Кіріспе
Қатты күйзеліске ұшырайтын, немесе "Д типі" деп аталатын адамдар, стрестік оқиғалармен немесе жағдайлармен күресу үшін күшті жағымсыз эмоцияларын басып тастауға бейім. Бұл адамдар ашу немесе қайғы сезімдерін тіпті эмоциялық білдірілімге қолдау көрсетілетін ортада да, мысалы, ашуға толыққанды себеп болғанда ашуланбау, немесе жаназада жылаудан бас тарту сияқты жағдайларда да жасырады. "Д типі" адамдар көбінесе алаңдаушылыққа, тітіркенуге, қауқәстікке және бейтаныс адамдармен қарым-қатынаста ұялуға бейім. Олар үнемі жағымсыз эмоцияларды сезініп, күтеді, нәтижесінде басқалармен қарым-қатынаста ширығулы және шексіз болады.
Тарих
D типті тұлға 1990-шы жылдары анықталды, бұл теріс сезімдер, депрессия, көңіл сығуы, стресс, созылмалы ашу және жалғыздық сезімдерін бастан өткерген адамдарды сипаттайды. Күйзеліске ұшыраған тұлға сонымен қатар пессимизмге бейім, өзіне сенімсіздікке шалдығады және басқалармен жеке қарым-қатынас орнатуда қиындықтар туындайды. Денсаулығында мәселесі жоқ американдықтардың шамамен 20 пайызы осы санатқа жатады. 1996 жылы доктор Денолле жүрек ауруларын қалпына келтіру бағдарламасына қатысқан 286 ер және әйел адамдарды зерттеу нәтижелерін жариялады. Бағдарлама басталғанда, әрбір қатысушы D типіне жататынын анықтау үшін анкета толтырды. Сегіз жыл өткен соң, зерттеушілер қатысушыларды іздеп тауып, кімнің қайтыс болғанын және кімнің тірі қалғанын анықтады. D типіне жатқызылғандардың 27 пайызы қайтыс болды, ал D типіне жатпағандардың тек 7 пайызы ғана қайтыс болды. Бұл өлімдердің көп бөлігі жүрек аурулары немесе инсульт салдарынан болды. Осы зерттеуден кейін D типті тұлғаның кіші түрі ерте өліммен, жүрек-қан тамырлары ауруларының даму қаупінің артуымен, жүрек ауруларын емдеудің тиімді әдістеріне нашар жауап берумен және кенеттен жүрек тоқтауының ықтималдығының жоғарылауымен байланысты деп есептеледі.
Диагностикалық критерийлер
14 сұрақтан тұратын шкала адамның D типті мінез-құлқына жататындығын анықтау үшін қолданылады. Бұл шкала, D шкаласы 14, жағымсыздық пен әлеуметтік ұялшақтықты өлшеуге бағытталған. Шкаланың 14 сұрағының әрқайсысы 5 балдық Ликерт шкаласы бойынша 0-ден 4-ке дейін (жалғаннан шынға дейін) бағаланады. Жағымсыздық және әлеуметтік ұялшақтық бойынша жоғары ұпай (10-нан жоғары) алған адамдар D типті деп саналады. Доктор Деноллеттің пікірінше, денсаулықтың нашарлауымен D типті мінез-құлқының субтипін байланыстыратын ең маңызды фактор – оған тән жоғары деңгейдегі стресс. Басқа мінез-құлық түрлерінен айырмашылығы, олар эмоцияларын ашық білдіруге бейім, ал D типті адамдардың әлеуметтік ұялшақтығы стресті шығармай, ішінде жинақтап алады. Бұл жиналған стресс кортизол деңгейінің жоғарылауына, соның салдарынан жоғары қан қысымы мен артерияға зиян келтіретін созылмалы қабынуға әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, бұл байланыстың тағы бір себебі – D типті адамдар депрессия, мазасыздық және нашар әлеуметтік байланыстардан да зардап шегуі мүмкін, олардың барлығы денсаулықтың нашарлауымен және жүрек ауруларымен байланысты.
According to Dr. Denollet, what most likely links poor health outcomes to the type D personality subtype is the distinctly high level of stress associated with it. Unlike other personality types who like to vent, type Ds social inhibition leaves them with no such outlet for their stress. This pent up stress causes high cortisol levels, which, in turn, can lead to high blood pressure as well as chronic, artery damaging inflammation. It is worth noting that another possible explanation for this correlation is that type Ds likely also suffer from depression, anxiety, and poor social connections, each of which has been linked with poor health and heart disease.
Жүрек- қан тамырлары аурулары
D типті екі өлшем де (негативтік әсер ету және әлеуметтік тежелу) стрестен туындаған кортизол бөлінуінің артуымен байланысты. Кортизолдың жоғары деңгейі осы тұлғалық тип пен жүрек ишемиялық ауруының қаупі арасындағы байланыстың делдалдық факторы деп саналады. Сонымен қатар, D типті тұлға типіне тән эмоцияларды тежеу, жоғары жүрек-қан тамырларының реактивтілігімен, жүрек-қан тамырларының қалпына келуінің төмендеуімен, жүрек соғуының айнымалылығының төмендеуімен, қарын артериясының атеросклерозымен, жүрек ишемиялық ауруының жиілігімен және жүрек өлімімен тығыз байланысты. Эмоцияны басу мен жүрек-қан тамырларының асқынулары арасындағы байланыс көптеген зерттеулерде, оның ішінде жүрек реабилитациясынан өтетін науқастар арасында байқалды. Осы зерттеуде, дәстүрлі қауіп факторларын ескергеннен кейін де, D типті тұлғалы адамдарда жүрек ауруынан болатын өлім-жітім 4 есеге артты. Апельс және авторлар тобы жүргізген тағы бір зерттеуде D типті мінез-құлықтың кенеттен жүрек тоқтауына әсері зерттелді. Бұл зерттеуде кенеттен жүрек тоқтауынан қайтыс болғандардың жақындарымен сұхбаттасылып, олардың D типті екені анықталды. Негативтік әсер ету және әлеуметтік тежелу бойынша жоғары балл алған науқастар (D типті тұлғалық субтиптің екі өлшемі) кенеттен жүрек тоқтауынан өлімге ұшырау ықтималдығы жеті есе жоғары екені анықталды.