Кіріспе
Фримантл түрмесі, кейде Фримантл түрмесі немесе Фримантл түрмесі деп аталады, Батыс Австралиядағы Фримантл қаласында орналасқан бұрынғы австралиялық түрме және ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра нысаны. Объектіге түрме блогы, қақпа үйі, периметрлік қабырғалар, коттедждер және туннельдер кіреді. Алғашқыда Ұлыбританиядан келген сотталғандарға арналған, бірақ 1886 жылы жергілікті сотталғандарды қабылдау үшін колониялық үкіметке берілді. 1898 және 1911 жылдары өткен Корольдік комиссиялар түрме жүйесінде реформаларға бастады, бірақ маңызды өзгерістер 1960 жылдары ғана басталды. Түрмені басқаратын мемлекеттік департамент 1970 және 1980 жылдары бірнеше рет қайта ұйымдастырылды, бірақ Фримантл түрмесінің корпоративтік мәдениеті өзгеріске қарсы тұрды. Тұтқындардың наразылығы 1988 жылы тәртіпсіздікке және күзетшілерді ұстауға, сондай-ақ 1,8 миллион долларлық зиян келтірген өртке әкелді. 1991 жылы түрме жабылды, оның орнына жаңа, жоғары қауіпсіздікті Казуарина түрмесі салынды. Түрмені басқарушы бас контролер, шериф немесе директор Батыс Австралиядағы барлық сотталғандар мен түрме жүйесіне жауапты болды, ал түрменің өзіне инспектор жетекшілік етті. 19 ғасырда түрме қызметкерлері, «вахтерлер» деп те аталатын, қатаң жағдайларда жұмыс істеді, олар Батыс Австралия түрме қызметкерлерінің кәсіби одағы арқылы өкілдікке қол жеткізді. Бастапқыда сотталғандар болашақ колонистер ретінде жақсы мінез-құлқымен ерекшеленді, бірақ кейіннен кем мінезділер де жіберілді. Жергілікті түрме ретінде Фримантлде 1890 жылдары негізінен қысқа мерзімге сотталған ақ адамдар отырды, ал аборигендердің саны өте аз болды. 20 ғасырдың соңына қарай түрмеде отырғандардың көпшілігі ұзақ мерзімге сотталған, олардың арасында зорлық-зомбылық жасағандардың үлесі жоғары болды және аборигендердің саны көптеп ұлғайды. Фримантл түрмесіндегі өмір қатаң тәртіпке бағынды. Тамақ күннің маңызды бөлігі болды және түрменің барлық жұмыс уақытында камераларда ішілді. 1911 жылға дейін сотталғандар мен тұтқындар қоғамдық инфрақұрылымдық жұмыстарда жұмыс істеді, кейіннен түрме ішінде жұмыс істеуге рұқсат берілді, бірақ тұтқындарды толық жұмыспен қамту үшін жеткіліксіз болды. Жазалар жылдар бойы өзгерді, азаптау және темір бұғаулар жаза мерзімін ұзартумен және келушілер мен ойын-сауықтан айырумен алмастырылды. 1888 жылдан 1984 жылға дейін Батыс Австралиядағы жалғыз заңды жаза орындау орны болған Фримантл түрмесінде 40-тан астам асылу орындалды. Белгілі қашқындардың ішінде Моондин Джо, сондай-ақ Джон Бойл О'Райли және 19 ғасырдағы алты фениан, және 1989 жылы Бренден Эбботт болды. 1968 және 1988 жылдары үлкен тәртіпсіздіктер болды, олар түрмеге зиян келтірді. 1991 жылдан бері Фримантл түрмесі мұра нысаны ретінде сақталып келеді және әртүрлі қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. Түрмедегі кейбір ғимараттарға жаңа мақсаттар табылды, сонымен қатар ол маңызды туристік орынға айналды. Австралияның сотталғандар сайттарын ұсыну аясында Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу процесі түрменің сотталғандар дәуіріне (1850-1886) қатысты тарихи түсіндіру мен сақтау жұмыстарын күшейтті, оның ішінде ондағы аборигендердің тұтқындалуын ескере алмай, оның жақындағы тарихына көңіл бөлмеді.
Fremantle Prison, sometimes referred to as Fremantle Gaol or Fremantle Jail, is a former Australian prison and World Heritage Site in Fremantle, Western Australia. The site includes the prison cellblocks, gatehouse, perimeter walls, cottages, and tunnels. It was initially used for convicts transported from Britain, but was transferred to the colonial government in 1886 for use for locally sentenced prisoners. Royal Commissions were held in 1898 and 1911, and instigated some reform to the prison system, but significant changes did not begin until the 1960s. The government department in charge of the prison underwent several reorganisations in the 1970s and 1980s, but the culture of Fremantle Prison was resistant to change. Growing prisoner discontent culminated in a 1988 riot with guards taken hostage, and a fire that caused $1.8 million worth of damage. The prison closed in 1991, replaced by the new maximum security Casuarina Prison. The prison was administered by a comptroller general, sheriff, or director, responsible for the entire convict or prison system in Western Australia, and a superintendent in charge of the prison itself. Prison officers, known as warders in the 19th century, worked under stringent conditions until they achieved representation through the Western Australian Prison Officers' Union. Convicts were initially of good character as potential future colonists, but less desirable convicts were eventually sent. As a locally run prison, Fremantle's population was generally short sentenced white prisoners in the 1890s, with very few Aboriginal prisoners. By the late 20th century, most prisoners were serving longer sentences, a higher proportion of them were violent, and Aboriginal people were present in large numbers. Prison life at Fremantle was extremely regulated. Meals were an important part of the day, eaten in the cells throughout the operational life of the prison. Convict or prisoner labour was used on public infrastructure works until around 1911; subsequently, only work inside the prison was allowed, though there was never enough to fully occupy the inmates. Punishments varied over the years, with flogging and time in irons eventually replaced by lengthening of sentences and deprivation of visitors or entertainment. More than 40 hangings were carried out at Fremantle Prison, which was Western Australia's only lawful place of execution between 1888 and 1984. Prominent escapees included Moondyne Joe, as well as John Boyle O'Reilly and six other Fenians in the 19th century, and Brenden Abbott in 1989. There have been various riots and other disturbances, with major riots causing damage in 1968 and 1988. Since 1991, Fremantle Prison has been conserved as a recognised heritage site, and various restoration works have been undertaken. New uses have been found for some buildings within the prison, which has also become a significant tourist attraction. The process of obtaining World Heritage listing as part of the Australian Convict Sites submission focused historical interpretation and conservation efforts on the prison's convict era (18501886), at the expense of its more recent history, including Aboriginal prisoners held there.
Орналасу
Фримантл түрмесі шамамен жер учаскесіне, сол жерден алынған әктас тастармен салынған. 5 метрлік биіктіктегі шекаралық қабырға түрме аумағын қоршап тұр, ал батыс қабырғаның ортасында Террасаға қарап тұрған қақпа ғимараты орналасқан. Аумақтың ортасында, негізгі блоктан солтүстікке қарай Жаңа бөлім орналасқан, ал одан батысқа қарай, солтүстік-батыс бұрышында бұрынғы Әйелдер түрмесі орналасқан. Аурухана ғимараты солтүстік-шығыс бұрышында, ал бұрынғы шеберханалар оңтүстік-шығыс бұрышында және қақпа ғимаратының солтүстігінде орналасқан. Жер асты суынан таза су беру үшін салынған туннельдердің жүйесі аумақтың шығыс жиегінің астынан өтеді. No 10 – бастапқыда 1853 жылы капеллан үшін салынған, бірақ 1878 жылы инспектор қабылдап, кейін түрме әкімшілігі пайдаланған екі қабатты үй. 1854 жылы аяқталған 12-ші нөмірдегі бір қабатты ғимарат қақпа күзетшісінің үйі болды. No 16 Терраса, қақпаның оңтүстігінде орналасқан екі қабатты үй, алдымен суперинтендантты, кейіннен жергілікті биліктің өкілін қабылдады. Ол 1970 жылға дейін түрме қызметкерлерінің тұрғын үйі ретінде пайдаланылды. Террасадағы ең оңтүстік үй – No 18, ал бастапқы ғимараттардың ең солтүстігіндегі No 8 үйлерінде екі қонақ бөлмесі, үш жатын бөлмесі және екі киім ауыстыру бөлмесі, сондай-ақ ас үй, дәретхана және сарай бар, бірақ орналасуы бір-біріне айналысқан. 18-ші нөмір 1890 жылдары салынған қосымшалармен кеңейтілді.
Қақпа ғимараты
Қақпа ғимараты мен оған қоса салыныған кіру кешені 1854 және 1855 жылдар аралығында сотталғандардың еңбегімен салынған. Оны Корольдік инженер және Бас қадағалаушы Эдмунд Хендерсон жобалаған, ал құрылыс әк тастан қаланған. Қақпаны жасау үшін кеме қазасынан құралатын темір пайдаланылды, ал ғимараттың үстіндегі сағат Англиядан әкелінді. Басты кіреберіс ретінде қақпа ғимараты маңызды ескерткіш және белгілі орын болып қала берді; түрме жабылып, одан бері онда кафе мен кеңселер орналасқан. 2005 жылы қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді, нәтижесінде бастапқы тас қасбеті сақталды және түпнұсқа емес жабын алынып тасталды. Бас блокта сонымен қатар дарға асу орындары, жалғыздық камералар және екі шіркеу – Англикан және Католик шіркеулері орналасқан.
Әйелдер түрмесі
Солтүстік-батыс кешені бастапқыда 1850 жылдары салынған асхана, нан пісіру үйі және кір жуу қызметтерін ұсынатын аймақ болды. Перт түрмесі жабылып, тұтқындар Фримантелге ауыстырылғаннан кейін әйелдерге арналған түрме қажет болды. Ғимараттар түрмеге айналдырылып, олардың айналасына қабырға салынды, осылайша Батыс Австралиядағы әйелдерге арналған алғашқы жеке түрме құрылды. Халық санының өсуі және қылмыстың көбеюі 1890 және 1910 жылдары олардың кеңейтілуіне алып келді. Бандиуп әйелдер түрмесі салынғаннан кейін Фримантел әйелдер түрмесі 1970 жылы жабылды, ал кеңістік 1991 жылы негізгі түрме жабылғанға дейін білім беру және бағалау мақсатында пайдаланылды.
Семинарлар
Бастапқы шеберхана темір ұстаханасы болды, ол түрме аумағында салынған алғашқы ғимараттардың бірі еді. Кейін Шығыс шеберханалары деп аталған, басқа шеберханалардың ішінде ағаш ұстасы, сантехник және суретші шеберханалары, баспахана, ал 1850 жылдардан бастап металл цехы болды. Батыс шеберханалары ХХ ғасырдың басында салынды, бұл тұтқындарға бояу цехы, кілем тоқушы, аяқ киім жасаушы, кітап мұқаулаушы және тігінші арқылы қосымша жұмыс мүмкіндігін берді. 1993 жылы солтүстік жақтанғы төрт шеберхана TAFE өнер шеберханалары ретінде пайдалануға берілді. 1896 жылы Сванборн көшесінде қалалық су қоймасы салынды, ол түрмеден үш кеңейтімді бу машинасымен жабдықталған сорғы арқылы сумен жабдылды, ол түрме туннельдерінен күніне 200 литрден астам су тартты. Тұтқындар қолмен су тасудан босатылып, ағашпен жабдықтау және қазандықтарды отынмен қамтамасыз ету жұмысына тартылды, бірақ жер асты сулары түрме бақтарына қолданыла берді. 1989 жылы жақын жердегі резервуарлардан ағып шыққан дизель судың ластануы анықталды, алайда 1996 жылға қарай ластанудың көп бөлігі биологиялық әдіспен тазартылды.
19 ғасыр
Суан өзені колониясы «еркін қоныс» ретінде құрылған (шығыс жағалаудағы жазалау колонияларынан өзгеше), бірақ 1840 жылдары арзан еңбекке деген сұраныс алғашқы тартыншақтықты жеңіп, колония Ұлыбританиядан кейбір сотталғандарды қабылдауға келісті. 1850 жылғы 2 маусымда алғашқы «Сциндиан» кемесі күтпеген жерден келді, себебі бұрын жіберілген желкенді кеме бағытынан жаңылған еді. Колонияның дөңгелек үй түрмесі толы болғандықтан, 75 сотталғанды кемеде қалдыруға мәжбүр болды. Құрылыс 1851 жылы басталды. 1868 жылы Батыс Австралияға қылмыстық тасымалдау тоқтатылды, және колониядағы сотталғандардың саны біртіндеп азайып, 1880 жылдардың ортасында 83-ке дейін жетті. Бұл толқынға Австралияның басқа жерлерінен және шетелдерден келген, қиын жағдайдағы, адал емес адамдар кірді, ал Фримантель түрмесі көп ұзамай толып кетті. Түрме бастығы Джорджтың шақыруымен және түрлі ресми сауалдардың нәтижесінде тұтқындарды жұмыспен қамту үшін жаңа шеберханалар салынды. Бес бөлме тігіншілерге, кітап мұқабалаушыларға, аяқ киім жасаушыларға, кілем тоқушыларға және суретшілерге арналды. 1902 жылы түрме қызметкерлері үшін жаңа ережелер жарияланды, ал 1903 жылы жаңа Түрме заңы қабылданды. Теория бойынша, заңның қабылдануы маңызды түрме реформасына әкелуі керек еді, бірақ бұл орындалмады. Заңнама көптеген өзгерістерді атқарушы биліктің реттеуіне қалдырды, губернатордың қалауынша, және бұқаралық ақпарат құралдары оны әлсіз құжат деп сипаттады. 1907 жылы аяқталған және 1908 жылы пайдалануға берілген Жаңа бөлім 1899 жылғы комиссиялардың жекелеген жүйенің өңделген нұсқасын ұсынған есебінің нәтижесі болды. Орталық мұнарадағы күзетші бақылауында. Бұл Австралиядағы 50-ден астам әскери түрмелердің бірі болды, онда 12 000-нан астам жау шетелдік азаматтары мен соғыс тұтқындары сақталды. Фримантель 1945 жылдың қазан айына дейін 400 әскери тұтқынға және 160-қа дейін азаматтық тұтқынға сыйымдылық танытты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1942 жылы Бартонның диірмен түрмесін пайдалану қажет болды, сондай-ақ Фримантельдегі тығыздықты азайту үшін. Қайта құрылымдау жүргізілді, және бас бақылаушы лауазымы бөлім директорымен ауыстырылды. Дегенмен, есепте нәсілдік стереотиптер кездеседі, ал аборигендер тұтқындарының куәліктері сенімсіз деп есептелді. Есеп түрмедегі өмірдің әртүрлі аспектілері бойынша, соның ішінде қосымша, тәуелсіз, білікті әлеуметтік жұмыскерлер туралы ұсыныстар да жасады. сондай-ақ, осы орынды басқару туралы да ұсыныстар енгізілді.
Әкімшілік
Батыс Австралияның тұңғыш сотталғандарға қарсы бас бақылаушысы Эдмунд Хендерсон он үш жыл бойы сотталғандарды ұстау мекемесін басқарды. Бас бақылаушының негізгі міндеттері «сотталғандардың еңбегін басқару және олардың тәртібіне жауапкершілік тарту» болды. Ол колониядағы барлық түрмелерге жауапты болды, ал түрме ішіндегі жауапкершілік бас инспекторда болды. Зейнеткер күзетшілер түрмедегі тәртіпсіздіктерді реттеуге көмектесуге міндетті болды. Сотталғандарды колониялық басқарудағы Фримантель түрмесіне ауыстыру кезінде көп өзгеріс болған жоқ, жаңа ережелер де енгізілген жоқ. 1960 жылдарға дейін жағдай көп өзгерген жоқ. Күн таңғы 6:45-те ояту дабысымен басталды. Сотталғандарды санағаннан кейін, олар 7:30-ға дейін аулаға шығып, содан кейін таңғы асын алып, камераларына қайтты. Сағат 8-дегі дабыс парадты, ал одан кейін 11:15-ке дейін жалғасқан жұмыстың басталуын хабарлады. Олар тамақтанып, 12:20-ға дейін камераларында жабылып, содан кейін аулада біраз уақыт өткізді. Сағат 13:00-де тағы бір парад өтті, ал жұмыс сессиясы 16:15-ке дейін жалғасты. Тағы бір тамақ жиналды, содан кейін сотталғандар түнге дейін камераларында жабылып қалды. Жарық кешкі 21:30-ға дейін жанды. Апта соңында жұмыс болмады, сонымен қатар сотталғандарға фильм көрсетілді. Таңғы аста кофе немесе какао, ал аптасына байланысты Вегемит, бал немесе маргарин берілді. Түскі және кешкі астар әртүрлірек болды. Екі тамақта да еттен жасалған тағамдар – сиыр еті, шұжық немесе пирог, сондай-ақ картоп пюресі мен капуста болды, бірақ кейде қуырылған ет те берілді. Жақсы мінез-құлық көрсеткен сотталғандарға демалысқа шығуға рұқсат берілді, бұл оларға колонияның белгілі бір ауданында жеке жұмыс табуға мүмкіндік берді, ал соңында шартты кешірім алып, Англияға оралмау шартымен көптеген бостандықтарға ие болды. Толық азаттық куәлігі тек жаза мерзімі аяқталғаннан кейін ғана берілді. Жаман мінез-құлық көрсеткендер жұмыс түрлері бойынша төмендетіліп, тіпті түрмедегі сотталғандардың мәртебесіне қайта оралуы мүмкін болды. Қайта қылмыс жасағандар мен қашқандар дене жазасынан және жалғыз камерада уақыт өткізгеннен кейін, Фримантель маңындағы жолдарда ауыр жұмыс істейтін шынжырлы топқа жіберілді. 1880 жылдарға қарай жазаларға нан мен судан тұратын диета (қарқынды емес), темірге байлау және түрмеге келген судьяның шешімімен жаза мерзімін ұзарту кірді. 1888 жылдан 1984 жылға дейін Батыс Австралияда өлім жазасын орындауға арналған жалғыз заңды орын – дарға асу бөлмесі болды. Осы кезеңде бір ер адам және бір әйел дарға асылды. Марта Ренделл 1909 жылы түрмеде дарға асылған жалғыз әйел болды. Соңғы дарға асылған адам – серийлі кісі өлтіруші Эрик Эдгар Кук, ол 1964 жылы өлім жазасын алды. Медициналық тексеруден кейін марқұмның денесі жерлеуге тапсырылды.
Моундин Джо
Жозеф Болито Джонс, Моондин Джо ретінде танымал, Батыс Австралияның ең белгілі қарақшысы болды. 1865 жылдың шілдесінде Джонс өгізді өлтіргені үшін он жылға қатаң түрме жазасына кесілді. 1866 жылдың шілдесінде ол есігінің құлыпты бұзуға тырысқаны үшін тағы алты айға тізбекке бұғауланды, бірақ тамыз айында Моондин Джо тағы да қашып құтылды және Бостонға қоныс аударды. Сол жылы көптеген тұтқынға алынған фениандарға кешірім берілді, содан кейін Батыс Австралияның жаза орындау жүйесінде тек сегіз әскери фениан қалды. Америкадағы фениандар 1875 жылдың 29 сәуірінде Нью-Бедфордтан (Массачусетс штаты) құпия құтқару миссиясына шыққан «Каталпа» кит аулау кемесін сатып алды. Жергілікті фениан агенттерімен келісіп, қашу 1876 жылдың 17 сәуірінде, сотталғандардың көпшілігі Корольдік Перт Яхта Клубының регатасын тамашалап отырғанда ұйымдастырылды. «Каталпа» Рокингем жағалауындағы халықаралық суларда түсіріліп, жағалауға қайық жіберді. Сағат 8:30-да түрме қабырғасының сыртындағы жұмыс топтарында жұмыс істеп жүрген алты фениан қашып, қайық күтіп тұрған жерге қарай оңтүстікке беттеген кареталармен қарсы алысты. Аббот 1995 жылға дейін ұсталмай, Австралияны кезіп, түрлі тонаулар жасады. Ол сондай-ақ екі жылдан кейін Квинсленд түрмесінен де қашып шықты.
Көтерілістер
Фримантель түрмесі жұмыс істеген жылдары түрмеде бірнеше рет тұтқындар көтеріліс шығарып, тәртіпсіздіктер болған. Олардың ең ертесі 1854 жылы болса, 1968 және 1988 жылдары болған ірі көтерілістер түрмеге қиындықтар келтірді.
1988 жыл
1988 жылдың 4 қаңтарында, ыстыққа қарамастан, офицерлер тұтқындарды түстен кейін жаттығу алаңдарында қалдыруға шешім қабылдады. 3-ші бөлімнің тұтқындары шамамен сағат 16:00-де ішке кіргізілген кезде, "Соларды ұстайық" деген дауыс естілді, содан кейін ғимарат тез өртке оранды, шатырға тарап, құлап түсті, және офицерлер жарақат алды. Бес жыл өткен соң, бұл орындар 2010 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне «Австралияның сотталғандар орындары» ретінде енгізілді. Дүниежүзілік мұра тізіміне ену процесі түрменің сотталғандар дәуіріне қатысты тарихи түсіндіру және сақтау жұмыстарын күшейтті. Бұл, түрменің жақындағы тарихының есебінен болды, оның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұстау орталығы ретінде пайдаланылуы және абориген тұтқындарының қамалуы. Түрме жабылуға дейін жасалған алғашқы сақтау жоспарларындағы басымдық, туристік өнімді «Фримантл түрмесі – Сотталғандар мекемесі» деп таңбалау арқылы және зақымдану мен тозуды болдырмау үшін қажет болған қалпына келтіру жұмыстары арқылы көрінеді, бұл жұмыстар орынның жақындағы тарихын жояды.
Қалпына келтіру
Фримантель түрмесінің әртүрлі бөліктері 1990 жылдан бері қайта жаңарту жұмыстарынан өтті; 1996/97 және 1998/99 жылдар аралығында англикан шіркеуінің қасбетін қайта жаңарту сияқты жұмыстарға барлығы 800 000 доллар жұмсалды. 2005 жылы түрме қақпасы аумағының қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді. Түпнұсқа емес жабын алынып тасталды және түпнұсқа тас жұмысы ашыққа шығарылды. 2006 және 2007 жылдары жоба жүзеге асырылды. 2013 жылы дарға асу залы 1964 жылы соңғы рет орындалған жаза кезіндегі жағдайына келтірілді.
Атауы
Бұл мақала Австралия мұралық дерекқоры – Фримантл түрмесі (бұрынғы), 1 The Terrace, Фримантл, WA, Австралия дереккөзден алынған мәтінді қамтиды, ол Creative Commons Attribution 3.0 Australia лицензиясы (CC BY 3.0 AU) бойынша лицензияланған. Міндетті түрде авторлық құқықты көрсету: © Австралия Ұлттық Достастығы 2013.