Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Марста күнді және уақытты қадағалауға ұсынылған тәсілдер
Proposed approaches to tracking date and time on the planet Mars
Стандарт болмаса да, Марс планетасы үшін көптеген күнтізбелер мен басқа да уақытты есептеу тәсілдері ұсынылған. Ғылыми әдебиеттерде ең көп кездесетіні – жылдың уақытын солтүстік теңдігінен бастап орбитасы бойынша градус санымен белгілеу. Сонымен қатар, 1955 жылдың 11 сәуірінде болған теңдіктен бастап марсиан жылдарын нөмірлеу жиі қолданылады. Марстың осінің еңіс бұрышы және айналу периоды Жерге ұқсас. Осылайша, ол Жердегідей көктем, жаз, күз және қыс мезгілдерін бастан кешіреді. Марстың орбиталық эксцентриситеті айтарлықтай жоғары, сондықтан оның маусымдарының ұзақтығы әлдеқайда өзгереді. Сол, яғни Марс күні, Жер күнінен көп айырмашылығы жоқ – бір сағаттан да аз ұзақ. Дегенмен, Марстағы жыл Жердегіден шамамен екі есе ұзақ.
Though no standard exists, numerous calendars and other timekeeping approaches have been proposed for the planet Mars. The most commonly seen in the scientific literature denotes the time of year as the number of degrees on its orbit from the northward equinox, and increasingly there is use of numbering the Martian years beginning at the equinox that occurred April 11, 1955. Mars has an axial tilt and a rotation period similar to those of Earth. Thus, it experiences seasons of spring, summer, autumn and winter much like Earth. Mars' orbital eccentricity is considerably larger, which causes its seasons to vary significantly in length. A sol, or Martian day, is not that different from an Earth day: less than an hour longer. However, a Mars year is almost twice as long as an Earth year.
Күн
Марстағы сидерлік күннің орташа ұзақтығы 24 сағат 37 минут 22.663 секунд (SI бірліктері бойынша 88,642.663 секунд), ал оның күн күнінің ұзақтығы 24 сағат 39 минут 35.244 секунд (88,775.244 секунд) құрайды. Осыған сәйкес, Марстың "күн сағаты" бір солнның 1/24 бөлігін (1 сағат 1 минут 39 секунд), "күн минуты" бір күн сағатының 1/60 бөлігін (61.65 секунд), ал "күн секунды" бір күн минутына 1/60 бөлігін (1.0275 секунд) тең.
The average length of a Martian sidereal day is 24 h 37 m 22.663 s (88,642.663 seconds based on SI units), and the length of its solar day is 24 h 39 m 35.244 s (88,775.244 seconds). By inference, Mars' "solar hour" is 1/24 of a sol (1 hr 1 min 39 sec), a "solar minute" 1/60 of a solar hour (61.65 sec), and a "solar second" 1/60 of a solar minute (1.0275 sec).
Марс Күн Күн
Жердегі күн күндерін есептеу кезінде астрономдар көбінесе уақытты есептеу үшін Юлиандық күндерді – күндердің қарапайым тізбектелген санауын пайдаланады. Марс үшін де ұқсас жүйе ұсынылды: "[f] Жерге негізделген атмосфералық, визуалды картаға түсіру және Марстың полярлық шапкасын бақылау тұрғысынан тарихи маңыздылығы бар, сондықтан күн сандарының тізбектелген санауы". Сол (латын тілінен "күн" деген сөзден алынған) – Марстағы бір күн. Бұл Марс Күн Күнінің санауы (MSD) "1877 жылғы перигелийлік оппозицияға дейін" басталады. Жергілікті күн уақыты Марсқа қонған аппараттардың күнделікті қызметтерін жоспарлауда маңызды рөл атқарады. Қонған ғарыш кемелерінің күн панельдеріне күн сәулесі қажет. Жердегі қалың атмосфера мен мұхиттардың болмауынан Марста күннің шығуы мен батуы кезінде температура тез өседі және төмендейді, бұл ауытқуларды жұмсартады. Марсты зерттейтін ғылыми қауымдастық Марстың жергілікті сағаттарын Марс күнінің 1/24 бөлігі деп анықтау бойынша келісімге келді. Бұрын қолданылған баламалы жүйе – планеталық координаттар, олар 0°–360° батыс бойлықтарын өлшейді және бетке түсірілген ендіктерді анықтайды. Дегенмен, планеталық координаттар әлі де қолданылуда, мысалы, MAVEN орбиталық жобасында.
When accounting solar days on Earth, astronomers often use Julian dates—a simple sequential count of days—for timekeeping purposes. An analogous system for Mars has been proposed "[f]or historical utility with respect to the Earth based atmospheric, visual mapping, and polar cap observations of Mars, a sequential count of sol numbers". Sol (borrowed from the Latin word for sun) is a solar day on Mars. This Mars Sol Date (MSD) starts "prior to the 1877 perihelic opposition." Local solar time has a significant impact on planning the daily activities of Mars landers. Daylight is needed for the solar panels of landed spacecraft. Its temperature rises and falls rapidly at sunrise and sunset because Mars does not have Earth's thick atmosphere and oceans that soften such fluctuations. Consensus has recently been gained in the scientific community studying Mars to similarly define Martian local hours as 1/24th of a Mars day. An alternative system that was used before then is planetographic coordinates, which measure longitudes as 0°–360° West and determined latitudes as mapped onto the surface. However, planetographic coordinates remain in use, such as on the MAVEN orbiter project.
Марс уақыты
Марстың үйлестірілген уақыты (MTC) немесе Марстың координатталған уақыты – Жердегі әмбебап уақытқа (UT1) Марстың ұсынылатын аналогы. Ол Марстың негізгі меридианы бойынша орташа күн уақыты ретінде анықталады. "MTC" атауы Жердің координатталған әмбебап уақытына (UTC) сәйкес болуы тиіс, бірақ бұл шатастыруға болады: UTC-ні UT-нің басқа түрлерінен ерекшелендіретін нәрсе – оның секундтық түзетулері, бірақ MTC мұндай схеманы қолданбайды. MTC UT1-ге көбірек ұқсайды. "Марстың координатталған уақыты" термині планеталық стандартты уақыт ретінде алғаш рет 2000 жылы жарияланған мақалада пайда болды. "MTC" аббревиатурасы NASA Годдард Ғарыш зерттеулер институты жасаған Mars24 күн сағатының кейбір нұсқаларында қолданылды. Бұл қолданыста стандартты уақыт Гринвич орта уақытының (GMT) аналогы ретінде "Айри орта уақыты" (AMT) деп аталды. Астрономиялық контексте "GMT" – әмбебап уақытқа, немесе кейде нақтырақ айтқанда UT1 үшін қолданылмайтын ескі атау. Әзірге AMT немесе MTC миссия уақытын есептеуде қолданылмады. Бұл, ішінара, Airy 0-дің орналасуына қатысты белгісіздікке байланысты, бұл AMT-ні зерттеліп отырған нүктелердегі жергілікті уақыттай дәл жүзеге асыруға мүмкіндік бермеді. Марсты зерттеу роверлерінің миссиясы басталғанда, Airy 0-дің позициялық белгісіздігі AMT-ні жүзеге асырудағы шамамен 20 секундтық белгісіздікке тең болды. Басты меридианның орналасуын нақтылау үшін, оны Викинг Ландер 1-нің 47.95137°W координатасында орналасқандығын көрсететін ережеге негіздеу ұсынылды.
Coordinated Mars Time (MTC) or Martian Coordinated Time is a proposed Mars analog to Universal Time (UT1) on Earth. It is defined as the mean solar time at Mars's prime meridian. The name "MTC" is intended to parallel the Terran Coordinated Universal Time (UTC), but this is somewhat misleading: what distinguishes UTC from other forms of UT is its leap seconds, but MTC does not use any such scheme. MTC is more closely analogous to UT1. Use of the term "Martian Coordinated Time" as a planetary standard time first appeared in a journal article in 2000. The abbreviation "MTC" was used in some versions of the related Mars24 sunclock coded by the NASA Goddard Institute for Space Studies. That application has also denoted the standard time as "Airy Mean Time" (AMT), in analogy of Greenwich Mean Time (GMT). In an astronomical context, "GMT" is a deprecated name for Universal Time, or sometimes more specifically for UT1. Neither AMT or MTC has yet been employed in mission timekeeping. This is partially attributable to uncertainty regarding the position of Airy 0 (relative to other longitudes), which meant that AMT could not be realized as accurately as local time at points being studied. At the start of the Mars Exploration Rover missions, the positional uncertainty of Airy 0 corresponded to roughly a 20 second uncertainty in realizing AMT. In order to refine the location of the prime meridian, it has been proposed that it be based on a specification that the Viking Lander 1 is located at 47.95137°W.
Жерге түсірушілердің сағаттары
NASA ғарыш кемесі Марста жұмысын бастағанда, Марстағы өткен күндер (сол) қарапайым сандық санау арқылы тіркеледі. Екі "Викинг" миссиясының қондырғылары, "Марс Феникс", "Марс ғылыми зертханасының" "Curiosity", "InSight" және "Марс 2020 Perseverance" миссиялары қондырғының қонған күнін "Сол 0" деп есептейді. "Марс Pathfinder" және екі "Марс зерттеу ровері" оның орнына қонуды "Сол 1" деп белгіледі. Осыған дейінгі әрбір сәтті қондырғыш миссиясы өзінің "уақыт белдеуін" пайдаланды, ол қондырғы орналасқан жердегі жергілікті күн уақытының белгілі бір түріне сәйкес келеді. Бүгінгі күнге дейін NASA-ның сәтті тоғыз Марсқа қонған аппаратының сегізі жергілікті орташа күн уақытынан (LMST) ауытқуды қолданды, ал тоғызыншысы ("Марс Pathfinder") жергілікті нақты күн уақытын (LTST) пайдаланды. Қытайдың "Журонг" роверінің сол санын және LMST (немесе ауытқуын) тіркеу үшін ұқсас уақытты есептеу жүйесін қолданғаны туралы ақпарат әлі жарияланбады.
When a NASA spacecraft lander begins operations on Mars, the passing Martian days (sols) are tracked using a simple numerical count. The two Viking mission landers, Mars Phoenix, the Mars Science Laboratory rover Curiosity, InSight, and Mars 2020 Perseverance missions all count the sol on which the lander touched down as "Sol 0". Mars Pathfinder and the two Mars Exploration Rovers instead defined touchdown as "Sol 1". Each successful lander mission so far has used its own "time zone", corresponding to some defined version of local solar time at the landing site location. Of the nine successful NASA Mars landers to date, eight employed offsets from local mean solar time (LMST) for the lander site while the ninth (Mars Pathfinder) used local true solar time (LTST). Information as to whether China's Zhurong rover project has used a similar timekeeping system of recording the sol number and LMST (or offset) has not been disseminated.
Викингтер
Екі Viking миссиясының қондырғылары үшін "жергілікті қону уақыты" тиісті қону орындарындағы LMST-ден айырмашылықтар болды. Екі жағдайда да бастапқы сағаттың түнгі жартысы жерге қонғанға дейін болған жергілікті нақты түн ортасына сәйкес келіп белгіленді.
The "local lander time" for the two Viking mission landers were offsets from LMST at the respective lander sites. In both cases, the initial clock midnight was set to match local true midnight immediately preceding touchdown.
Жол іздеуші
Марс Pathfinder қонған жеріндегі жергілікті нақты күн уақытын пайдаланды. Оның уақыт белдеуі AAT 02:13:01 болды, мұнда "AAT" – Airy нақты уақыты, яғни Airy 0 нүктесіндегі нақты (шынайы) күн уақыты. Нақты және орташа күн уақыты (AMT және AAT) арасындағы айырмашылық – Марс уақытының теңдеуі. Pathfinder күндерді 1-ші күннен бастап (MSD 43905 сәйкес) күн санау арқылы қадағалады, ол түнде 02:56:55 (миссия сағаты; 4:41 AMT) жерге қонды.
Mars Pathfinder used the local apparent solar time at its location of landing. Its time zone was AAT 02:13:01, where "AAT" is Airy Apparent Time, meaning apparent (true) solar time at Airy 0. The difference between the true and mean solar time (AMT and AAT) is the Martian equation of time. Pathfinder kept track of the days with a sol count starting on Sol 1 (corresponding to MSD 43905), on which it landed at night at 02:56:55 (mission clock; 4:41 AMT).
Рух пен мүмкіндік
Екі Марсты зерттеу ровері қону нүктелерінің LMST-мен сәйкес келетін миссиялық сағаттарды қолданбады. Миссияны жоспарлау мақсатында олар сағатты шамамен 90 солдық негізгі миссияның жартысына жуық уақыттағы жергілікті уақытқа сәйкес келетін уақыт шкаласын анықтады. Бұл миссия жоспарлауда "Гибридті жергілікті күн уақыты" (HLST) немесе "MER үздіксіз уақыт алгоритмі" деп аталды. Бұл уақыт шкалалары орташа күн уақыты тұрғысынан біркелкі болды (яғни, олар белгілі бір бойлықтың орташа уақытына жуықтады) және роверлердің қозғалысы кезінде түзетілмеді. (Роверлер жергілікті күн уақытымен бірнеше секунд айырмашылық тудыратын қашықтықтарды жүрді.) Spirit-тің HLST-і AMT+11:00:04, ал оның қону орнындағы LMST-і AMT+11:41:55. Opportunity-тің HLST-і AMT 01:01:06, ал оның қону орнындағы LMST-і AMT 00:22:06. Екі ровердің де миссиялық уақыт шкаласы жергілікті орташа уақытқа сәйкес келетін бойлыққа жетуі екіталай болды. Дегенмен, атмосфералық өлшемдер және басқа ғылыми мақсаттар үшін жергілікті нақты күн уақыты тіркелді. Spirit және Opportunity екеуі де қону күнін 1-ші солмен бастады, бұл MSD 46216 және MSD 46236-ға сәйкес келеді.
The two Mars Exploration Rovers did not use mission clocks matched to the LMST of their landing points. For mission planning purposes, they instead defined a time scale that would approximately match the clock to the apparent solar time about halfway through the nominal 90 sol primary mission. This was referred to in mission planning as "Hybrid Local Solar Time" (HLST) or as the "MER Continuous Time Algorithm". These time scales were uniform in the sense of mean solar time (i. e., they approximate the mean time of some longitude) and were not adjusted as the rovers traveled. (The rovers traveled distances that could make a few seconds difference to local solar time.) The HLST of Spirit is AMT+11:00:04 whereas the LMST at its landing site is AMT+11:41:55. The HLST of Opportunity is AMT 01:01:06 whereas the LMST at its landing site is AMT 00:22:06. Neither rover was likely to ever reach the longitude at which its mission time scale matches local mean time. However, for atmospheric measurements and other science purposes, Local True Solar Time is recorded. Spirit and Opportunity both started their sol counts with Sol 1 on the day of landing, corresponding to MSD 46216 and MSD 46236, respectively.
Феникс
Феникс қондырғы жобасы миссиялық сағатты жоспарланған қону бойлығы 126,65°W (233,35°E) координатасындағы жергілікті орташа күн уақытына сәйкес етіп белгіледі. Бұл AMT 08:26:36 миссиялық сағатына сәйкес келеді. Нақты қону орны сол координатадан 0,900778° (19,8 км) шығысқа қарай орналасқан, бұл жергілікті күн уақыты бойынша 3 минут 36 секундқа кейінірек болуға сәйкес келеді. Күн санауы арқылы миссиялық сағатты есептеу жүргізіледі, қону Sol 0-де болды, бұл MSD 47776 (миссия уақыт белдеуі) сәйкес келеді; қону шамамен LMST 16:35-те болды, бұл MSD 47777 01:02 AMT.
The Phoenix lander project specified a mission clock that matched Local Mean Solar Time at the planned landing longitude of 126.65°W (233.35°E). This corresponds to a mission clock of AMT 08:26:36. The actual landing site was 0.900778° (19.8 km) east of that, corresponding to 3 minutes and 36 seconds later in local solar time. The date is kept using a mission clock sol count with the landing occurring on Sol 0, corresponding to MSD 47776 (mission time zone); the landing occurred around 16:35 LMST, which is MSD 47777 01:02 AMT.
Қызығушылық
Curiosity марсоход жобасы бастапқы жоспарланған 137.42°E бойлықтағы жергілікті орташа күн уақытына сәйкес миссия сағатын белгіледі. Бұл AMT+05:09:43 миссиялық сағатына сәйкес келеді. Нақты қону орны сол жерден шамамен 0,02° (1,2 км) шығысқа қарай болды, бұл күн уақыты бойынша шамамен 5 секундтық айырмашылықты құрады. Жергілікті орташа күн уақыты ровердің қозғалысына да тәуелді; 18.4° солтүстік ендікте шығыс-батыс бағытындағы әр 234 метрлік орын ауыстыру үшін шамамен 1 секундтық уақыт айырмашылығы туындайды. Күнді санау арқылы миссия сағатында күнді сақтау жүзеге асырылады, онда қону 0-ші солға сәйкес келеді, ал MSD 52304 (миссия уақыт белдеуі) болып табылады; қону шамамен LMST 15:54 (10:44 AMT) уақытында болды.
The Curiosity rover project specified a mission clock that matched Local Mean Solar Time at its originally planned landing longitude of 137.42°E. This corresponds to a mission clock of AMT+05:09:43. The actual landing site was about 0.02° (1.2 km) east of that, a difference of about 5 seconds in solar time. The local mean solar time is also affected by the rover motion; at 18.4°N, this is about 1 second of time difference for every 234 meters of displacement in the east–west direction. The date is kept using a mission clock sol count with the landing occurring on Sol 0, corresponding to MSD 52304 (mission time zone); landing occurred around 15:54 LMST (10:44 AMT).
Эдгар Райс Берроуз "Марстың құдайлары" (1913) еңбегінде күннің зодтарға, хаттарға және талдарға бөлінуін сипаттады. Марс жылы 687 марс күніне тең деп қателік жасаған алғашқы адам болғанымен, ол соңғысы емес еді. Роберт А. Хайнлайнның "Қызыл планета" романында (1949) Марста өмір сүретін адамдар 24 айлық күнтізбе қолданады, олар таныс Жер айлары мен Церера мен Зевс сияқты жаңа айлардың арасында ауысады. Мысалы, Церера наурыз айынан кейін, сәуір айынан бұрын, ал Зевс қазан айынан кейін, қараша айынан бұрын келеді. Артур Кларктың "Марстың құмдары" (1951) романында "Дүйсенбі әдеттегідей жексенбіден кейін келді" және "айлардың да атаулары бірдей болды, бірақ олардың ұзақтығы елуден алпыс күнге дейін болды" деп айтылған. Х. Бим Пайпердің "Омнилингуал" (1957) әңгімесінде Марс күнтізбесі мен периодтық кесте археологтардың ұзақ уақыттан бері жоғалып кеткен Марс өркениетінің қалдырған жазбаларын шешудің кілті болып табылады. Курт Воннегуттың "Титанның сиреньдері" (1959) романы Марс күнтізбесін жиырма бір айға бөледі: "он екі отыз күндік, тоғыз отыз бір күндік", барлығы 639 сол. Д. Г. Комптонның "Қош бол, Жердің бақыты" (1966) романында түрме кемесі Марсқа сапар кезінде былай дейді: "Кеменің ішіндегі ешкім қоныстағы адамдардың алты жүз сексен жеті күндік жылын қалай ұйымдастыратыны туралы нақты түсінік бермеді". Иан Макдональдтың "Desolation Road" (1988) романы тераформацияланған Марста (кітап кейіпкерлері "Арес" деп атайды) кейіпкерлер 24 айлық күнтізбеге сәйкес келеді, оның айлары Грегориан айларының қосылған атаулары, мысалы "Июльавгуст", "Августембер" және "Ноябрьдекабрь". Филип К. Диктің "Марс уақыты" (1964) романында да, Ким Стэнли Робинсонның "Марс трилогиясы" (1992–1996) романында да сағаттар Жер стандартты секундтарын, минуттарын және сағаттарын сақтайды, бірақ түнгі жартыда 39,5 минутқа тоқтап қалады. Марстың оқшаулану процесі дамыған сайын, бұл "уақыт сыны" сиқырлы сағаттың бір түріне айналады, онда шектеулер алынып тасталады және Марстың Жерден бөлек жеке тұлға ретінде қалыптасуы тойланады. (Бұл құбылыс Марстың барлық жерінде бір мезгілде немесе әр бойлықтағы жергілікті түнгі жартыда бола ма, жоқ па, нақты айтылмаған.) Сондай-ақ, "Марс трилогиясында" күнтізбелік жыл жиырма төрт айға бөлінеді. Айлардың атаулары Грегориан күнтізбесімен бірдей, бірақ осы айдың бірінші немесе екінші рет пайда болуын көрсету үшін алдынан "1" немесе "2" қойылады (мысалы, 1 қаңтар, 2 қаңтар, 1 ақпан, 2 ақпан).
Edgar Rice Burroughs described, in The Gods of Mars (1913), the divisions of the sol into zodes, xats, and tals. Although possibly the first to make the mistake of describing the Martian year as lasting 687 Martian days, he was far from the last. In the Robert A. Heinlein novel Red Planet (1949), humans living on Mars use a 24 month calendar, alternating between familiar Earth months and newly created months such as Ceres and Zeus. For example, Ceres comes after March and before April, while Zeus comes after October and before November. The Arthur C. Clarke novel The Sands of Mars (1951) mentions in passing that "Monday followed Sunday in the usual way" and "the months also had the same names, but were fifty to sixty days in length". In H. Beam Piper's short story "Omnilingual" (1957), the Martian calendar and the periodic table are the keys to archaeologists' deciphering of the records left by the long dead Martian civilization. Kurt Vonnegut's novel The Sirens of Titan (1959) describes a Martian calendar divided into twenty one months: "twelve with thirty days, and nine with thirty one", for a total of only 639 sols. D. G. Compton states in his novel Farewell, Earth's Bliss (1966), during the prison ship's journey to Mars: "Nobody on board had any real idea how the people in the settlement would have organised their six hundred and eighty seven day year." In Ian McDonald's Desolation Road (1988), set on a terraformed Mars (referred to by the book's characters as "Ares"), characters follow an implied 24 month calendar whose months are portmanteaus of Gregorian months, such as "Julaugust", "Augtember", and "Novodecember". In both Philip K. Dick's novel Martian Time Slip (1964) and Kim Stanley Robinson's Mars Trilogy (1992–1996), clocks retain Earth standard seconds, minutes, and hours, but freeze at midnight for 39.5 minutes. As the fictional colonization of Mars progresses, this "timeslip" becomes a sort of witching hour, a time when inhibitions can be shed, and the emerging identity of Mars as a separate entity from Earth is celebrated. (It is not said explicitly whether this occurs simultaneously all over Mars, or at local midnight in each longitude.) Also in the Mars Trilogy, the calendar year is divided into twenty four months. The names of the months are the same as the Gregorian calendar, except for a "1" or "2" in front to indicate the first or second occurrence of that month (for example, 1 January, 2 January, 1 February, 2 February).