Кіріспе

Планета осінің айналу уақыты – Күнге қатысты Жердің толық айналу мерзімі. Орташа есеппен, бұл 24 сағат (86 400 секунд). Белгілі бір жерде күннің өтуімен таң, түс, кеш, ақшам және түн болады. Бұл күнделікті цикл көптеген организмдердегі циркадтық ырғақтарды қозғайды, олар көптеген тіршілік процестері үшін маңызды. Күндердің тізбегі күнтізбеде апта, ай және жыл ретінде ұйымдастырылады. Күн күнтізбесі күннің жылдық циклына сүйене отырып күндерді ұйымдастырады, жыл сайын төрт маусымның тұрақты басталу күндерін қамтамасыз етеді. Ай күнтізбесі Айдың фазаларына сүйене отырып күндерді ұйымдастырады. Күн әдетте түн ортасында, яғни 24 немесе 12 сағаттық формат бойынша 00:00 немесе 12:00-де басталады. Түн ортасының орналасқан жеріне қарай өзгеруіне байланысты, бірыңғай уақытты қолдануды жеңілдету үшін уақыт белдеулері белгіленеді. Кейде басқа да шарттар қолданылады, мысалы, еврей діни күнтізбесі күн батудан күн батуға дейін күндерді есептейді, сондықтан еврей сенбісі жұма күні күн батумен басталады. Астрономияда күн түскі уақытта басталады, сонда бір түндік байқаулар бір күндік деп тіркеледі. Нақты қолданыстарда күннің анықтамасы сәл өзгереді, мысалы, компьютерлер мен стандарттарды сақтау үшін қолданылатын SI күні (дәл 86 400 секунд), Жердің күн айналысының табиғи ауытқуларын ескеретін жергілікті орташа уақыт, сондай-ақ астрономияда қолданылатын жұлдыздық және орташа жұлдыздық күн (аспан сферасын пайдалана отырып). Тропиктік аймақтардан тыс көптеген елдерде жазғы уақытқа ауысу жүзеге асырылады, сондықтан әр жылда 23 сағаттық және 25 сағаттық азаматтық күн болады. Жердің айналуындағы шамалы өзгерістерге байланысты, UTC күнінің соңында сирек жағдайларда секунд қосылады, сондықтан көптеген күндердің ұзақтығы 86 400 секунд болғанымен, 86 401 секундқа созылатын ерекше жағдайлар да болады (1972 жылдан 2022 жылға дейінгі жарты ғасыр ішінде барлығы 27 секунд қосылған, яғни шамамен әр екінші жылы бір рет).

Этимология

Термин көне ағылшын тіліндегі dæġ терминінен шыққан, оның исланд тіліндегі dagur, неміс тіліндегі Tag, норвег, дания, швед және голландия тілдеріндегі dag сияқты туыстары бар, барлығы протогерман түбірінен *dagaz. 2015 жылы күн американдық ағылшын тілінде ең көп таралған 205-ші сөз, ал британдық ағылшын тілінде 210-шы сөз болып табылады. (24 000 000 6 сағат). Қазіргі уақытта бір тропикалық жылда шамамен 365,2421875 күн бар. Ежелгі дәстүр бойынша жаңа күн жергілікті горизонтта Күннің шығуы немесе батуымен басталады (мысалы, итальяндық есептеуде күн батудан бастап 24 сағат есептеледі, ескі үлгі). Екі күннің шығуы мен батуының нақты уақыты мен аралығы географиялық орналасуына (бойлық және ендік, сондай-ақ биіктік) және жылдың мезгіліне (көне жарты шарлық күн сағаттарымен көрсетілгендей) байланысты. Күннің жергілікті меридиан арқылы өтуімен тұрақты күнді анықтауға болады, бұл жергілікті түскі уақытта (жоғарғы кульминация) немесе түн ортасында (төменгі кульминация) болады. Дәл сол уақыт географиялық бойлыққа және аздап жылдың мезгіліне байланысты. Мұндай күннің ұзақтығы тұрақты (24 сағат ± 30 секунд). Бұл қазіргі күн сағаттарымен көрсетілген уақыт. Тағы бір жақсарту – аспан экваторы бойымен тұрақты жылдамдықпен қозғалатын ойдағы орташа Күнді анықтау; жылдамдық нақты Күннің орташа жылдамдығымен бірдей, бірақ бұл Жердің Күнді айналып өтетін орбитасы бойымен жыл бойы өзгеруін жояды (оның жылдамдығы мен осьтік еңісіне байланысты). Жердің айналуы бойынша күннің орташа ұзындығы шамамен 360,9856°. Күн Жердің Күнді айналдыра айналуының арқасында 360°-тан астам айналуды қамтиды. Бір толық жыл 360 күннен сәл артық болғандықтан, Жердің Күнді айналдыратын орбитасы 1°-дан сәл кем, сондықтан күн 361°-дан сәл кем айналады. Күн жүйесінің басқа жерлерінде немесе ғаламның басқа бөліктерінде күн – басқа да үлкен астрономиялық нысандардың өз жұлдызына қатысты толық айналымы.

Азаматтық күн

Азаматтық мақсаттар үшін, әдетте, бүкіл аймақ үшін орталық меридиандағы жергілікті орташа күн уақыты негізінде жалпы сағат уақыты анықталады. Мұндай уақыт белдеулері 19 ғасырдың ортасында, жүйелі кестеге сәйкес қозғалатын теміржолдар пайда болған кезде қолдануға түсті, және 1929 жылға қарай көптеген ірі елдер оларды қабылдады. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, бүкіл әлемде мұндай 40 аймақ қолданылады: орталық аймақ, барлық басқалары одан ауытқу ретінде анықталады, ол UTC±00 деп аталады және Координацияланған әмбебап уақытты (UTC) пайдаланады. Көбінесе қолданылатын келісім бойынша азаматтық күн түн ортасымен басталады: бұл уақыт белдеуінің орталық меридианында Күннің ең төмен нүктесіне жақын уақыт. Мұндай күнді күнтізбелік күн деп атауға болады. Күн әдетте 24 сағатқа бөлінеді, әр сағат 60 минуттан, ал әр минут 60 секундтан тұрады.

Халықаралық бірліктер жүйесінде

Халықаралық бірліктер жүйесінде (СИ) күн ресми бірлік емес, бірақ СИ жүйесімен бірге қолдануға рұқсат етіледі. Күн, d символымен белгіленеді, СИ бірліктері арқылы 86 400 секунд ретінде анықталады; секунд – СИ жүйесінде уақыттың негізгі бірлігі болып табылады. 1967–68 жылдары 13-ші Халықаралық салмақтар мен өлшемдер жөніндегі конференцияда (CGPM, Резолюция 1) Халықаралық салмақтар мен өлшемдер бюросы (BIPM) секундты «цезий-133 атомының негізгі күйінің екі гиперфиналық деңгейі арасындағы өтуге сәйкес келетін сәулеленудің 9 192 631 770 периодының ұзақтығы» деп қайта анықтады. Бұл СИ-ға негізделген күнді осы периодтардың 794 243 384 928 000 санына тең етеді.

Шекаралар

Күндізгі тіршілік ететін көптеген жануарлар үшін күн таң атқанда басталып, күн батқанда аяқталады. Адамдар, өздерінің мәдени нормалары мен ғылыми білімдерімен, күннің шекаралары туралы әртүрлі түсініктерді пайдаланған. Ежелгі Яһуди кітабының Жаратылыс 1:5-те Күн жаратылғанға дейін, күн "кеш" пен "таң" арқылы анықталады: «Және Құдай жарыққа Күн деді, ал қараңғылыққа Түн деді. Кеш болды, таң болды – бірінші күн». Яһуди күні күн батумен немесе қараңғы түскенде (екінші дәрежелі үш жұлдыз пайда болғанда) басталады. Орта ғасырлық Еуропа да осы дәстүрді, «Флоренциялық есептеу» деп белгілі болғанды ұстанды: Бұл жүйеде «күннің екі сағаты» деген сілтеме күн батқаннан кейін екі сағатты білдіреді, сондықтан кешкі уақытты қазіргі есептеуде бір күнтізбелік күнге ығыстыру қажет. Рождество алдындағы кеш, Хэллоуин («Барлық қасиеттілер алдындағы кеш») және Сент-Агнес алдындағы кеш сияқты күндер – бұл мерекелердің бұрынғы кештен басталатын ескі үлгісінің қалдықтары. Ежелгі римдіктер, ежелгі қытайлықтар және қазіргі замандағы кең таралған тәжірибе бойынша, азаматтық күн түн ортасында, яғни 00:00-де басталып, толық 24 сағатқа созылады, 24:00-ге дейін, яғни келесі күннің 00:00-ге дейін. Ежелгі Египетте күн шығыстан күн шығуға дейін есептелген. 1926 жылға дейін Түркияда екі уақыт жүйесі болды: түрік тілінде сағаттар күн батудан бастап саналып, француз тілінде түн ортасынан бастап саналып келді.

Бөлшектері

Адамдар күнді шамамен кезеңдерге бөліп қарастырады, бұл мәдени ерекшеліктерге және адамдардың биологиялық процестеріне әсер етеді. Күннің бөліктерінің нақты уақыты болмайды, олар өмір салтына немесе берілген жердегі күн сәулесінің ұзақтығына қарай өзгеріп отыруы мүмкін.

Күндізгі уақытта

Күндізгі уақыт – күн сәулесінің кедергілер болмаған жағдайда жер бетіне тікелей түсетін уақыты. Күндізгі уақыттың ұзақтығы 24 сағаттық тәуліктің жартысынан сәл артық. Екі фактор күндізді түндік уақыттан ұзағырақ етеді. Күн нүкте емес, оның көрінетін мөлшері шамамен 32 минуттық доғаны құрайды. Сонымен қатар, атмосфера күн сәулесін рефракциялайды, нәтижесінде Күн көкжиектің астында шамамен 34 минуттық доғада болғанда да, оның сәулесі жерге жетеді. Осылайша, алғашқы сәулелер Күннің ортасы көкжиектің астында 50 минуттық доғада болатын кезде жерге жетеді. Сондықтан, күндізгі уақыт орташа есеппен 12 сағаттан 7 минутқа ұзаққа созылады. Күндізгі уақыт таң, түс және кеш деп үш бөлікке бөлінеді. Таң – күн шығудан түске дейінгі аралық. Түс – түстен күн батуға дейін, немесе түстен кешкі уақыттың басталуына дейін. Осы уақыт аралығында адам организмінің температурасы жоғарылайды, жол-көлік апаттарының саны артады және еңбек өнімділігі төмендейді. Кеш шамамен сағат 5-6-да немесе күн батқанда басталып, адамдар ұйықтағанда аяқталады.

Түске қарай

Шілтен – күн шығудан бұрын және күн батқаннан кейін табиғи жарық болатын, бірақ тікелей күн сәулесі жоқ кезең. Таңғы шілтен таңда басталып, күн шығумен аяқталады, ал кешкі шілтен күн батумен басталып, қараңғылықпен бітеді. Шілтеннің екі кезеңін де азаматтық шілтен, теңіздік шілтен және астрономиялық шілтен деп бөлуге болады. Азаматтық шілтен – күн горизонттан 6 градусқа дейін төмен болғанда; теңіздік – 12 градусқа дейін төмен болғанда, ал астрономиялық – 18 градусқа дейін төмен болғанда.

Түнгі

Түн – аспан қараңғы болатын кезең, көкшіден таңға дейінгі күн сәулесі көрінбейтін уақыт. Түндегі жарық ластануы адам және жануарлар өміріне әсер етеді, мысалы, ұйқы режимін бұзуы мүмкін.