Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жер бетіндегі төрт маусымның бірі – қоңыржай маусым.
One of Earth's four temperate seasons
the temperate season
Күз, Солтүстік Америка тілінде "fall" деп те аталады, Жер бетіндегі төрт маусымның бірі. Тропиктік аймақтардан тыс жерлерде күз жаздан қысқа өту кезеңін белгілейді, қыркүйекте (Солтүстік жарты шарында) немесе наурыз айында (Оңтүстік жарты шарында). Күз – күннің ұзақтығы едәуір қысқаратын және температураның күрт төмендейтін маусым. Маусым өркендеген сайын күн ұзақтығы азайып, түн ұзақтығы артады, желтоқсан (Солтүстік жарты шарында) және маусым (Оңтүстік жарты шарында) айларында қысқы күн тоқырауына дейін созылады. Қоңыржай климаттағы ерекшеліктерінің бірі – жапырақты ағаштардың жапырақтары түсуге дайындық кезінде түсінің керемет өзгеруі.
Autumn, also known as fall in North American English, is one of the four temperate seasons on Earth. Outside the tropics, autumn marks the transition from summer to winter, in September (Northern Hemisphere) or March (Southern Hemisphere). Autumn is the season when the duration of daylight becomes noticeably shorter and the temperature cools considerably. Day length decreases and night length increases as the season progresses until the winter solstice in December (Northern Hemisphere) and June (Southern Hemisphere). One of its main features in temperate climates is the striking change in colour for the leaves of deciduous trees as they prepare to shed.
Күннің анықтамасы
Кейбір мәдениеттер күзгі күн мен түн теңелуін "күздің ортасы" деп санайды, ал температуралық өзгеруі ұзаққа созылатын басқалары күн мен түн теңелуін күздің басталуы деп есептейді. Ағылшын тілінде сөйлейтін жоғары ендік елдерде күз дәстүрлі түрде Ламмас күнінен басталып, Хэллоуинге дейін аяқталады, бұл жазғы күн тоғысы, күзгі күн мен түн теңелуі және қысқы күн тоғысы арасындағы шамамен ортаңғы уақыттар болып табылады. Метеорологтар (және Австралия, сондай-ақ оңтүстік жарты шардағы көптеген орташа белдеу елдері) Григориан күнтізбесінің айларына негізделген анықтама қолданады: солтүстік жарты шарда күз – қыркүйек, қазан және қараша, ал оңтүстік жарты шарда – наурыз, сәуір және мамыр. Солтүстік жарты шардағы жоғары ендік елдерде күз дәстүрлі түрде қыркүйектегі күн мен түн теңелуінен (21-24 қыркүйек) басталып, қысқы күн тоғысымен (21 немесе 22 желтоқсан) аяқталады. Америка Құрама Штаттарының халықтық мәдениетінде қыркүйек айының бірінші дүйсенбісі – Еңбек күні жаздың аяқталуымен және күздің басталуымен байланыстырылады; осы күнден кейін ақ киім кию сияқты кейбір жазғы дәстүрлерге кеңес берілмейді. Күндізгі және түнгі температура төмендеген кезде ағаштар түсін өзгертіп, жапырақтарын төгеді. Парсылар Мереган күнінде күздің басталуын тойлайды. Дәстүрлі Шығыс Азиялық күн мерзімі жүйесінде күз 8 тамызда немесе оған шамамен жақын күндері басталып, 7 қарашада немесе оған шамамен жақын күндері аяқталады. Ирландияда ұлттық метеорологиялық қызмет, Met Éireann, бойынша күзгі айлар – қыркүйек, қазан және қараша. Алайда, ежелгі гельдік дәстүрлерге негізделген Ирландия күнтізбесіне сәйкес күз тамыз, қыркүйек және қазан айларында немесе дәстүрге байланысты бірнеше күнге созылуы мүмкін. Ирланд тілінде қыркүйек айы Meán Fómhair ("күздің ортасы"), ал қазан айы Deireadh Fómhair ("күздің соңы") деп аталады. Рим Республикасының соңғы кезеңдеріндегі ғалым Маркус Теренций Варро күзді Секстилис Идісінен (11 тамыз) үш күн бұрыннан қараша Идісіне (9 қараша) дейін бес күн бұрынға дейін созылатын деп анықтады.
Some cultures regard the autumnal equinox as "mid autumn", while others with a longer temperature lag treat the equinox as the start of autumn. In the English speaking world of high latitude countries, autumn traditionally began with Lammas Day and ended around Hallowe'en, the approximate mid points between midsummer, the autumnal equinox, and midwinter. Meteorologists (and Australia and most of the temperate countries in the southern hemisphere) use a definition based on Gregorian calendar months, with autumn being September, October, and November in the northern hemisphere, and March, April, and May in the southern hemisphere. In the higher latitude countries in the Northern Hemisphere, autumn traditionally starts with the September equinox (21 to 24 September) and ends with the winter solstice (21 or 22 December). Popular culture in the United States associates Labor Day, the first Monday in September, as the end of summer and the start of autumn; certain summer traditions, such as wearing white, are discouraged after that date. As daytime and nighttime temperatures decrease, trees change colour and then shed their leaves. Persians celebrate the beginning of the autumn on Mehregan. Under the traditional East Asian solar term system, autumn starts on or around 8 August and ends on or about 7 November. In Ireland, the autumn months according to the national meteorological service, Met Éireann, are September, October, and November. However, according to the Irish Calendar, which is based on ancient Gaelic traditions, autumn lasts throughout the months of August, September, and October, or possibly a few days later, depending on tradition. In the Irish language, September is known as Meán Fómhair ("middle of autumn") and October as Deireadh Fómhair ("end of autumn"). Late Roman Republic scholar Marcus Terentius Varro defined autumn as lasting from the third day before the Ides of Sextilis (August 11) to the fifth day before the Ides of November (November 9).
Этимология
Күз сөзі ('/ɔː//t//ə//m/) латын тіліндегі autumnus, көнеше auctumnus сөзінен туындаған, мүмкін ежелгі этрусктің autu түбірінен шыққан, және жылдың өтуімен байланысты мағынаны білдіреді. Басқа этимологиялық түсіндірулерге Proto Indo European тіліндегі ("суық") немесе ("құрғақ") сөздері жатады. Грек дәуірінен кейін бұл сөз көне француз тілінде autompne (қазіргі француз тілінде automne) немесе орта ағылшын тілінде autumpne түрінде қолданылып, кейіннен бастапқы латын тіліне жақын келтірілді. Орта ғасырларда оның қолданылуының сирек мысалдары кездеседі, бірақ 16 ғасырға қарай ол кеңінен таралды. 16 ғасырдан бұрын, маусымды атау үшін көбінесе "егін жинау" термині қолданылды, бұл әлі де басқа батыс герман тілдерінде сақталған (мысалы, голланд тілінде herfst, неміс тілінде Herbst, және шотланд тілінде hairst). Алайда, адамдар шаруашылықтан қалаға көшіп, қоныстанған сайын, "егін жинау" сөзі жыл мезгілімен байланысын жоғалтып, тек орақ шабу іс-әрекетін білдіретін сөз болып қалды, ал күз, сондай-ақ fall маусымды атау ретінде оны ығыстыра бастады. Маусымды білдіретін "fall" сөзінің шығу тегі көне герман тілдеріне саяды. Нақты шығу тегі белгісіз, көне ағылшын тіліндегі fiæll немесе feallan және көне скандинавия тіліндегі fall – бәрі де мүмкін үміткерлер. Дегенмен, бұл сөздердің бәрі "биіктіктен құлау" деген мағынаны білдіреді және олардың бір түбірден немесе бір-бірінен шыққандығы анық. Бұл термин 16 ғасырда Англияда маусымды білдіру үшін қолданыла бастады, "жапырақтың құлауы" және "жылдың құлауы" сияқты орта ағылшын тіркестерінің қысқартылған түрі ретінде пайда болды. "Көктем" сөзінің "жапырақтың жайнауы" және "жылдың жайнауы" сөздерінен шыққандығымен салыстырып қараңыз. 17 ғасырда ағылшындар Солтүстік Американың жаңа отарларына көшіп, отаршылар өздерімен бірге ағылшын тілін алып келді. Ұлыбританияда "fall" термині бірте-бірте қолданыстан шығып, Солтүстік Америкада одан да көп таралды. Солтүстік Англияда бұрын кең таралған "backend" атауы бүгінде көбінесе күз сөзімен алмастырылды.
The word autumn ('/ɔː//t//ə//m/) is derived from Latin autumnus, archaic auctumnus, possibly from the ancient Etruscan root autu and has within it connotations of the passing of the year. Alternative etymologies include Proto Indo European ("cold") or ("dry"). After the Greek era, the word continued to be used as the Old French word autompne (automne in modern French) or autumpne in Middle English, and was later normalised to the original Latin. In the Medieval period, there are rare examples of its use as early as the 12th century, but by the 16th century, it was in common use. Before the 16th century, harvest was the term usually used to refer to the season, as it is common in other West Germanic languages to this day (cf. Dutch herfst, German Herbst, and Scots hairst). However, as more people gradually moved from working the land to living in towns, the word harvest lost its reference to the time of year and came to refer only to the actual activity of reaping, and autumn, as well as fall, began to replace it as a reference to the season. The alternative word fall for the season traces its origins to old Germanic languages. The exact derivation is unclear, with the Old English fiæll or feallan and the Old Norse fall all being possible candidates. However, these words all have the meaning "to fall from a height" and are clearly derived either from a common root or from each other. The term came to denote the season in 16th century England, a contraction of Middle English expressions like "fall of the leaf" and "fall of the year". Compare the origin of spring from "spring of the leaf" and "spring of the year". During the 17th century, Englishmen began emigrating to the new North American colonies, and the settlers took the English language with them. While the term fall gradually became nearly obsolete in Britain, it became the more common term in North America. The name backend, a once common name for the season in Northern England, has today been largely replaced by the name autumn.
Егін жинау
Жылы ауа райынан суыққа өтумен байланысы және оның алғашқы егін жинау маусымы ретіндегі мәртебесі оның тақырыптары мен танымал бейнелеріне басымдық берді. Батыс мәдениеттерінде күзді бейнелейтін әдемі, дені сау әйелдер, осы кезде пісетін жемістермен, көкөністермен және дәнді дақылдармен әшекейленген. Көптеген мәдениеттерде күзгі егін жинау тойлары бар, олар көбінесе олардың күнтізбесіндегі ең маңызды мерекелердің бірі болып табылады. Осы тойлардың әлі де сақталған эхолары АҚШ пен Канаданың күзгі Алғыс айту мерекесінде және еврейлердің Суккот мерекесінде кездеседі, оның тамыры егін жинау маусымында толық айдағы егін жинау тойы, "шатырларда" (егін жинау кезінде ашық үйлерде тұру) болып табылады. Американың жергілікті халықтары да жабайы табиғаттан жиналған піскен азық-түліктердің егініне байланысты көптеген мерекелер өткізеді, қытайлық Орта күз фестивалі немесе Ай фестивалі және тағы да басқалары. Осы күзгі тойлардың басым көңіл-күйі – жердің жемістеріне қуаныш пен қатал ауа-райының жақындап келуіне байланысты белгілі бір реніш сезімі. Бұл көзқарас ағылшын ақыны Джон Китстің "Күзге" атты өлеңінде бейнеленген, онда ол осы маусымды мол өнімділікке толы кезең, "жайлы жеміс-жидекке" толы уақыт деп сипаттайды. Солтүстік Америкада көптеген азық-түліктер күзде жиналса да, осы маусыммен байланысты азық-түліктерге тығыш қабақ (Алғыс айту күні мен Хэллоуиннің ажырамас бөлігі) және алмалар жатады, олар маусымдық сусын – алма шырынын жасау үшін қолданылады.
Association with the transition from warm to cold weather, and its related status as the season of the primary harvest, has dominated its themes and popular images. In Western cultures, personifications of autumn are usually pretty, well fed females adorned with fruits, vegetables and grains that ripen at this time. Many cultures feature autumnal harvest festivals, often the most important on their calendars. Still extant echoes of these celebrations are found in the autumn Thanksgiving holiday of the United States and Canada, and the Jewish Sukkot holiday with its roots as a full moon harvest festival of "tabernacles" (living in outdoor huts around the time of harvest). There are also the many festivals celebrated by indigenous peoples of the Americas tied to the harvest of ripe foods gathered in the wild, the Chinese Mid Autumn or Moon festival, and many others. The predominant mood of these autumnal celebrations is a gladness for the fruits of the earth mixed with a certain melancholy linked to the imminent arrival of harsh weather. This view is presented in English poet John Keats' poem To Autumn, where he describes the season as a time of bounteous fecundity, a time of "mellow fruitfulness". In North America, while most foods are harvested during the autumn, foods usually associated with the season include pumpkins (which are integral parts of both Thanksgiving and Halloween) and apples, which are used to make the seasonal beverage apple cider.
Меланхолия
Күз, әсіресе поэзияда, көбінесе меланхолиямен байланысты. Жаздың мүмкіндіктері мен мүмкіндіктері өткен, ал қыстың суығы көкжиекте. Аспан сұр түске енді, пайдалы күн сәулесінің мөлшері жылдам төмендейді, және көптеген адамдар дене және рухани жағынан өзіне бұрылады. Бұл денсаулыққа зиянды маусым деп есептеледі. Ирланд ақыны У.Б. Йейтстің "Кульдегі жабайы аққулар" поэмасында да осыған ұқсас мысалдарды кездестіруге болады, онда ақын байқаған пісіп-жеткен кез өзінің қартаюын символдық түрде бейнелейді. Ол, өзі бақылап отырған табиғат сияқты, өзінің гүлденген шағына жеткен және енді қарттық пен өлімнің сөзсіздігіне бет бұруға мәжбүр. Француз ақыны Поль Верленнің "Күз әні" де күшті, жаралы қайғы сезімімен сипатталады. 1819 жылдың қыркүйегінде жазылған Китстің "Күзге" атты өлеңі осы меланхолиялық ойларға толы, бірақ сонымен қатар маусымның мол өнімділігін де баса көрсетеді. "Күзгі жапырақтар" әні, француздық "Les Feuilles mortes" әніне негізделген, маусымның меланхолиялық атмосферасын және жаздың аяқталуын жақынынан айырылу сезімінің метафорасы ретінде пайдаланады.
Autumn, especially in poetry, has often been associated with melancholia. The possibilities and opportunities of summer are gone, and the chill of winter is on the horizon. Skies turn grey, the amount of usable daylight drops rapidly, and many people turn inward, both physically and mentally. It has been referred to as an unhealthy season. Similar examples may be found in Irish poet W. B. Yeats' poem The Wild Swans at Coole where the maturing season that the poet observes symbolically represents his own ageing self. Like the natural world that he observes, he too has reached his prime and now must look forward to the inevitability of old age and death. French poet Paul Verlaine's "Chanson d'automne" ("Autumn Song") is likewise characterised by strong, painful feelings of sorrow. Keats' To Autumn, written in September 1819, echoes this sense of melancholic reflection but also emphasises the lush abundance of the season. The song "Autumn Leaves", based on the French song "Les Feuilles mortes", uses the melancholic atmosphere of the season and the end of summer as a metaphor for the mood of being separated from a loved one.
Хэллоуин
Күз Хэллоуинмен байланысты (Самайн, кельттік күз мерекесінен әсер алған) және оны кеңінен насихалайтын маркетингтік науқанмен. Кельт халқы да осы уақытты егін жинауды тойлауға, той-думандар өткізуге пайдаланған. Бірақ, бұл мереке өлімді де еске алатын. Егіндер жиналды, мал сойылды, ал қыс жақындап келе жатқан еді. 31 қазандағы Хэллоуин Солтүстік жарты шарда күз мезгілінде болады. Телевизия, кино, кітап, костюмдер, үйді безендіру және кондитерлік өнімдермен айналысатын компаниялар осы жылының уақытын осындай мерекемен байланысты өнімдерді насихаттау үшін пайдаланады, акциялар тамыздың соңынан немесе қыркүйектің басынан 31 қазанға дейін жалғасады, себебі мереке аяқталғаннан кейін олардың тақырыптары тез өзінің күшін жоғалтады, ал жарнама Рождествоға назар аудара бастайды.
Autumn is associated with Halloween (influenced by Samhain, a Celtic autumn festival), and with it a widespread marketing campaign that promotes it. The Celtic people also used this time to celebrate the harvest with a time of feasting. At the same time though, it was a celebration of death as well. Crops were harvested, livestock were butchered, and Winter was coming. Halloween, 31 October, is in autumn in the northern hemisphere. Television, film, book, costume, home decoration, and confectionery businesses use this time of year to promote products closely associated with such a holiday, with promotions going from late August or early September to 31 October, since their themes rapidly lose strength once the holiday ends, and advertising starts concentrating on Christmas.
Басқа бірлестіктер
Солтүстік жарты шардың кейбір аймақтарында күз жазғы демалыстың аяқталуымен және жаңа оқу жылының басталуымен тығыз байланысты, әсіресе бастауыш және орта білім берудегі балалар үшін. "Мектепке қайту" жарнамалары мен дайындықтар көбінесе күздің басталуына дейінгі апталарда жүзеге асырылады. Алғыс айту күні – Канадада, АҚШ-та, Кариб теңізіндегі кейбір аралдарда және Либерияда тойланатын ұлттық мереке. Алғыс айту күні Канадада қазан айының екінші дүйсенбісінде, АҚШ-та қараша айының төртінші бейсенбісінде (онда ол Рождество мен мерекелік маусымның басталуы ретінде қарастырылады) және басқа жерлерде де жылдың шамамен сол кезде тойланады. Германия мен Жапонияда да ұқсас атаумен мерекелер өткізіледі. Телеарналар мен тележелілер, әсіресе Солтүстік Америкада, күзде ресми маусымдарын бастайды, жаңа сериалдар мен қолданыстағы сериалдардың жаңа эпизодтары көбінесе қыркүйек айының соңында немесе қазан айының басында көрсетіледі (күзгі маусымнан тыс дебют жасайтын сериалдар әдетте маусым ортасындағы ауыстырулар деп аталады). Nielsen рейтингін өлшеу үшін қарашада «сүпсіру» кезеңі өтеді. Американдық футбол көбінесе күз айларында ғана ойналады; орта мектептерде маусым тамыз айының соңынан қараша айының басына дейін жалғасады, ал кейбір плей-офф ойындары мен мерекелік бәсекелестіктер Алғыс айту күніне дейін өткізіледі. Американың көптеген штаттарында чемпионат ойындары желтоқсан айының басында өтеді. Колледж футболының ресми маусымы қыркүйектен қарашаға дейін, ал негізгі кәсіби лига, Ұлттық футбол лигасы қыркүйектен қаңтар айының басына дейін өтеді. Жазғы спорт түрлері, мысалы, футбол (Солтүстік Америкада, Шығыс Азияда, Аргентинада және Оңтүстік Африкада), канадалық футбол, автокөлік жарыстары, теннис, гольф, крикет және кәсіби бейсбол маусымдарын күздің басында және соңында аяқтайды; Үлкен бейсбол лигасының чемпионаты Әлемдік сериясы «күзгі классика» деп белгілі. (Әуесқой бейсбол әдетте тамыз айына дейін аяқталады.) Сол сияқты, мұз үстіндегі хоккей мен баскетбол сияқты кәсіби қысқы спорт түрлері және Еуропадағы футбол лигаларының көпшілігі күзде маусымның алғашқы кезеңдерін бастайды; Америка колледж баскетбол және колледж мұз үстіндегі хоккей командалары қысқы маусымның кестесі басталғанға дейін күздің соңында өздерінің спорттық конференцияларынан тыс командалармен ойын өткізеді. Христиан дініндегі Барлық Әулиелер күні мен Барлық Жандар күні Солтүстік жарты шарда күзде тойланады. Оңтүстік жарты шарда Пасха күз мезгіліне сәйкес келеді. Халықаралық жұмысшылар күні де Оңтүстік жарты шарда күзде тойланады. 1997 жылдан бері Күз АҚШ-тағы қыздар есімдерінің жүздігіне кіреді. Үнді мифологиясында күз – білімнің құдайы Сарасватиге ең қолайлы мезгіл деп есептеледі, ол «күздің құдайы» (Шарада) деп те аталады. Азия мистикасында күз металл элементімен, содан кейін ақ түспен, Батыстың ақ жолбарысымен, өліммен және аза тұтумен байланысты.
In some parts of the northern hemisphere, autumn has a strong association with the end of summer holiday and the start of a new school year, particularly for children in primary and secondary education. "Back to School" advertising and preparations usually occurs in the weeks leading to the beginning of autumn. Thanksgiving Day is a national holiday celebrated in Canada, in the United States, in some of the Caribbean islands and in Liberia. Thanksgiving is celebrated on the second Monday of October in Canada, on the fourth Thursday of November in the United States (where it is commonly regarded as the start of the Christmas and holiday season), and around the same part of the year in other places. Similarly named festival holidays occur in Germany and Japan. Television stations and networks, particularly in North America, traditionally begin their regular seasons in their autumn, with new series and new episodes of existing series debuting mostly during late September or early October (series that debut outside the autumn season are usually known as mid season replacements). A sweeps period takes place in November to measure Nielsen Ratings. American football is played almost exclusively in the autumn months; at the high school level, seasons run from late August through early November, with some playoff games and holiday rivalry contests being played as late as Thanksgiving. In many American states, the championship games take place in early December. College football's regular season runs from September through November, while the main professional circuit, the National Football League, plays from September through to early January. Summer sports, such as association football (in Northern America, East Asia, Argentina, and South Africa), Canadian football, stock car racing, tennis, golf, cricket, and professional baseball, wrap up their seasons in early to late autumn; Major League Baseball's championship World Series is popularly known as the "Fall Classic". (Amateur baseball is usually finished by August.) Likewise, professional winter sports, such as ice hockey and basketball, and most leagues of association football in Europe, are in the early stages of their seasons during autumn; American college basketball and college ice hockey play teams outside their athletic conferences during the late autumn before their in conference schedules begin in winter. The Christian religious holidays of All Saints' Day and All Souls' Day are observed in autumn in the Northern hemisphere. Easter falls in autumn in the southern hemisphere. The secular celebration of International Workers' Day also falls in autumn in the southern hemisphere. Since 1997, Autumn has been one of the top 100 names for girls in the United States. In Indian mythology, autumn is considered to be the preferred season for the goddess of learning Saraswati, who is also known by the name of "goddess of autumn" (Sharada). In Asian mysticism, Autumn is associated with the element of metal, and subsequently with the colour white, the White Tiger of the West, and death and mourning.
Туризм
Жапырақтардың түсі қай жерде болса да өзгергенімен, әлемнің әртүрлі аймақтарында түрлі-түсті күзгі жапырақтар байқалады: Солтүстік Американың көп бөлігі, Шығыс Азия (Қытай, Корея және Жапонияны қоса алғанда), Еуропа, Бразилияның оңтүстік-шығысы, оңтүстігі және орталық-батысының бір бөлігі, Патагония орманы, Шығыс Австралия және Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралы. Шығыс Канада мен Жаңа Англия күзгі жапырақтарымен әйгілі, және бұл аймақтарға миллиардтаған АҚШ долларына бағаланатын ірі туризм ағынын тартады.
Although colour change in leaves occurs wherever deciduous trees are found, coloured autumn foliage is noted in various regions of the world: most of North America, Eastern Asia (including China, Korea, and Japan), Europe, southeast, south, and part of the midwest of Brazil, the forest of Patagonia, eastern Australia and New Zealand's South Island. Eastern Canada and New England are famous for their autumnal foliage, and this attracts major tourism (worth billions of US dollars) for the regions.