Кіріспе

Эфиопияның 1889 жылдан 1913 жылға дейінгі императрицасы Тайту Бетул (Ṭaytu Bəṭul; Wälättä Mikael атпен суға шомырылды; 1851 – 11 ақпан 1918) – Эфиопияның 1889 жылдан 1913 жылға дейінгі императрицасы және император Менелик II-нің үшінші әйелі. 19-ғасырдың соңында Африка үшін болған таластағы колонияға қарсы қарсылықтың ықпалды тұлғасы, ол күйеуімен бірге 1886 жылы Эфиопияның қазіргі астанасы Аддис-Абебаны құрды.

Ерте өмір

Реймонд Джонастың айтуынша, Тайту Бетул (немесе Тайту) Солтүстік Гондардағы Семиенде, Эфиопия империясында дүниеге келген. Ғалымдардың пікірінше, ол шамамен 1851 жылы туған. Тайтудың әкесі, Рас Бетул Хайле Мариам, Семиеннің билеуші әулетінің мүшесі болды, олар Император Сусеньос I арқылы Соломон әулетінен таратынын мәлімдеді. Тайтудың қарындасы Семиен және Тиграй княздығын басқарған Амхара сардары Убе Хайле Мариам болды.

Білім

Таиту ханшайымының мектепке барғаны туралы ешқандай жазба қалмаған, алайда оған амхар және гээз тілдерінде оқу мен жазу үйреткен. Осы кезеңде әйелдердің білім алуы сирек болғандықтан, бұл ерекше жағдай. Оған дипломатия, саясат және экономика пәндерінен сабақ берілген деп саналады. Сонымен қатар, ол бір кезде тек эфиопиялық православиелік құлшылықта ғана қолданылатын тілді түсінген.

Әуесқойлықтары

Тайту би 10 ішекті аспапта ойнайтын. Оның басқа да қызығушылықтарының ішінде сентередж, эфиопия шахматы және өлең жазу болды. Оның отбасы елдің солтүстік аймағында үстемдік құрған деп есептеледі. Ондай жерлерге Семиен, Бегемедер, Ласта, Йеджу, Велло және Тиграй кіреді. Оның аристократиялық тегі 1607–32 жылдарға дейін, император Суснейос қызынан басталады. Оның қарт атасы, Сименнің Расы Гебре, "Земен Месафинт" немесе "Принцтер дәуірі" деп аталатын кезеңде 44 жыл билік еткен.

Жеке өмір

Төртінші және соңғы некесінде Тайту Бетул Шева патшасы Менеликке үйленді, ол кейін Эфиопия императоры болды.

Саяси үлес

Тайту 1889 жылы император және император атына ие болғаннан кейін де, одан бұрын да едәуір саяси билік жүргізген. Ол Эфиопияны батыс үлгісі бойынша дамытуды және елге заманауилықты әкелуді қалаған модернистер мен прогрессивтерге қарсы тұрған консервативті фракцияны басқарды. Тарихшылардың айтуынша, император маңызды шешімдер қабылдамас бұрын әрдайым онымен ақылдасқан. Осылайша, императорша Тайту Италиямен жасалған Учале келісіміне қатысты даудың басты ойыншысы болды. Тайту императорды және басқа да ер адамдарды итальяндықтарға қарсы тұруға ынталандырды. Еуропалықтардың Эфиопияға қатысты ниеттеріне күмәнмен қараған ол, Италиямен жасалған Вучале келісіміне қатысты даудың негізгі ойыншысы болды, онда итальяндық нұсқа Эфиопияны итальяндық протекторат етті, ал амхар тіліндегі нұсқа мұндай ереже болған жоқ. Императрица итальяндықтарға қатысты қатал ұстанымды сақтады, келіссөздер сәтсіз аяқталып, Италия Эритрея колониясынан империяға басып кіргенде, ол императормен және императорлық армиямен бірге солтүстікке қарай жорық жасады, тарихи Адва шайқасында артиллериялық күшке қолбасшылық етті. Бұл жеңіс еуропалық отаршылдыққа қарсы күрескен африкалық армияның ең маңызды жеңісі болды. II Менелик пен Тайту Бетул уақытша 4 мың әскери тұтқынды ұстады. 1906 жылы Менелик денсаулығының нашарлауына байланысты Тайту оның атынан шешімдер қабылдай бастады, бұл оның сүйіктілері мен туыстарын билік пен ықпалды лауазымдарға тағайындауы арқылы билік үшін бәсекелестерін ашуға себеп болды. Менелик отбасының саяси ықпалын шектеу үшін Сабала Вангел Хайлуды Лиж Иясудың әйелі етіп таңдады, өйткені оның отбасы Тайтумен байланысы жоқ еді. Тайту Гондерлік ксенофобия мен туысқандыққа деген бейімділік танытқаны үшін көпшілік наразылығына тап болды, ал Шоа мен Тигрэйдің ақсүйектері, Лиж Иясудың Wollo туыстарымен бірге оны мемлекеттік жауапкершіліктен шеттету үшін сөз байласты. 1910 жылы ол биліктен қуылды, ал оның орнына Рас Тессема Надев басқаратын регенттік үкімет келді. Оған ауру күйеуіне күтім жасаумен ғана айналысу тапсырылды, ал Тайту саяси аренадан жоғалып кетті. Тайту мен Менелик балалары болған жоқ. 1913 жылы Менелик қайтыс болды, оның орнына бұрынғы қарым-қатынасынан туған қызынан туған немересі Лиж Иясу келді. Тайту Энтотодағы ескі сарайға жер аударылды, ол жылдар бұрын құрған және күйеуі император болып тағайындалған Қасиетті Мария шіркеуінің жанында. Кейбіреулер Тайту 1916 жылы Император Иясу V-ті тақтан құлату жоспарында рөл атқарған болуы мүмкін деп санайды, оның орнына Императрица Зәудиту келді, бірақ Зәудитудің билікке көтерілуінің бағасы Тайтудың Бегемдер губернаторы болған немере інісі Рас Гугса Велледен ажырасу болды. Зәудиту, Менелик II-нің тағы бір бұрынғы некесінен туған қызы, әрқашан Императорша Тайтуға жақын болған және Тайтуды өзімен бірге тұруға шақырған. Тайту бас тартса да, Крис Прутидің сөздері бойынша, ол билеушілерге "шамалы түрде" кеңес беруді жалғастырды.

Кейінгі жылдар

Тайту келесі бірнеше жыл бойы Аддис-Абебаға қарап тұрған Энтото Марям шіркеуінің жанындағы ескі сарайда өмір сүрді. 1917 жылы қарашада Гондарға барып, өмірін аяқтауға рұқсат сұрады, бірақ оған рұқсат берілмеді; ол үш айдан кейін дүние салды. Ол күйеуінің қасында Аддис-Абебадағы Тейка Негест Ба'ета Ле Мариам монастырында жерленген.