Кіріспе
Астрономиялық координаттар ендікке ұқсас. Астрономияда деклинация (қысқартылған dec; символы δ) – экваторлық координаттар жүйесіндегі аспан сферасындағы нүктені анықтайтын екі бұрыштың бірі, екіншісі – сағат бұрышы. Деклинация бұрышы аспан экваторынан солтүстікке (оң) немесе оңтүстікке (теріс) қарай, берілген нүкте арқылы өтетін сағаттық шеңбер бойымен өлшенеді. Деклинация сөзінің түбірі (латынша declinatio) – «бет бұру» немесе «еңкею» дегенді білдіреді. Бұл түбір «көктеп тұру» және «кері еңкею» сөздерімен ортақ. 18 және 19 ғасырлардағы кейбір астрономиялық мәтіндерде деклинация Солтүстік полюс қашықтығы (N. P. D.) ретінде келтіріледі, ол 90 – (деклинация) тең. Мысалы, деклинациясы −5° белгіленген объектінің N.P.D. 95° болады, ал деклинациясы −90° (оңтүстік аспан полюсі) болса, N.P.D. 180° болады.
In astronomy, declination (abbreviated dec; symbol δ) is one of the two angles that locate a point on the celestial sphere in the equatorial coordinate system, the other being hour angle. The declination angle is measured north (positive) or south (negative) of the celestial equator, along the hour circle passing through the point in question. The root of the word declination (Latin, declinatio) means "a bending away" or "a bending down". It comes from the same root as the words incline ("bend forward") and recline ("bend backward"). In some 18th and 19th century astronomical texts, declination is given as North Pole Distance (N. P. D.), which is equivalent to 90 – (declination). For instance an object marked as declination −5 would have an N. P. D. of 95, and a declination of −90 (the south celestial pole) would have an N. P. D. of 180.
Прецессияның әсері
Жер осі эклиптиканың полюстері төңірегінде батысқа қарай баяу айналады, бір толық айналымды шамамен 26 000 жылда аяқтайды. Бұл эффект, прецессия деп аталады, тұрақты аспан денелерінің координаттарының үнемі, бірақ өте баяу өзгеріске ұшырауына себеп болады. Сондықтан, экваторлық координаттар (деклаинацияны қоса) байқау жүргізілген жылға тәуелді болады, ал астрономдар оларды нақты бір жылға сілтеме жасап, эпоха деп белгілейді. Әртүрлі эпохаларға жататын координаттарды бір-бірімен немесе стандартты эпохамен сәйкестіру үшін математикалық түрлендіру қажет. Қазіргі қолданылып жүрген стандартты эпоха – J2000.0, яғни 2000 жылдың 1 қаңтары, сағат 12:00 TT. "J" префиксі бұл Юлиан эпохасы екенін көрсетеді. J2000.0-дан бұрын астрономдар B1875.0, B1900.0 және B1950.0 Бессель эпохаларын тізбектеп қолданды.
Жұлдыздар
Жұлдыздың бағыты оның үлкен қашықтығына байланысты дерлік тұрақты болып қалады, бірақ оның оң жақ көтерілуі мен ауытқуы эквинокстердің прецессиясы мен дұрыс қозғалысына байланысты біртіндеп өзгереді, ал жылдық параллаксқа байланысты циклдік түрде өзгереді. Күн жүйесі нысандарының ауытқулары орбиталық қозғалыс пен жақындыққа байланысты жұлдыздарға қарағанда өте жылдам өзгереді. Жердің Солтүстік жарты шарындағы жерлерден қарағанда, 90° - φ-ден жоғары ауытқуы бар аспан денелері (мұндағы φ = бақылаушының ендігі) көкжиектің астына түспей, аспан полюсінің айналасында күнделікті айналып жүреді, сондықтан оларды циркумполярлық жұлдыздар деп атайды. Бұл Оңтүстік жарты шарда да −90° - φ-ден төмен (яғни теріс) ауытқуы бар нысандар үшін осылай болады (мұндағы φ оңтүстік ендіктер үшін әрқашан теріс сан). Мұның бір мысалы – +90°-ға жақын ауытқуы бар Полюс жұлдызы, ол Солтүстік жарты шардың кез келген жерінен, экваторға өте жақын болмаса, циркумполяр болып көрінеді. Циркумполярлық жұлдыздар ешқашан көкжиектің астына түспейді. Керісінше, Жер бетінің кез келген нүктесінен (экваторға өте жақын болмаса) көкжиектен ешқашан көтерілмейтін жұлдыздар да бар. Тегіс жерде қашықтық шамамен 2 км-ге дейін болуы керек, бірақ бұл бақылаушының биіктігіне және айналасындағы жер бедеріне байланысты өзгереді. Жалпы, егер ауытқуы δ болатын жұлдыз кейбір бақылаушы үшін циркумполяр болса (δ оң немесе теріс болса), онда ауытқуы −δ болатын жұлдыз сол бақылаушыға көкжиектен жоғары көрінбейді. (Бұл атмосфералық рефракцияның әсерін ескермейді.) Сол сияқты, егер жұлдыз φ ендігіндегі бақылаушы үшін циркумполяр болса, онда ол −φ ендігіндегі бақылаушыға көкжиектен жоғары көрінбейді. Атмосфералық рефракцияны ескермеу, экватордағы бақылаушы үшін, бағыт-бағдар көкжиектің шығыс және батыс нүктелерінде әрқашан 0° болады. Солтүстікте 90° - |φ|, ал оңтүстікте -90° + |φ|. Полюстерден қарағанда, ауытқу бүкіл көкжиек бойында біркелкі, шамамен 0°. + Ендік бойынша көрінетін жұлдыздарБақылаушының ендігі (°) Циркумполярлық жұлдыздардың ауытқуы (°)Циркумполярлық емес жұлдыздардың ауытқуы (°)Көрінбейтін жұлдыздардың ауытқуы (°) + Солтүстік ендігі үшін, - Оңтүстік ендігі үшін - Солтүстік ендігі үшін, + Оңтүстік ендігі үшін 90 (Полюс) 90 - 0 0 - 90 66.5 (Арктикалық/Антарктикалық шеңбер) 90 - 23.5 +23.5 - -23.5 23.5 - 90 45 (орталық нүкте) 90 - 45 +45 - 45 45 - 90 23.5 (Қарлығаш/Көкшетау тропигі) 90 - 66.5 +66.5 - -66.5 66.5 - 90 0 (Экватор) +90 - -90 Циркумполярлық емес жұлдыздар тек жылдың белгілі бір күндері немесе маусымдарында ғана көрінеді.
Non circumpolar stars are visible only during certain days or seasons of the year.
Күн
Күннің бұрылыс бұрышы жыл мезгілдеріне қарай өзгереді. Арктикалық немесе Антарктикалық ендіктерден қарағанда, Күн жергілікті жазғы күн тоғысында айналып тұратын поляр болып табылады, бұл түнгі сағаттарда көкжиектің үстінде қалу құбылысына алып келеді, бұл құбылыс "түн ортасындағы күн" деп аталады. Сол сияқты, жергілікті қысқы күн тоғысында Күн күні бойы көкжиектің астында қалады, бұл "полярлық түн" деп аталады.
Шіліндікке қатынасы
Объект тікелей жоғарыда орналасқан кезде оның бұрылуы бақылаушының ендігінен әрқашан 0,01 градусқа жуық болады; екі қиындық ескерілмесе, ол дәл сол болар еді. Бірінші қиындық – барлық аспан денелеріне қатысты: дененің бұрылуы бақылаушының астрономиялық ендігімен тең, бірақ "ендік" термині көбінесе геодезиялық ендікті білдіреді, яғни карталарда және GPS құрылғыларында көрсетілген ендік. Құрама Штаттар мен оның төңірегіндегі аймақта айырмашылық (вертикальдық бұрылу) әдетте бірнеше доға секундын (1 доға секунды – градустың 1/3600 бөлігі) құрайды, бірақ 41 доға секундқа дейін жете алады. Екінші қиындық – вертикальдің бұрылуы болмаса, "жоғарыда" дегеніміз – бақылаушы орналасқан жердегі эллипсоидқа перпендикуляр, бірақ бұл перпендикуляр түзу Жердің ортасынан өте қоймайды; альманахтар Жер ортасында өлшенген бұрылу мәнін береді. (Эллипсоид – теңіз деңгейіне математикалық тұрғыдан басқаруға қолайлы жуықтау.)