Кіріспе
1727 жылы Қытай мен Ресей арасындағы Кяхта (немесе Киахта) келісім-шарты, 1689 жылғы Нерчинск келісім-шартымен бірге, 19 ғасырдың ортасына дейін Ресей империясы мен Қытайдың Цин империясы арасындағы қатынастарды реттеді. Бұл келісімге 1727 жылы 23 тамызда Кияхта шекаралық қаласында Тулишен мен граф Сава Лукич Рагузинский Владиславич қол қойды.
the later treaty
The Treaty of Kyakhta (or Kiakhta), along with the Treaty of Nerchinsk (1689), regulated the relations between Imperial Russia and the Qing Empire of China until the mid 19th century. It was signed by Tulišen and Count Sava Lukich Raguzinskii Vladislavich at the border city of Kyakhta on 23 August 1727.
Нәтижелер
Дипломатиялық және сауда қатынастары 19 ғасырдың ортасына дейін жалғасты. Бұл Моңғолияның солтүстік шекарасын (сол кезде Цинь-Ресей шекарасының бір бөлігі) анықтады. Кяхта арқылы керуен саудасы ашылды (ресейлік терілер қытай шайына айырбасталды). Шартта Цинь азаматтары маньчжу тілінде "Дулимбай гурунь" деп аталады.
Өмірбаян
1640 жылдары орыс саяхатшылары Монғолия мен Маньчжурияның солтүстігіндегі орманды аймақтарды бақылауға алды. 1644 жылдан бастап, Цин әулеті билікке келіп, астанасын Пекинге орнатып, Орталық жазық аймағын өз бақылауына алды. 1689 жылы Нерчинск шарты Маньчжурияның солтүстік шегарасын қазіргі сызықтан солтүстікке қарай белгіледі. Ресейліктер Байкал көлі мен Аргун өзені арасындағы Трансбайкалияны Моңғолияның солтүстігінде сақтап қалды. Нерчинск шартына қол қойылған кезде, қазіргі Моңғолия Ойрат Дзюңгар хандығы тарапынан жаулап алынған еді. Бұл халық біртіндеп батысқа қарай ығыстырылды. Бұл мәселе Ресей-Маньчжу шекарасын Моңғолияда анықтау қажеттігін тудырды және Байкал көлі аймағынан Пекинге сауда жасау мүмкіндігін ашты. Маньчжурлар келісімге қол жеткізуге мүдделі болды, себебі олар ораттарға Ресейден қолдау көрсетілуі мүмкін деп қорқып, сондай-ақ, мойынсұнбайтын поддандыларының Ресейге қашуын қаламады. Сибірдегі казактардың көпшілігі қарақшыларға жақын болғандықтан, патша оларды бақылауда ұстамаса, проблема тудыруы мүмкін еді. Орыстардың оңтүстікке жылжуына себеп де, мүмкіндік те болмады, олар пайдалы саудаға көбірек қызығушылық танытты. Орыстардың осы аймаққа үлкен әскер жіберуге үміті болмады, ал Маньчжурлардың Сибірдің мұзды орманды аймақтарына қызығушылығы жоқ еді.
Келіссөздер
1710 жылдардан бастап Канси императоры Санкт-Петербургке келісімге қол жеткізу үшін қысым көрсетуді бастады, көбінесе керуен саудасына араласу арқылы. 1719-1722 жылдарғы Лев Измайловтың Пекинге жасаған миссиясы нәтижесіз аяқталды. Өмірінің соңына таяп, Ұлы Петр шекара мәселесін шешуге бел буды. 1725 жылғы 23 қазанда Ресей қызметіндегі серб Сава Владиславич 1500 әскер және 120 қызметкермен, оның ішінде картографтар мен дін қызметкерлерімен Санкт-Петербургтен аттанды. 1726 жылғы қарашада Пекинге жеткенше ол Лоренц Ланге мен Иван Бухольцті алып, шекараны картографиялық тұрғыдан зерттеу үшін картографтарды жіберді. Манжу тарапынан келіссөздерді Тюлишен мен Доминик Парренен жүргізді. Алты айдан кейін келісім жобасы дайындалды, бірақ екі тараптың да жеткілікті карталары болмағаны анық болды. Мамыр айында Владславич пен Тюлишен Байкал көлінің жанындағы Селенгинскіге барып, күтіп тұрған карталарды алды. 31 тамызға дейін келісім жобасы жасалды («Бура келісімі» – жақын жердегі өзеннің атымен). Селенга өзенінің бойындағы Кяхтадан бастап шекара белгілерін орнату жұмыстары жылдам басталды. «Абагаиту хаты» Кяхтадан шығысқа қарай Аргун өзеніне дейін 63 белгіні тізімдеді. «Селенгинск хаты» Кяхтадан батысқа қарай «Алтай тауларының солтүстік-батыс беткейіндегі Шабиндобага өзеніне» дейін 24 белгіні көрсетті. «Бура келісімшарты» Пекинге, ондағы жұмыстармен біріктіру үшін жіберілді. Нәтиже шекараға қайтарылды және 1728 жылғы 25 маусымда Кяхта шартына қол қойылды. Шартың үш ресми нұсқасы болды: орыс, латын және маньчжур тілдерінде. Шартың ресми қытай тіліндегі нұсқасы жоқ.
Мақалалар
Келісімде он бір бап болды, олардың негізгі бөлігі сауда қатынастары мен дипломатиялық иммунитеттерге арналған. (Бұл тізім, мүмкін, Пердудан алынған, Март берген тізімнен кейбір тұрғысынан өзгеше.) I және XI баптар екі ұлт арасындағы мәңгілік бейбітшілік және ынтымақтастық туралы айтады, сондай-ақ құжаттың қалған бөлігінің тілі мен құрылысына қатысты. II бап қашқындарды қайтару мәселесін қарастырды. III және VII баптар жаңа шекараларды белгіледі, тек Қазансу (Ертіс) өзені бойындағы аумақтарды белгілемей қалды. Келісімге сәйкес, осы жердің тағдыры болашақта екі елдің елшілері немесе олардың астаналары арасындағы хат алмасу арқылы шешілетін болады. VI бап сауда қатынастарына қатысты; осы және басқа келісімдер арқылы Ресей Қытаймен теңіз жолымен сауда жасаған және Кантонмен сауда-саттық жүргізген көптеген еуропалық елдерге қарағанда әлдеқайда артықшылықты сауда шарттарына қол жеткізді. Ресей үш жыл сайын Пекинге керуен жіберетін болды, ал Маньчжуриядағы Кяхта мен Цурукайтуда үздіксіз шекаралық сауда жүргізілетін еді. Кяхта саудасы туралы қараңыз. V бап Пекин қаласында ресейлік діни орталық құруға рұқсат берді. VI бап, IX баппен бірге екі ел арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастың формалары мен әдістеріне қатысты, олардың екеуінде де күрделі бюрократиялық және протоколдық жүйелер болды. VIII және X баптар болашақ дауларды реттеудің тәсілдері мен процедураларын талқылады.
Қахат конвенциясы (1768)
1768 жылғы 18 қазанда бастапқы шарттың X бабын өзгертіп, жазаларды нақтылайтын Конвенцияға қол қойылды. Бұл Цин империясының Джунгар хандығын жоқ еткеніне байланысты болды, осының салдарынан Амурсананы қоса алғанда, көтерілісшілер шекараны кесіп өтіп, басқа да мәселелер қытайлықтарды 1762 жылы сауданы шектеуге, ал 1765 жылы тоқтатуға итермеледі.
Халықаралық Кяхта хаттамасы (1792)
Цин мен Ресей арасындағы Кяхта саудасы Ресей үшін маңызды табыс көзі болды. Цин билеушілері мұны білгендіктен, кейде Ресей үкіметіне қысым көрсету үшін сауданы тоқтататын. 1784 жылы орыс буряттары мен Циннің Урианхай тайпасы бірлесіп, Ховсгол аймағындағы қытай саудагерін тонады. Орыстардың тонаушыларды жазалау тәсілі Цин тарапын ашуландырып, сауданы 7 жылға тоқтатуға себеп болды. Осы жеті жылдың ішінде екі империя келісімге келгенге дейін, олардың қарым-қатынасындағы мәселелерді көрсеткен көптеген оқиғалар орын алды. 1792 жылдың 8 ақпанында олар Кяхтада "Халықаралық протоколға" (қытай тілінде "恰克图市約" деп аталады) қол қойды, ол Кяхта шартының күшінде екенін растады.