Кіріспе
1632 - 1667 жылдар аралығында Эфиопия императоры Фасилид (Ge'ez: ፋሲለደስ; Fāsīladas; 20 қараша 1603 – 18 қазан 1667), сондай-ақ Фасил, Базилид немесе Базилид деп те аталады (Эдвард Гиббонның еңбектерінде), 1632 жылдан 18 қазан 1667 жылы қайтыс болғанға дейін Эфиопия императоры болды және Соломон әулетінің мүшесі еді. Оның таққа отырған аты Алам Сағад (Ge'ez: ዓለም ሰገድ) болды. Эфиопия империясының астанасы Гондар қаласын құрғандығымен танымал Фасилид Гондар дәуірін ашты. Ол иезуиттердің мүлкін тәркілеп, оларды елден қуды, сонымен қатар көршілес ислам сұлтандықтарымен қауіпсіздік одақтарын орнатты. Бұған қоса, ол Агав көтерілісшілеріне қарсы науқанды жетекшілік етуде маңызды рөл атқарды. 1666 жылы ұлы Дәуіт көтеріліс ұйымдастырғаннан кейін Фасилид оны Вениде түрмеге қамады. Император бір жылдан кейін қайтыс болып, Тана көліндегі Дага аралындағы монастырьда жерленді.
Fasilides (Ge'ez: ፋሲለደስ; Fāsīladas; 20 November 1603 – 18 October 1667), also known as Fasil, Basilide, or Basilides (as in the works of Edward Gibbon), was Emperor of Ethiopia from 1632 to his death on 18 October 1667, and a member of the Solomonic dynasty. His throne name was Alam Sagad (Ge'ez: ዓለም ሰገድ). Renowned as the founder of Gondar, the capital of the Ethiopian Empire, Fasilides ushered in the Gondarine period. Notably, he confiscated and exiled the Jesuits, while also establishing security alliances with neighboring Islamic sultanates. Additionally, he played a crucial role in leading the campaign against the Agaw rebels. In 1666, following his son Dawit's rebellion, Fasilides had him imprisoned in Wehni. The emperor himself died a year later and was laid to rest in a monastery on Daga Island in Lake Tana.
Тарих
Амхара тегінен тараған ол, Вагда Катата мен Мерхабеттің императоры Сусень I мен императрица Сахле Уорк (Ге'ез: ሣህለወርቅ) (тақ аты) (атауы) ұлы болды. Император Фасилид Шева аймағындағы Мягазез, Булгада дүниеге келді. Әкесінің әкесі де Фасилид есімді болған. Ол Фасил сарайын салған адам. Фасилид 1630 жылы Сарса Крестос бастаған көтеріліс кезінде император деп жарияланды, бірақ әкесі 1632 жылы тақтан бас тарғанға дейін таққа отырмады. Император болғаннан кейін Фасилид Эфиопияның дәстүрлі православие шіркеуінің ресми мәртебесін дереу қалпына келтірді. Александрия патриархынан жаңа абунаны шақырып, бұрынғы қарым-қатынасты жаңартты. Ол иезуиттердің Данказдағы және империяның басқа жерлердегі жерлерін тартып алып, оларды Фремонаға қуды. Португалдықтар Момбасаны бомбалағанда, Фасилид Рим-католик шіркеуінің басшысы Афонсу Мендес осы шабуылдың артында тұр деген күдікке ілігіп, қалған иезуиттерді жерінен қуды. Мендес және оның көптеген ізбасарлары Гоаға қайтып оралды, жол бойы тоналып немесе түрмеге қамалғандары жетіп артылды. 1665 жылы ол католиктердің қалған діни кітаптарын, «Франк кітаптарын» өртеді. Фасилид 1636 жылы Гондар қаласын құрғандығымен танымал, оны Эфиопияның астанасы етіп белгіледі. Ол оны астана етіп алғанға дейін бұл жерде қандай да бір қауым болған-жоқ белгісіз. Ол салған ғимараттардың арасында кейін Фасил Гебби деп аталатын кешеннің бастамасы, сондай-ақ Гондардағы 44 шіркеудің ең алғашқылары: Адабабай Иясус, Адабабай Текле Хайманот, Ататами Микаэль, Гемджабет Мариам, Фит Микаэль және Кэддус Аббо бар. Ол Эфиопияда жеті тас көпір салғанымен даңқ алды, олардың ең танымалсы – Себара Дилди көпірі; осы себепті Эфиопиядағы барлық ескі көпірлер оның салғаны деп есептеледі. Император Фасилид сондай-ақ Аксумда Сионның қасиетті Мария соборын салдырды. Фасилид шіркеуі бүгінде «Ескі собор» деп аталады және император Хайле Селассие салған жаңа собордың қасында тұр. Оның әкесі кезінде басталган Ластадағы Агау көтерілісі оның билігіне дейін жалғасты, және ол билік еткен жылдары Ластаға жазалау экспедицияларын жиі ұйымдастырды. 1637 жылы өткен алғашқы шайқаста Либода оның әскері Агау шабуылынан қорқып, олардың басшысы Мелка Кристос Фасилид сарайына кіріп, тақты өзіне алды. Фасилид тез сауығып, Семеннің губернаторы Кэгнацмах Диммо мен Бегемдердің губернаторы, оның інісі Гелаудевосқа көмек сұрады. Олар Либода әлі де болған Мелка Кристосқа шабуыл жасады, ол қаза тауып, оның әскері жеңілді. Келесі жылы Фасилид Ластаға жорық жасады; Джеймс Брюстің сөзіне сүйенсек, Агау таулы бекіністеріне шегінді, ал «әскердің көп бөлігі тауларда қаза тапты, ашаршылықтан көбі, бірақ суықтан одан да көбі, бұл ендіктер үшін өте ерекше жағдай».
Сыртқы дипломатия
Әкесінен тақты алғаннан кейін көп ұзамай Фасилид Эфиопия мен Еуропа арасындағы барлық байланыс түрлерін тоқтатты, барлық еуропалық иезуиттерді және олардың миссионерлерін қуды, ал қоршаған ислам сұлтандықтарымен қауіпсіздік келісімдерін жасасты және Сафавидтер, Османлы, Моғолдар және Йемен имамдары сияқты ислам мемлекеттерімен дипломатиялық қатынастарды бастады. Эфиопия империясының Еуропадан оқшаулануы екі ғасырдан астам уақытқа созылды. 1642 жылы Фасилид Йеменнің заид имамы әл-Мутаваккил Исмаильмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға тырысты. Массауа Осман империясы басып алған кезде, эфиопиялық император Фасилид Бейлул арқылы жаңа сауда жолын дамытуға тырысты. Ол Бейлулді таңдады, өйткені бұл порт Осман империясының бақылауынан тыс және Йемендегі Моха портына тікелей қарсы орналасқан. 1642 жылы ол Йеменнің имамы әл-Муаяд Мұхаммедке осы жобаны қолдау үшін хабар жіберді. Әл-Муаяд Мұхаммед пен оның ұлы әл-Мутаваккил Исмаиль Фасилидтің ислам дініне өтуге қызығушылық танытқандығын болжағандықтан, 1646 жылы Гондарға Йемен елшілігі жіберілді. Алайда, йемендіктер Фасилидтің нақты ниеттерін түсінгеннен кейін, олардың ынтасы төмендеді және жоба тоқтатылды. Ол сондай-ақ 1664-65 жылдары Үндістанға елші жіберіп, Аурангзебті Моғол империясының тағына отырғаны үшін құттықтады. Делегация моғол императорына құлдар, пил сүйегі, жылқы, зебра, күміспен әшекейленген қалта пістолеттері және басқа да түрлі экзотикалық сыйлықтар сияқты бірнеше құнды сыйлықтар ұсынды. 1666 жылы оның ұлы Дәуит бүлік шығарғаннан кейін, Фасилид оны Вехниде қамауға алды, император отбасының қиындық тудыратын мүшелерін тау басына қамаудың ежелгі тәжірибесін қайта жаңғыртты, бұрын олар Амба Гешенде қамауға алынған болатын.
Өлім
Фасилид 1667 жылы Гондардан оңтүстікке қарай 5 миль (8 км) жердегі Азезода қайтыс болды, ал оның денесі Тана көліндегі Дага аралындағы Әулие Стефан монастыріне жерленді. Натаниел Т. Кенниге Фасилидтің қалдықтарын көрсеткенде, ол табыттың ішінде кішкентай мумия да бар екенін көрді. Бір монах Кенниге Фасилидтің жеті жасар ұлы Исурдың, жаңа патшаға құрмет көрсетуге келген халықтың арасында қалып, жан тапсырғанын айтты.
Ұрпақтар
Фасилидтің үш ұлы (олардың екеуі ересек болмай қайтыс болды) және үш қызы болды. Иоханнес I - аға ұлы және мұрагері. Теоклея - оның үлкен қызы, ол әкесінің адал қызметшісі Лейка Крестосқа, ақсүйек Малкеа Крестостың ұлына үйленді. Кедесте Крестос - оның екінші қызы, ол үйленіп, бала-шағалы болды. Саба Вангель - оның үшінші қызы. Император Теодор I екі ғасырдан кейін оның ұрпағы арқылы Фасилидтен Соломон әулетінен таратынын мәлімдеді.