерде метро дегеніміз – жолдың астына салынған жүйелерді білдіреді, ал «түтік» деген бейресми термин терең жер асты туннельдік жүйелер үшін қолданылады (мысалы, Лондонның Пикадилли желісі). Бұл қолданыс қазіргі кезде көбінесе техникалық сипаттағы және Лондонда жиі қолданылмайды, бірақ «жер асты» екі типтегі жүйелердің де жалпы атауы болып табылады.

Метроның басқа анықтамасы

Автобусқа арналған жер асты жолдары сирек кездеседі, бірақ олар бар. Бірақ мұндай жағдайларда бағыттың жер астындағы емес бөліктері метро деп атаылмайды. 2019 жылдың наурызына дейін Сиэтл қаласының орталығында автобусқа арналған жер асты жолы болды, онда дизель-электрлі гибридті автобустар мен жеңіл рельсті пойыздар бір туннельде жүріп өтті. Гибридті автобустар туннель ішінде тек электр қуатымен жүреді, ал жеңіл рельсті пойыздарға қуат беру үшін жоғары кернеулі сымдар қолданылды, олар туннельде жұмыс істеуін жалғастыруда. Автобусқа арналған жер асты жолдары кейде автобустардың жылдам транзиттік желілері үшін, мысалы Бостон қаласындағы MBTA Silver Line сияқты, арнайы бағыт құру үшін салынады. АҚШ-тан тыс, әсіресе Еуропада метро термині көбінесе үлкен жолдарды байланыстыратын, жер үстінен қиын немесе қауіпті өтуге болатын жер асты жаяу өткелдерін білдіреді. Канадада метро термині екі мағынада да қолданылуы мүмкін.

Жер асты және құбыр

Жер асты қолданылуы метро сипаттамасына өте ұқсас, жер асты пойыз жүйесін білдіреді. Лондонда "түтік" деген сөз қазір Лондон метросына қатысты қолданылады және бұл жер асты жүйесін атау үшін ең көп қолданылатын сөз; оны Лондон көлігі, Ұлы Лондонның көлік жүйесінің көп бөлігіне жауапты жергілікті үкіметтік орган пайдаланады. Дегенмен, қатаң айтқанда, бұл термин тек терең желілерге қатысты болуы керек, олар бұрғыланған дөңгелек туннельдермен жүреді, ал "қазып жабу" әдісімен жер бетіне жақын салынғандарына емес. Глазго метро жүйесі Глазго метрополитені немесе жай ғана "метро" деп аталады. "Метро" сөзі Лондон мен Глазгода осы қалалардың метроларын атау үшін көбінесе қолданылмайды, бірақ Ньюкасл-апон-Тайн және оның маңында Тин және Уэр метросын атау үшін қолданылады.

Метро және С-бан

Метро термині неміс тілді аймақтарда (Германия, Австрия және Швейцарияның кейбір бөліктерінде) метро жүйелерін сипаттау үшін көбінесе қолданылмайды, оның орнына U-Bahn термині қолданылады – бұл Untergrundbahn, яғни «жер асты темір жолы» деген сөздің қысқартылған түрі. Сондай-ақ, S-Bahn термині де қолданылады, ол неміс тіліндегі Stadtschnellbahn немесе Schnellbahn (қалалық жылдам пойыз, жылдам пойыз) деген сөздердің аббревиатурасы, ал ағылшын тілінде «пригородтық пойыз» деп аударылады. Мысалы, Берлинде көбінесе жер астында жүретін жүйе Berlin U-Bahn деп, ал көбінесе жер үстінде жүретін жүйе Berlin S-Bahn деп аталады. Франкфурт U-Bahn – ерекше жағдай, себебі бұл жүйе шын мәнінде жеңіл рельстік көлік жүйесі, жер асты бөлімдерімен бірге. Гамбург S-Bahn Гамбург штаты мен қаласының ішіндегі ауыр рельстік темір жолдың барлық талаптарына сай келеді, бірақ кейбір желілері Нижняя Саксония штатының шекарасын кесіп өтеді, онда S-Bahn пойыз қатынайтын жиілігі төмендейді. Бұл Данияның Копенгаген қаласындағы S-Bahn және U-Bahn желілеріне де қатысты, тек «U-Bahn» орнына «Metro» және «S-Bahn» орнына «S-tog» сөздері қолданылады. (Даниялық «S-tog» сөзі пойыздарға (tog) қатысты, Германиядағыдай рельстерге емес; «S-tog» – «S пойызы» дегенді білдіреді.) Басқа жағынан алғанда, Берлиннің S-Bahn және Копенгагеннің S-tog жүйелері мөлшерінен басқа көп жағынан ұқсас. Швейцарияда, тек Лозаннада ғана жер асты темір жолы бар, француз тілінің ықпалынан метро термині көбінесе қолданылады. Швецияда Стокгольм метрополитені «Tunnelbana» немесе «T-bana» деп аталады, бұл пойыздардың көбінесе туннельдерде жүретінін көрсетеді. Норвегиядағы Ослоның «T-bane» жүйесі де осыған ұқсас.

Жоғары және жоғары

Жоғары орналасқан темір жол – басқа бағыттардың үстіне, әдетте қала көшелерінің үстіне тіректерге салынған темір жол. Еуропада бұл терминді «құрылыс үстіндегі» (overhead) деп жиі атайды. Жоғары орналасқан темір жолдардың атауларын кейде одан әрі қысқартып, El немесе L деп жазады. Мысалдар:

Чикаго "L" – АҚШ-тағы ең танымал жоғары орналасқан көлік жүйесі. Ванкувер SkyTrain – көбінесе жоғары орналасқан автоматтандырылған жылдам көлік жүйесі. Нью-Йорк метрополитені – бүкіл қала бойынша көптеген жоғары желілер салынған немесе жалға алынған ескі IRT және BMT жылдам көлік жүйелерінің бірігуі. Нью-Йорк "El" жүйесі – АҚШ-тағы ең көне жүйе, ол 1869 жылдан бастау алады. Бүгінде Нью-Йорктегі "El" желілерінің көп бөлігі Бруклин, Куинс және Бронкс аудандарында орналасқан. Манхэттендегі "El" желілерінің көпшілігі 1940-1950 жылдары бұзылып, кейбіреулері метромен алмастырылды. Ливерпуль жоғары темір жолы – Ұлыбританиядағы жалғыз нағыз жоғары орналасқан темір жол. Бірақ 1836 жылғы Лондон және Гринвич темір жолының көп бөлігі 3,45 миль (6 км) кірпіштен тұрғызылған виадукта салынған. SEPTA-ның Market–Frankford желісі, Орталық қала мен Университет қаласы арқылы өтетін бөлігін қоспағанда, жоғары орналасқан және кейде «El» деп аталады. Манила LRT 1 желісі – Филиппиннің Манила қаласында 1984 жылы іске қосылған және 1944 жылы Манила трамвайы тоқтағаннан бері елдегі алғашқы қалалық темір жолы. BTS Skytrain – Таиландтың Бангкок қаласындағы жылдам көлік жүйесі. Оны 1999 жылдың 5 желтоқсанында ханшайым Маха Чакри Сириндхорн ресми түрде ашты. Қазір ол 34 стансадан және 2 желіден тұрады. Сидней метро монорельсі – 1988 жылғы екі жүз жылдық мерекеден бастап 2013 жылы демонтаждалған Сидней қаласының орталық бөлігі арқылы өтетін жоғары орналасқан монорельс.

Ауыр рельс

Ауыр рельс термині әлемнің әртүрлі аймақтарында әртүрлі мағыналарға ие.

Австрия, Германия, Швейцария

Неміс тіліндегі толықтырғыш термин – Vollbahn, ал оған қарама-қарсы – Kleinbahn. Бұл терминдер әртүрлі осьтік жүктемелерді және олармен байланысты құрылыс ережелерін ажырату мақсатымен анықталған. Бүгінде Vollbahn термині жиі қолданылмайды, ал Kleinbahn тар жол желілері үшін қолданылады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда ауыр рельстік көлік – ұлттық желінің бөлігін құрайтын, қала маңындағы, қалааралық, жоғары жылдамдықты, аймақтық және жүк тасымалы қызметтерін қамтитын дәстүрлі теміржолдар. Ол метро, жеңіл рельстік көлік және трамвай жолдары, адам тасымалдаушы жүйелер және осыған ұқсас жүйелерден ерекшеленеді. Бірақ, Лондон метрополитені, метро жүйесі деп сипатталғанымен, ресми түрде ауыр рельстік көлік ретінде жіктеледі.

Солтүстік Америка

Солтүстік Америкада American Public Transportation Association ауыр рельсті жүйені жолдарда үлкен көлемде трафикке төтеп бере алатын электр темір жол деп анықтайды. Мұндай жолаушылар вагондары дерлік әрқашан электр қуатымен қозғалады, қуат жоғарыдағы сымдардан немесе электрленген үшінші рельстен алынады.

Азия

Филиппинде Солтүстік-Оңтүстік жолаушылар теміржолын Филиппин ұлттық теміржолдарының бас менеджері Юнн Магно ауыр рельстік метро желісі деп сипаттады. «Ауыр рельс» термині американ тіліндегідей жылдам транзитті де білдірсе де, ол 8 немесе 10 вагондан тұратын электрленген жолаушылар теміржол қызметі ретінде ерекшеленеді. Бұл LRT 1 және MRT 3 желілері сияқты орташа сыйымдылыққа ие теміржол жүйелерін сипаттау үшін қолданылатын жеңіл рельстік теміржолдан және LRT 2 желісі сияқты, азырақ вагондармен жұмыс істейтін стандартты жылдам транзит жүйесі болып табылатын орташа рельстік теміржолдан айырмашылығы бар.

Халықаралық

Халықаралық темір жол одағының (UIC) анықтамасына сәйкес, "ауыр темір жол" термині үлкен сыйымдылықтағы метродан өзге жүк тасымалы және жолаушылар тасымалы (қалалық, аймақтық, қалааралық және жоғары жылдамдықты) темір жолдарына қатысты қолданылады.

Трамвай, трамвай, троллейбус

Трамвай, трамвай және троллейбус терминдері көшеде толық немесе ішінара жүретін, жергілікті қызмет көрсететін және жолаушыларды кез келген көше бұрышында, егер басқаша белгіленбесе, көтеріп түсіретін жалпы тасымалдаушы темір жол транзитінің көптеген түрлерін білдіреді. Трамвай немесе трамвай бүкіл әлемде кеңінен қолданылса да, қолданылған термин ағылшын тілінің әр түрлі диалектілерінде әртүрлі: Солтүстік Америкада көбінесе трамвай және троллейбус қолданылады (континенттің батыс және орталық бөлігінде трамвай жиі кездеседі, ал шығыс бөлігінде троллейбус), ал трамвай Еуропада және басқа жерлерде басым. Трамвай – бұл ағылшын сөзі, төменгі неміс тіліндегі traam және голланд тіліндегі trame сөздерімен (яғни «арбаның шассиі») этимологиялық байланысы бар. Осыдан бастап «трамвай» термині Шотландия мен Солтүстік Англияның көмір шахталарында рельстерде жүретін көмір арбасына және осыған ұқсас рельстік жүйеге қолданылды. «Streetcar» – «көше» + «көлік» сөзінен шыққан американдық сөз. 1830 жылы таныстырылған алғашқы американдық streetcar-лары атпен жүретін болды, және бұл түрі кең таралды, себебі американ қалаларындағы көшелердің көп бөлігі асфальтталмаған еді. 1870 жылдары кабельдермен тартылатын механикалық нұсқалар пайда болды. Электрлік streetcar-лар 1880 жылдары пайда болды және көп ұзамай АҚШ-тың барлық қалаларында атпен жүретін streetcar-лардың орнын алды. «Trolley» – американдық сөз, алғашқы жүйелердегі электр тогын алу механизмінен алынған. Америка Құрама Штаттарында алғашқы электрлік streetcar-лар Франк Дж. Спраг ойлап тапқан жүйелерді қолданды. Бұл бірінші әуедегі жинау жүйесі болмаса да, ол өзінің алдыңғыларына қарағанда әлдеқайда сенімді болды және ақыр соңында барлық streetcar-ларда пайдаланылды. Жалпы, бұл жедел транзит стиліне тән трамвай/streetcar жүйелерін білдіреді. Ол ауыр рельстен, яғни жылдам транзит жүйелерінен, сондай-ақ ауыр өңірлік темір жолдан/қалааралық темір жолдан ажыратылады. Адамдарды тасымалдау және жеке жылдам транзит сияқты бірнеше жүйелерді, кем дегенде, көлікке қанша жолаушы тасымалданатыны және олардың жылдамдығы жағынан «жеңіл» деп қарастыруға болады. Монорельстер – бұл бөлек технология. Жеңіл рельсті жүйелер ауыр рельске қарағанда тік ауысымды және көше қиылыстарына сәйкес келетін қисықтарды шеше алады. Олар әдетте қалалық аймақтарда салынады, бірнеше бірлік пойыздар немесе бір көліктермен жиі қызмет көрсетеді. Ең қиын айырмашылық – жеңіл рельс пен трамвай/streetcar жүйелері арасындағы айырмашылық. Технологиялардың арасында бір-бірімен салыстырудың едәуір мөлшері бар және трамвайларды көлік түрінің ерекше түрі ретінде емес, жеңіл рельстің кіші түрі ретінде жіктеу кең таралған. Екі жалпы нұсқасы бар: дәстүрлі типте, онда жолдар мен пойыздар көшелер бойымен жүреді және жол қозғалысымен кеңістікті бөліседі. Тоқтатулар жиі болады, ал арнайы станциялар құруға аз күш-жігер жұмсалады. Бұл жердегі орын ортақ болғандықтан, жолдар әдетте көзге көрінбейді. Қазіргі заманғы нұсқада пойыздар өздерінің жол бойында жүреді және көбінесе жол қозғалысынан бөлек жүреді. Көлік жиі тоқтамайды, жолаушылар көбінесе платформадан отырғызылады. Жолдар өте көрінеді, ал кейбір жағдайларда арнайы сигнал беру арқылы және тіпті қақпа қолдары бар деңгейлі өткелдер (немесе деңгейлі өткелдер) арқылы трафикті ұстап тұру үшін елеулі күш жұмсалады. Бөлудің ең жоғары дәрежесінде жеңіл рельс пен жылдам транзит арасындағы шекараны салу қиын немесе мүмкін емес болуы мүмкін, мысалы Лондонның Доклендс жеңіл рельсі, егер ол Лондон метросымен салыстырғанда жеңіл рельс деп аталмауы мүмкін. Көптеген жеңіл рельс жүйелері – тіпті ескі жүйелер – екеуінің де үйлесімділігі бар, олар жол және жолдан тыс учаскелерде. Кейбір елдерде тек соңғысы ғана жеңіл рельс деп сипатталады. Бұл жерлерде жол жүрудің аралас құқығында жүретін трамвайлар жеңіл рельсті емес, трамвайлар немесе streetcar-лар ретінде қарастырылады. Алайда, темір жол желісі «бөлек» деп айту үшін талап өте аз болуы мүмкін, кейде көлік жүргізушілерін рельске түсуден қорғайтын бетон «бұғалар» бар. Жеңіл рельс транзитінің әр түрлі кластары арасында шығынның айтарлықтай айырмашылығы бар. Дәстүрлі стиль көбінесе екі немесе одан да көп есе арзан. Шығыны артқанына қарамастан, қазіргі заманғы нұсқа (ол жеңіл рельс деп аталса да, ескі streetcar жүйелерінен «ауыр» деп саналуы мүмкін) АҚШ-тағы жаңа қалалық темір жол транзиті формасының басым түрі болып табылады. Федералдық транзит әкімдігі көптеген жобаларды қаржыландыруға көмектеседі, бірақ 2004 жылдың мәліметі бойынша, қай жобалар қаржыландырылатынын анықтау ережелері қарапайым streetcar жүйелеріне қарсы бағытталған (ішінара, себебі көліктер көбінесе өте баяу болады). Кейбір аймақтардағы адамдар аз шығынды streetcar желілерін өздері немесе тек минималды федералдық қолдаумен салуға кірісті. Бұл желілердің көп бөлігі «мұра» темір жолдары болды, 20 ғасырдың бірінші жартысына қайта оралатын қайта жаңартылған немесе көшірме streetcar-ларды пайдаланды. Алайда, кейбіреулері, мысалы Портленд streetcar-ы, қазіргі заманғы көліктерді пайдаланады. Федералдық транзит әкімдігіне осы жаңа желілерді қаржыландыруға көмектесуге ұмтылыс күшейіп келеді. Жеңіл рельс әдетте электрмен, әдетте жоғары сымдар арқылы, бірақ кейде тірі рельс арқылы (трек бойындағы жоғары кернеулі табан), қауіпсіздік шараларын және оны ұстамау туралы ескертулерді қажет етеді. Кейбір жағдайларда, әсіресе бастапқы қаражат шектеулі болғанда, дизельдік нұсқалар пайдаланылды, бірақ бұл басымдық берілмейтін нұсқа. Кейбір жүйелер, мысалы Нью-Йорктегі AirTrain JFK, автоматты, жүргізушіні қажет етпейді; алайда, мұндай жүйелер әдетте жеңіл рельс деп есептелмейді, жылдам транзитке көшеді. Автоматты жұмыс кішкентай адамдарды тасымалдау жүйелерінде, жеңіл рельс жүйелерінен гөрі көбірек кездеседі, себебі деңгейлі өткелдер мен көшеде жүру жүргізушісіз жұмысты тиімсіз етеді.

The terms tram, streetcar, and trolley refer to most forms of common carrier rail transit that run entirely or partly on streets, providing a local service and picking up and discharging passengers at any street corner, unless otherwise marked. While tram or tramway are widely used worldwide, the term used varies in different dialects of English, with streetcar and trolley most commonly used in North America (streetcar being more common in the western and central part of the continent and trolley in the eastern part), while tram predominates in Europe and elsewhere. Tram is a British word, cognate with the Low German traam, and the Dutch trame, meaning the "shafts of a wheelbarrow". From this the term "tram" was used in the coal mines of Scotland and Northern England for a coal cart running on rails, and by extension to any similar system of trackway. Streetcar is an American word derived from "street" + "car", where "car" is used in the sense of a vehicle running on rails, i. e. railway car. The first American streetcars, introduced around 1830, were horsecars, and this type of streetcar became ubiquitous because very few of the streets in American cities were paved. Mechanical versions, pulled by cables, were introduced around 1870. Electric streetcars were introduced in the 1880s and soon replaced the horse drawn streetcar in cities across the United States. Trolley is an American word derived from the electric current pickup mechanism in early systems. The first successful electric streetcars in the United States used a system devised by Frank J. Sprague, in which a spring loaded trolley pole pushed a small trolley wheel up against an overhead wire to collect electricity for the motors. Although not the first overhead collection system, it was far more reliable than its predecessors, and eventually became used by almost all streetcars. In general, it refers to streetcar/tram systems with rapid transit style features. It is named to distinguish it from heavy rail, which refers to rapid transit systems as well as heavier regional rail/intercity rail. A few systems such as people movers and personal rapid transit could be considered as even "lighter", at least in terms of how many passengers are moved per vehicle and the speed at which they travel. Monorails are a separate technology. Light rail systems can typically handle steeper inclines than heavy rail, and curves sharp enough to fit within street intersections. They are typically built in urban areas, providing frequent service with multiple unit trains or single cars. The most difficult distinction to draw is that between light rail and streetcar/tram systems. There is a significant amount of overlap between the technologies, and it is common to classify streetcars/trams as a subtype of light rail rather than as a distinct type of transportation. The two general versions are:
The traditional type, where the tracks and trains run along the streets and share space with road traffic. Stops tend to be frequent, and little effort is made to set up special stations. Because space is shared, the tracks are usually visually unobtrusive. A more modern variation, where the trains tend to run along their own right of way and are often separated from road traffic. Stops are generally less frequent, and the passengers are often boarded from a platform. Tracks are highly visible, and in some cases significant effort is expended to keep traffic away through the use of special signaling, and even level crossings (or grade crossings) with gate arms. At the highest degree of separation, it can be difficult or impossible to draw the line between light rail and rapid transit, as in the case of London's Docklands Light Railway, which would likely not be called light rail were it not for the contrast between it and the London Underground. Many light rail systems – even fairly old ones – have a combination of the two, with both on road and off road sections. In some countries, only the latter is described as light rail. In those places, trams running on mixed right of way are not regarded as light rail, but considered distinctly as streetcars or trams. However, the requirement for saying that a rail line is "separated" can be quite minimal – sometimes just with concrete "buttons" to discourage automobile drivers from getting onto the tracks. There is a significant difference in cost between these different classes of light rail transit. The traditional style is often less expensive by a factor of two or more. Despite the increased cost, the more modern variation (which can be considered as "heavier" than old streetcar systems, even though it's called light rail) is the dominant form of new urban rail transit in the United States. The Federal Transit Administration helps to fund many projects, but as of 2004, the rules to determine which projects will be funded are unfavorable toward the simpler streetcar systems (partly because the vehicles tend to be somewhat slower). Some places in the country have set about building the less expensive streetcar lines themselves or with only minimal federal support. Most of these lines have been "heritage" railways, using refurbished or replica streetcars harkening back to the first half of the 20th century. However, a few, such as the Portland Streetcar, use modern vehicles. There is a growing desire to push the Federal Transit Administration to help fund these startup lines as well. Light rail is generally powered by electricity, usually by means of overhead wires, but sometimes by a live rail, also called third rail (a high voltage bar alongside the track), requiring safety measures and warnings to the public not to touch it. In some cases, particularly when initial funds are limited, diesel powered versions have been used, but it is not a preferred option. Some systems, such as AirTrain JFK in New York City, are automatic, dispensing with the need for a driver; however, such systems are not what is generally thought of as light rail, crossing over into rapid transit. Automatic operation is more common in smaller people mover systems than in light rail systems, where the possibility of grade crossings and street running make driverless operation of the latter inappropriate.

Өте жеңіл немесе өте жеңіл рельстер

Өте жеңіл рельстік көлік немесе ультра жеңіл рельстік көлік – бұл қалыпты жеңіл рельстік көлікке қарағанда бастапқы талаптары шамалы жеңіл рельстік көліктерді белгілейтін термин. Parry People Mover – бұл жолдан бөлек салынған, жолаушылар сыйымдылығы төмен (ең көп дегенде 35 тұрған жолаушы), сұйытылған газбен жұмыс істейтін және жоғары сымдарсыз, ультра жеңіл рельстік көлік ретінде сипатталған. Ұсынылып отырған Coventry Very Light Rail – жолмен бір деңгейде салынған, жолаушылар сыйымдылығы төмен (60-70 адам), аккумулятормен жұмыс істейтін, сондықтан жоғары сымдарсыз, осы санатқа жатады. Өте жеңіл рельстік көліктер 1 тонна/м³ салмақтан аспайтын көліктер ретінде сипатталады.

Қалааралық

АҚШ-та қалааралық (немісше Überland(straßen)bahn) – жоғары жылдамдықты трамвай желісі, яғни электрлік теміржол немесе қалалар мен қалашықтар арасында (көбінесе ауылдық жерлерде) өз жол құқығымен және қала көшелері арқылы трамвай ретінде жүретін пойыздар. АҚШ-та 1900–1930 жылдары салынған кейбір қалааралық вагондар сол кезде өте жоғары жылдамдықпен жүрді. Негізінде, классикалық қалааралық жолдар сол кездегі жеңіл теміржол желілері болды. Бірнеше озық инновациялар – аэродинамикалық пішін беру, жел туннеліндегі зерттеулер және жеңіл конструкциялар сияқты – қалааралық саласында пайда болды немесе J. G. Brill Company, Cincinnati Car Company және St. Louis Car Company сияқты компаниялар оларды ерте қабылдады. Ең жылдам қалааралық жолдардың ең жоғары жылдамдығы сағатына шамамен 96 км/сағ, ал аялдамалармен қоса орташа жылдамдығы сағатына 64 км/сағ болды. Cincinnati and Lake Erie Railroad компаниясының Цинциннати–Толедо бағытында жылдамдық жоғары болды. Филадельфия және Батыс теміржолы сияқты бірнеше қалааралық жолдар екі рельстік жол, абсолютті блок сигнализациясы және деңгейлі кесіспелерсіз жоғары жылдамдыққа бейімделді. Ал кейбіреулері блок сигнализациясы жоқ бір рельстік жолда (тынышсыз) жоғары жылдамдықпен жүріп, қатаң апаттарға ұшырады. АҚШ-тың классикалық қалааралық желілерінің көбісі жойылып кетті, қалған екеуі (Норристаун жоғары жылдамдық желісі, IRT Dyre Avenue желісі) жылдам транзит стандарттарына жаңартылды, ал үшінші жүйе (Кливлендтің көк және жасыл желілері) қазір жеңіл теміржол деп саналады. Чикагоның Миллениум станциясынан Индиана штатының Саут-Бендке дейін жүретін Оңтүстік жағалау желісі Чикаго мен Индиана штатының Гэри арасындағы тығыз дәлізде заманауи электрлік жылдам транзит жүйесіне айналдырылды, бірақ әлі де Гари мен Саут-Бенд арасындағы бірнеше шағын қалалар арқылы қалааралық ретінде жүреді. Лос-Анджелестегі жеңіл теміржол жүйесінің желілері кейде аймақтың қалааралық маршруттарымен бірге жүреді, бірақ бұл қайта жаңғыру алғашқы қалааралық қызмет тоқтағаннан кейін ондаған жылдардан соң басталды. Еуропалық қалааралық жолдар, мысалы, Силезия қалааралық трамвайлары (Tramwaje Śląskie S. A.; немісше Schlesische Straßenbahn) және Бельгияның жағалаулық трамвайы, олардың атаулары көрсеткендей, дәстүрлі трамвайларға ұқсайды. Кейде қалааралық жолдар өздерінің жолдарын салудың орнына жүк теміржолдарынан пайдаланды. Австралияда қалааралық – бұл Ньюкасл мен Сидней, Брисбен мен Гимпи немесе Брисбен мен Голд-Кост арасындағы бағыттар сияқты алыс қашықтықтағы қала маңындағы пойыз. Кейбір қалааралық пойыздар қала маңындағы желілердің соңғы станциясынан басталады, мысалы Кэмпбелтаун мен Гоулберн арасындағы Southern Highlands қызметтері немесе Ипсвич пен Роузвуд арасындағы қызметтер. Бұл пойыздар басқа елдердегі "қалааралық пойыздар" сияқты орындық резервациясы және тамақтандыру сияқты мүмкіндіктерге ие емес, қарапайым қала маңындағы пойыз болып табылады. Оларды қалааралық емес, қалааралық деп атау дұрыс, бірақ Жаңа Оңтүстік Уэльс өз қалааралық қызметтерін "қалааралық" пойыздар деп, ал Виктория өздерін "аймақтық" пойыздар деп атайды.

In the U. S., interurban (German Überland(straßen)bahn) refers to a higher speed streetcar (tram) line – i. e. electrical railcars or trains which run both between the cities or towns (often in rural environments) on their own right of way, and through the city streets as trams. In the U. S., some interurban railcars constructed in the period 1900–1930 ran at extremely high speed for its time. Essentially, the classic interurbans were the light rail lines of the day. Several advanced innovations – like streamlining, wind tunnel research and lightweight constructions – have their origin on the interurban scene, or were early adopted by companies like J. G. Brill Company, Cincinnati Car Company, and St. Louis Car Company. The fastest interurbans had a maximum service speed at , and an average speed including stops at above The Cincinnati–Toledo route of Cincinnati and Lake Erie Railroad was A few interurbans like Philadelphia and Western Railroad adapted to high speeds with double track, absolute block signalling and without grade crossings. Others ran at (too) high speed on single track right of way without block signalling – and experienced disastrous wrecks. The classic U. S. interurbans are all but gone, with two of the remaining (Norristown High Speed Line , IRT Dyre Avenue Line) having been upgraded to rapid transit specifications, and a third system (Cleveland's Blue and Green Lines) now considered to be light rail. The South Shore Line, which runs from Chicago's Millennium Station to South Bend, Indiana, has been converted to modern electric rapid transit operation on the dense corridor between Chicago and Gary, Indiana, but still runs essentially as an interurban through several small towns between Gary and South Bend. Los Angeles has a light rail system whose lines sometimes follow the routes of the area's interurbans, although this revival commenced decades after the original interurban ceased service. The European interurbans, like the Silesian Interurbans (Tramwaje Śląskie S. A.; German Schlesische Straßenbahn) and Belgium's Coastal Tram, were (and are) more like conventional tramways, as their names indicate. Interurbans sometimes used freight railways rather than building their own track. In Australia, interurban refers to long distance commuter trains such as the routes between Newcastle and Sydney, between Brisbane and Gympie, or between Brisbane and the Gold Coast. Some interurban trains may operate from where suburban lines end, such as Southern Higlands services between Campbelltown and Goulburn, or between Ipswich and Rosewood. These do not have the features of "intercity trains" in other parts of the world, such as booked seats and meal services, but are bare commuter trains. They are properly called interurban rather than intercity, although New South Wales refers to its interurban services as "intercity" trains and Victoria refers to theirs as "regional" trains.

Қалааралық, өңірлік және қала маңындағы жолаушылар темір жолы

Жолаушылар қызметі көбінесе үш санатқа бөлінеді: қалааралық, аймақтық және қала маңындағы. Қалааралық теміржол – қалаларды ұзақ қашықтықтарға байланыстыратын жылдам пойыз қызметі. Мысалы, бұрынғы BR-дің InterCity және Германияның DB Fernverkehr қызметтерін атауға болады. Аймақтық теміржол бір бағыттағы қалааралық қызметтерге қарағанда көбірек стансаларда тоқтайтын баяу қызметтерді, сондай-ақ қалааралық қызметтер тоқтамайтын шағын желілердегі қызметтерді қамтиды. Олар кішігірім елді мекендерге қызмет көрсетеді және оларды қалааралық қызметтермен байланыстырады. Мысалы, бұрынғы BR-дің аймақтық теміржолдары, Францияның TER (Transport express régional) және Германияның DB Regio қызметтерін атауға болады. Қала маңындағы теміржол – бір қаланың ішіндегі аудандар мен қала шеттерін байланыстыратын қызметтерді қамтиды. Мысалы, Нью-Йорктің Metro-North Railroad және Лондонның Overground қызметтерін келтіруге болады. Солтүстік Америкада "аймақтық теміржол" көбінесе "қала маңындағы теміржолдың" синонимі ретінде қолданылады, көбінесе жұмыс сағаттарында ғана қызмет көрсететін жүйелерді "қала маңындағы теміржол" деп, ал күні бойы қызмет көрсететін жүйелерді "аймақтық теміржол" деп атайды.

Темір жол транзитінің басқа түрлері

Автоматтандырылған жол жүру – толық автоматтандырылған басқарумен (жол жүру бірліктерінде экипаж жоқ) жеке немесе бірнеше вагонды пойыздарда қозғалатын, бағытталған көлік құралдары. Қызмет белгілі бір кесте бойынша немесе жолаушы іске қосқан шақыру батырмасына жауап ретінде ұсынылуы мүмкін. Автоматтандырылған жол жүру жүйелеріне жеке жылдам көлік, топтық жылдам көлік және адамдарды тасымалдау жүйелері кіреді. Жоғары жылдамдықты теміржол классификациясы бар елдерде дәстүрлі теміржолдың максималды жылдамдығы өзгеруі мүмкін, мысалы, Канададағыдай.

Жоғары жылдамдықты темір жол

Жоғары жылдамдықты темір жолдың жылдамдық диапазоны әдетте ... мен ... арасында болады.
Жоғары жылдамдықты темір жол дәстүрлі темір жолға қарағанда жоғары жылдамдықпен жұмыс істей алады, бірақ оның жылдамдығы жоғары жылдамдықты темір жол қызметтеріндегідей емес. Бұл қызметтер жоғары жылдамдықпен қауіпсіз жүретін пойызды қолдау үшін дәстүрлі темір жол инфрақұрылымын жақсарту арқылы ұсынылады. Осы классификация үшін жылдамдық диапазоны бойынша жаһандық стандарт жоқ. Жергілікті және аймақтық билік органдары өз анықтамаларын қабылдауы мүмкін. Мысалы, Солтүстік Техастағы анықтамада жылдамдық диапазоны ... мен ... аралығында болады. Таиландта жоспарланып жатқан құрылыс, «орташа жылдамдықты темір жол» деп аталады, оның ең жоғары жылдамдығы ... құрайды.
Кейде, егер пойыз жоғары жылдамдықтан төмен жылдамдықпен қозғалса, «жоғары жылдамдықты темір жол» терминін қолдану дұрыс болмайды, себебі «жоғары» сөзі «жоғарыдан» үлкендікті білдіреді. Сондықтан, 300 және 500 км/сағ аралығындағы жылдамдықпен (яғни 200–300 км/сағ жоғары жылдамдықтан асып түсетін) қозғалатын пойызды атау үшін «жоғары жылдамдықты темір жол» терминін қолдану дұрыс.