Теводрос II: Эфиопия императоры және реформаторлары

Кіріспе

Эфиопияның императоры 1855 жылдан 1868 жылға дейін, Копт Папасы.

Теодор II (кейде ағылшын тілінде Теодор деп аталған; шомылдырылып Касса аталған, шамамен 1818 – 13 сәуір 1868) – 1855 жылдан 1868 жылы қайтыс болғанға дейін Эфиопияның императоры. Оның билеуі көбінесе қазіргі Эфиопияның бастауы ретінде қарастырылады және орталықтандырылмаған Земене Месафинт (Принцтер дәуірінің) аяқталуына әкелді. Теодор II-нің тегі Принцтер дәуірінде болғанымен, оның мақсаттары аймақтық дворяндардың мақсаттарынан ерекшеленді. Ол біртұтас Эфиопия мемлекетін қайта құруға және оның басқаруын, шіркеуін реформалауға ұмтылды. Теводрос II-нің басқа провинцияларды біріктіргеннен кейінгі алғашқы міндеті – Шеваны бақылауына алу болды. Принцтер дәуірінде Шева көптеген провинциялар сияқты емес, тәуелсіз мемлекет болды, оның билеушісі тіпті Негус (патша) атағын алды. Шеваны бағындыру кезінде Теодор өзімен бірге Шева ханзадасы Менелик II-ні алып, оны өз ұлы ретінде тәрбиеледі, ол кейіннен император (немесе Атсе) болды. Шеваға қарсы жеңіске жеткеніне қарамастан, Теводрос модернизацияның артықшылықтарын түсінбеген басқа аймақтардағы ақсүйектердің қарсылығына тап болды. Соңында ол британдықтардың Абиссинияға жасаған жорығы кезінде Магдала шайқасында өзіне-өзі қол жұмсады. Билік құрған алғашқы алты жылында жаңа билеуші осы көтерілістерді басуға тырысты, ал империя шамамен 1861 жылдан 1863 жылға дейін салыстырмалы түрде бейбіт болды, бірақ аймақтық қарсылықпен күресу үшін қажетті күш, байлық және адам ресурсы Теводрос өзге іс-әрекеттерінің ауқымын шектеді. Теодор II мықты монархияны қалпына келтіру арманын іске асыра алмаса да, маңызды алғашқы қадамдар жасады. Ол губернаторлар мен судьялардың жалақымен тағайындалуын қағида етіп орнатуға тырысты. Сондай-ақ, ол жергілікті билерден әскер жинауға емес, кәсіби тұрақты армия құрды. Ол кітапхана, салық кодекстері және тиісті әкімшілік аудандармен орталықтандырылған саяси жүйені енгізді. Шіркеуді реформалауды да жоспарлады, бірақ мемлекеттік шығындарды қаржыландыру үшін шіркеу жерлеріне салық салуға тырысқанда күшті қарсылыққа тап болды. Бұл жерлерді тартып алғаны үшін ол шіркеуде жаулары көбейді және басқа жақтан қолдау алмады. Теодор талантты әскери қолбасшы болды. Касса жиырма сегіз жаста болған. Оның беті қызыл емес, қара түсті. Эфиопиялықтардың көпшілігі сияқты, ол бойы жіңішке, күші бұлшық еттерінде емес, мықты жігерінде болды. Оның маңдайы биік және дөңгелек, сәл бүркіт мұрыны – таза қанды амхаралардың белгісі. Сақалы ақшыл, ернеуі жіңішке. Неміс ботанигі Георг Вильгельм Шимпер Теодор туралы былай деді: "Эфиопияның жаңа патшасы Теодор, сөзсіз, соңғы бірнеше ғасырдың ішінде Африкада пайда болған ең керемет адам болды. Патшалық таққа отырған кезде Теодор отыз жеті жаста, орташа бойлы, бірақ жақсы денелі, кез келген қиындыққа төтеп бере алатын, асыл мінезді және салтанатты жүріс-тұрыс иесі болды. Ол Африкадағы ең жақсы мерген, найзагер, жүгіруші және атты әскер болды."

Tewodros II (, once referred to by the English cognate Theodore; baptized as Kassa, c. 1818 – 13 April 1868) was Emperor of Ethiopia from 1855 until his death in 1868. His rule is often placed as the beginning of modern Ethiopia and brought an end to the decentralized Zemene Mesafint (Era of the Princes). Although Tewodros II's origins were in the Era of the Princes, his ambitions were not those of the regional nobility. He sought to re establish a cohesive Ethiopian state and to reform its administration and church. Tewodros II's first task after having reunited the other provinces was to bring Shewa under his control. During the Era of the Princes, Shewa was, even more than most provinces, an independent entity, its ruler even styling himself Negus, the title for King. In the course of subduing the Shewans, Tewodros took with him a Shewan prince, Menelik II, who he brought up as his own son, who would later become Emperor (or Atse) himself. Despite his success against Shewa, Tewodros faced constant rebellions by stiffnecked nobles in other regions not understanding the benefits of modernization. He ultimately committed suicide at the Battle of Magdala, during the British Expedition to Abyssinia. In the first six years of his reign, the new ruler managed to put down these rebellions, and the empire was relatively peaceful from about 1861 to 1863, but the energy, wealth, and manpower necessary to deal with regional opposition limited the scope of Tewodros's other activities. Tewodros II never realized his dream of restoring a strong monarchy, although he took many important initial steps. He sought to establish the principle that governors and judges must be salaried appointees. He also established a professional standing army, rather than depending on local lords to provide soldiers for his expeditions. He introduced the collection of books in the form of a library, tax codes, as well as a centralized political system with respective administrative districts. He also intended to reform the church but he was confronted by strong opposition when he tried to impose a tax on church lands to help finance government activities. His confiscation of these lands gained him enemies in the church and little support elsewhere. Essentially, Tewodros was a talented military campaigner. Kassa passed for being twenty eight. His face was more black than red. Like almost all Ethiopians, he had a slender body and seemed to owe his great agility less to his muscles than to his powerful will. His forehead is high and almost domed; his slightly aquiline nose is a common trait among Thoroughbred Amharas. His beard is very light and his lip thin. Georg Wilhelm Schimper the German botanist had mentioned the following about Tewodros:
Theodore, the new King of Kings of Ethiopia, was certainly the most remarkable man that has appeared in Africa for some centuries. At the date of his assumption of the regal title, Theodore was thirty seven years of age, of medium stature but possessing a well knit muscular frame capable of ensuring any amount of fatigue – a noble bearing and a majestic walk – and he was the best shot, the best spearmen, the best runner, and the best horseman in Abyssinia.

Ерте өмір

Қасса Хайлу Гондардың батысындағы Қуарада дүниеге келді. Оның әкесі, Қуара ауданының амхара ақсүйегі Хаилегиоргис Вольдегиоргис есімді адам болды. Оның әкесінің әкесі, Дежазмач Вольдегиоргис, заманында өте құрметті тұлға еді. Дембия, «Марудың дәмі» немесе тікелей «Мару татқан нәрсе» деп аударылатын үлкен «Йе Мару Қемас» аймағының бір бөлігі болды. Оның анасы, Войзеро Тишал, Бегемдердің ақсүйек отбасының мүшесі болса, әкесінің әкесі, Рас Водажо, қуатты және өте ықпалды тұлға еді. Теодор II-нің әкесінің тарапынан Сүлейменнің әулетінен аз ғана тегі бар деп есептеледі, бірақ бұл оның жоғары лауазымды бәсекелестерінің танымал ата-бабаларымен салыстырғанда, маңызсыз болды. Теодор билікке келген кезде, әкесі император Фасилидтің қызы арқылы тегін жалғастырғанын мәлімдеді. Қасса өте кішкентай кезінде ата-анасы ажырасып, Войзеро Атитегеб ұлын алып, Гондарға қайтып келді. Бірақ олар кеткеннен кейін көп ұзамай, Қассаның әкесі қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Халық арасындағы аңыз бойынша, Қассаның әкесінің туыстары барлық мұраны бөлісіп, жас Қасса мен анасын мүлдесіз және өте қиын жағдайда қалдырды. Ауыр уақыттарда оның жаулары оның Коссоа құқығын сатуға мәжбүр болғаны туралы қаңқу таратты, осы үшін Қасса өзінің билігі кезінде Генри Аарон Стернді жариялағаны үшін түрмеге қамады. Войзеро Атитегеб Коссо сатушы болған деген ешқандай дәлел жоқ, ал Паулос Нго Нго сияқты бірнеше авторлар бұл оның қарсыластары таратып жүрген жалған қаңқу екенін ашық айтты. Дәлелдерге сүйенсек, Войзеро Атитегебтің жағдайы жақсы болған және ол өзінің танымал туыстарынан кең аумақты жер иелігін мұраға алған, оның арқасында жайлы өмір сүрген. Қасса Гондар мен Тана көлі арасындағы Текла Хайманот монастырінде білім алды. Ол жеңілген Дежазмач Вубе монастырды тонаған кезде, балаларды өртеп, кесіп, жеңіске жеткен ата-аналарынан кек алғанда, қашып құтылды. Қасса қашып, туысы, Дежазмач Кенфу Хайлудың қорғауына өтті, ол, мүмкін, оның інісі, бірақ туған бауыры деп есептелді. Ол формальды білімін жалғастырып, Киелі кітап пен эфиопия әдебиетімен танысты. Сонымен қатар, ол Кенфудан эфиопиялық соғыс тактикасы бойынша сабақ алды. Кенфу қайтыс болғаннан кейін, оның екі ұлын Дамот пен Годжамның Дежазмашы Гошу жеңіп алды, соның салдарынан Қасса өмірде жаңадан бастауға мәжбүр болды және Гошуға қызмет етуді ұсынды.

Kassa Hailu was born in Qwara west of Gondar, his father was an Amhara nobleman of the Qwara district named Hailegiorgis Woldegiorgis. His paternal grandfather, Dejazmatch Woldegiorgis, was a widely respected figure of his time. Dembiya was part of the large territory known as Ye Maru Qemas, which translates as "the taste of the honey" or literally "What has been tasted by Maru". Her mother, Woizero Tishal, was a member of a noble family of Begemder, while her paternal grandfather, Ras Wodajo, was a powerful and highly influential figure. It is thought that Tewodros II's paternal side of the family carried with it a slim margin of Solomonic pedigree, however insignificant it proved when compared to the more prominently illustrious ancestries of some of his highborn rivals. Tewodros, in his reign, indeed claimed that his father was descended from Emperor Fasilides by way of a daughter. When Kassa was very young, his parents divorced and Woizero Atitegeb moved back to Gondar taking her son with her. Not long after their departure, however, news reached them that Kassa's father had died. Popular legend states that Kassa's paternal relatives split up the entire paternal inheritance, leaving young Kassa and his mother with nothing and in very dire circumstances financially. In hard times, his enemies came up with a rumour that she was reduced to selling Kossoa claim for which Kassa would go on to imprison Henry Aaron Stern for publishing during his reign. There is actually no evidence that Woizero Atitegeb was ever a Kosso seller, and several writers such as Paulos Ngo Ngo have stated outright that it was a false rumor spread by her detractors. Evidence indicates that Woizero Atitegeb was fairly well to do, and indeed had inherited considerable land holdings from her own illustrious relatives from which to lead a comfortable life. Kassa was sent to school at the convent of Tekla Haymanot, between Gondar and Lake Tana. He took refuge when it was sacked by a defeated Dejazmatch Wube, who by burning and dismembering the children, took vengeance on their victorious parents. Kassa escaped and fled to the protection of his kinsman, Dejazmach Kenfu Hailu, probably his uncle, but believed to be his half brother. He continued his formal education and became familiar with the Bible and Ethiopian literature. He also received instruction on the techniques of Ethiopian warfare from Kenfu. When Kenfu died, and his two sons were defeated by another dajazmach (earl), Dajazmach Goshu of Damot and Gojjam, Kassa was forced to make another start in life, and offered his services to Goshu.

Билікке көтерілу

Қасса Хайлу азамат соғысымен күрескен елде дүниеге келді. Ол көптеген аймақтық ақсүйектер мен ханзадаларды жеңіп, "Земен Месафинт" немесе "Принцтер дәуірі" деп аталатын кезеңде император болды. Осы дәуірде аймақтық ханзадалар мен түрлі этникалық және діни топтардан шыққан ақсүйектер Гондар императорының билігі мен бақылауы үшін күресті. Соломон әулетінен шыққан қуыршақ император Гондарда бір дворянмен таққа отырғызылды, бірақ Гондар мен билік басқа аймақтық ханзаданың қолына өткенде, оны императорлық әулеттің тағы бір мүшесі тақтан түсіріп, орнына қойды. Годжам мен Шева сияқты аймақтар императорлық әулеттің өз тармақтарымен басқарылды, ал Шевада жергілікті ханзада тіпті патша атағын қабылдады. Бұл туралы Гондарда билік жүргізіп отырған Воллоның Еджю әкімі Рас Али II естіді. Император Йоханнес III-нің әйелі және Рас Алидің анасы, император Менен Либен Амеде, Қассаның немересі Тевабех Алиге үйленуін ұйымдастырды. Ол оған Йе Меру Кемасының барлығын сыйға берді, оның ұлымен және өзімен тығыз байланыста ұстауды үміттене отырып. Барлық дереккөздер мен билік иелері Қассаның әйеліне шынайы сүйіспеншілік пен құрмет көрсеткеніне сенсе де, оның жаңа қайын жұртымен қарым-қатынасы император Мененнің оған қайта-қайта көрсеткен немқұрайдылығынан нашарлады. 1852 жылы ол Рас Алиге қарсы көтеріліп, келесі үш жылда Гур Амаба, Такуса, Айшал және Амба Джебелли шайқастарында жеңіс однып, Рас пен императрица жіберген барлық әскерді жеңді. Айшалда ол император Мененді тұтқынға алды, ал Рас Али қашып кетті. Қасса император Йоханнес III-ті тақтан түсіретінін жариялады, содан кейін өзінің ең үлкен қарсыласы, Семиеннің Дежазмах Убе Хайле Мариямға аттанды. Қасса Кассаны бірден мойындаған бақытсыз Йоханнес III орнына бұрынғы император Сахле Денгелді қалпына келтіру әрекетін мойындаудан бас тартты. Йоханнес III-ке Қасса жақсы қарады, тіпті оған жеке көңіл бөлген сияқты. Оның Сахле Денгелге қатысты пікірлері белгісіз, бірақ оған жақын болмаған сыяқты. Дежазмах Убе жеңілгеннен кейін, Қасса 1855 жылдың 11 ақпанында Дерасге Мәрьям шіркеуінде Әбуна Салама III-тің қолымен император болып жарияланды. Ол Теводорос II деген атпен таққа отырды, Эфиопия империясын қайтадан қуатқа жеткізіп, 40 жыл бойы билік ететін Теводорос есімді адам туралы болжамды орындауға тырысты. Оның інісі Дежазмах Кенфу 1839 жылы қайтыс болды, ал Қвара отбасының иелігінен шығып, Гондар императрицасы Мененнің иелігіне өтті. Қасса Хайлу өзінің феодалдық билеушісін мойындаудан бас тартқан шифтаға айналды. Қасса Хайлу Қвара жазығында өз әскерін ұйымдастырды. Ол күш қолданбай, онымен күресудің жолы ретінде, оны елемеуге тым күшті болғанда, оны Қвараның Даджазмахы деп тағайындады және 1845 жылы Бегемдердің Рас Алидің қызы Таубахтың қолын берді. Қасса Таубахқа өте жақын болды және некесіне адал болды, бірақ император Мененге бағынуы ұзаққа соқпады. 1846 жылдың қазанында ол Гондардың оңтүстігінде орналасқан Дембе қаласына шабуыл жасап, тонады, ал 1847 жылдың қаңтарында Гондарды басып алды. Сол жылы Қасса Гондардан шыққаннан кейін, император Менен Тана көлінің солтүстігіне оған қарсы әскер жіберді. Қасса осы әскерді жеңіске жетіп, императрицаны тұтқынға алды. Оның ұлы Бегемдердің Рас Али Қассамен келіссөздер жүргізуді жөн көрді; ол Қассаға Тана көлінің батысы мен солтүстігіндегі барлық жерді сыйға берді, ал Қасса анасын босатты (Prouty and Rosenfeld 1982, 60). Император Мененмен қайтадан жарасуы оны Гожамның Рас Алиі мен Рас Гошу Зевдемен бірігуге итерді. Алайда, 1852 жылы қайтадан қақтығыс болғанда, Қасса әскерін нығайту үшін Қвараға қайтып оралды. 1842 жылы Теводорос Мысыр бақылауындағы Суданға батыс Эфиопиядан шабуыл жасап, Метемманы сәтті басып алды. Алайда, ол 1848 жылдың наурыз айында Дабарки шайқасында ауыр жеңіліске ұшырап, басып кіруін тоқтатты. Дабаркидегі жеңіліс Теводорос әскерін жаңғыртуға, атыс жаттығуларын енгізуге және заманауи артиллерияны пайдалануға итерді.

Kassa Hailu was born into a country rife with civil war, and he defeated many regional noblemen and princes before becoming emperor during time known as the Zemene Mesafint or "Age of the Princes". During this era, regional princes, and noble lords of diverse ethnic and religious backgrounds vied with each other for power and control of the Gondarine Emperor. A puppet Emperor of the Solomonic dynasty was enthroned in Gondar by one nobleman, only to be dethroned and replaced by another member of the Imperial dynasty when a different regional prince was able to seize Gondar and the reins of power. Regions such as Gojjam and Shewa were ruled by their own branches of the Imperial dynasty and, in Shewa, the local prince went as far as assuming the title of King. This garnered notice of the nobleman in control of Gondar, Ras Ali II of Yejju of Wollo. Empress Menen Liben Amede, wife of Emperor Yohannes III, and the mother of Ras Ali, arranged for Kassa to marry her granddaughter, Tewabech Ali. She awarded him all of Ye Meru Qemas in the hopes of binding him firmly to her son and herself. Although all sources and authorities believe that Kassa truly loved and respected his wife, his relationship with his new in laws deteriorated largely because of the disdainful treatment he repeatedly received from the Empress Menen. By 1852, he rebelled against Ras Ali and, in a series of victories – Gur Amaba, Takusa, Ayshal, and Amba Jebelli – over the next three years he defeated every army the Ras and the Empress sent against him. At Ayshal he captured the Empress Menen, and Ras Ali fled. Kassa announced that he was deposing Emperor Yohannes III, and then marched on his greatest remaining rival, Dejazmach Wube Haile Maryam of Semien. Kassa refused to acknowledge an attempt to restore the former Emperor Sahle Dengel in the place of the hapless Yohannes III who had acknowledged Kassa immediately. Yohannes III was treated well by Kassa who seems to have had some personal sympathy for him. His views on Sahle Dengel are not known but are not likely to have been sympathetic. Following the defeat of Dejazmach Wube, Kassa was crowned Emperor by Abuna Salama III in the church of Derasge Maryam on February 11, 1855. He took the throne name of Tewodros II, attempting to fulfill a prophecy that a man named Tewodros would restore the Ethiopian Empire to greatness and rule for 40 years. His uncle, Dejazmach Kenfu died in 1839 and Qwara was lost to the family and claimed by Empress Menen of Gondar. Kassa Hailu resorted to become a shifta, one who refuses to recognize his feudal lord. Kassa Hailu organized his own army in the plains of Qwara. When he became too powerful to ignore, as a way to deal with him without using force, he was named Dajazmach of Qwara and given the hand of Tawabach, the daughter of Ras Ali of Begemder, in 1845. Kassa was very close to Tawabach and devoted to his marriage but his submission to Empress Menen was short lived. In October 1846, he attacked and plundered Dembea, a city located due south of Gondar, and in January 1847 he went on to occupy Gondar. When Kassa unoccupied Gondar later that year, Empress Menen sent an army after him into north of Lake Tana. Kassa easily defeated the army and took the Empress as prisoner. Her son, Ras Ali of Begemder, chose to negotiate with Kassa; he gave Kassa all lands west and north of Lake Tana and Kassa in return released his mother (Prouty and Rosenfeld 1982, 60). The reconciled relationship with Empress Menen led him to join up with Ras Ali and Ras Goshu Zewde of Gojam. However, when conflict re emerged yet again in 1852, Kassa retreated back to Qwara to re strengthen his troops. In 1842 Tewodros invaded Egyptian controlled Sudan from western Ethiopia, successfully capturing Metemma. However, he suffered a major defeat in March 1848 at the Battle of Dabarki, effectively ending his invasion. The defeat at Dabarki led to Tewodros taking efforts to modernize his military, incorporating firearm drills and more modern artillery.

Билік

Теодор Эфиопияны біріктіру және жаңғыртуға ұмтылды. Бірақ императорлық кезеңінде ол көбінесе жорықтарда болды. Бірнеше жыл ішінде ол Шуа патшалығы мен Годжам провинциясын күшпен тікелей императорлық билікке қайтарды. Воло және Тиграйдың көптеген билеушілерін және әміршілерін талқандап, Бегемдер мен Сименнің қарсылық көрсететін аймақтарын өзінің тікелей билігіне бағындырды. Мысалы, императордың жақын досы және сенімді адамы болған ағылшын саяхатшысы Джон Белл қаза болғаннан кейін, император кек ретінде Дебаректе 500 тұтқынның басын шапты. 1863 жылдың ақпан айында Тедла Гвалу деген көтерілісшіні жеңгеннен кейін Теводос өзі тұтқындаған 7000 тұтқынды өлтіруге бұйрық берді. Теводос II қайтадан үйленді, бұл жолы тұтқындалған жауы Дежазмах Вубенің қызымен. Жаңа император Тируворк Вубе өзінің Сүлеймен әулетінен шыққан асқақ және мақтаншақ әйел еді. Ол діни өмірге бет бұрып, монах болуға ниеттенгені айтылады, әсіресе оның әкесі құлап, ағаларымен бірге Теводос II қолға түскеннен кейін. Алайда, Теводостың үйлену туралы ұсынысын оның отбасы Дежазмах Вубе мен оның ұлдарын түрмеден босату мүмкіндігі ретінде қарастырды, сондықтан олар оны императорға үйленуге көндірді. Бірақ олардың түрмедегі жағдайы жеңілдетілсе де, Дежазмах Вубе мен оның ұлдары босатылмады, бұл император Тируворкты Теводосқа қарсы қатты ашуландырды. Өзінің мәртебесіне лайық емес, билігін тартып алған адамға үйленгенін сезінген ол, императордың отбасын босатуға тырыспауы олардың некелік қарым-қатынасына көмектеспеді. Неке бақытты болмады, өте даулы болды. Олардың Дежазмах Алемаеху Теводос есімді ұлы болды, император оны қатты жақсы көріп, мұрагері деп санады. Теводос, өзі де христиан монархы болғандықтан, британдықтардан аймақта көмек сұрады. Теводос Эфиопиядағы британ консулы, капитан Чарльз Дункан Камероннан Виктория патшайымына хат жеткізіп, өз халқына қару-жарақ жасау және басқа да техникалық дағдыларды үйрету үшін білікті жұмысшыларды шақыруды сұрады. Камерон хатпен жағалауға барды, бірақ ол Сыртқы істер министрлігіне хат пен оның мазмұнын хабарлағаннан кейін, оған хатты өзі алып кетпей, Лондонға жіберуге нұсқау берді. Ол Суданға барып, құл саудасы туралы мәлімет алуы керек еді. Осыдан кейін Камерон Эфиопияға оралды. Камерон оралғанда, император ашуланды, себебі Камерон хатты жеке Лондонға жеткізбегенін, королевадан жауап алып келмегенін және ең бастысы, жау Египет және Түркия аумақтары арқылы уақыт өткізгенін білді. Камерон императорды тыныштандыруға тырысып, хатқа жауап жақын арада келеді деді. Лондондағы Сыртқы істер министрлігі хатты Виктория патшайымына жібермеді, оны тек "Күтілуде" деп тіркеді. Сол жерде ол хат бір жылдай жатты. Содан кейін Сыртқы істер министрлігі хатты Үндістанға жіберді, өйткені Абиссиния Радждың құзырына кірді. Алған мәліметтерге сәйкес, хат Үндістанға жеткенде, оны "Тіпті күтілуде емес" деп тіркеген. Екі жыл өткеннен кейін Теводос жауап алмады, ол Камеронды Эфиопиядағы барлық британдық азаматтармен және басқа да еуропалықтармен бірге патшайымның назарын аударуға тырысты. Оның тұтқындарының арасында Генри А. Стерн есімді англикандық миссионер болды, ол бұрын Еуропада Теводосты жабайы, қатыгез, тұрақсыз билеуші деп сипаттаған кітап жариялаған еді. Теводос осы кітапты көргенде қатты ашуланып, Стернге тапаншасын сілтеп, миссионерді өлтіруден бас тартуға мәжбүр болды. Содан кейін ол Стерннің өзімен бірге алып келген екі қызметшісін ұрып өлтірді. Теводос сондай-ақ шетелден Эфиопияда тұратын осы еуропалықтар туралы жағымсыз пікірлер айтқан шетелдік газеттер туралы хабарлар алды.

Tewodros sought to unify and modernise Ethiopia. However, since he was nearly always away on campaign during his tenure as emperor, disloyal leaders frequently tried to dislodge him while he was away fighting. Within a few years, he had forcibly brought back under direct Imperial rule the Kingdom of Shewa and the province of Gojjam. He crushed the many lords and princes of Wollo and Tigray and brought recalcitrant regions of Begemder and Simien under his direct rule. For instance, after the murder of the English traveller, John Bell, who had become the emperor's close friend and confidante, the emperor, in revenge, had 500 prisoners beheaded in Debarek. Then, in February 1863, after defeating the rebel, Tedla Gwalu, Tewodros ordered the killing of the 7,000 prisoners he had taken. Tewodros II remarried, this time to the daughter of his imprisoned enemy Dejazmach Wube. The new Empress, Tiruwork Wube was a proud and haughty woman, very aware of her illustrious Solomonic ancestry. She is said to have intended on the religious life and becoming a nun, especially after the fall of her father and his imprisonment along with her brothers at the hands of Tewodros II. However, Tewodros' request for her hand in marriage was seen by her family as an opportunity to get Dejazmatch Wube and his sons freed from imprisonment, and so they prevailed on her to marry the Emperor. However, while the conditions of their imprisonment were eased, Dejazmatch Wube and his sons were not released, deeply imbittering Empress Tiruwork against Tewodros. Already feeling that she had married far beneath her dignity to a usurper, the failure of the Emperor to free her family did not help their marital relationship. The marriage was very far from a happy one, and was extremely stormy. They did have a son, Dejazmatch Alemayehu Tewodros, whom the Emperor adored and whom he regarded as his heir. to Queen Victoria as a fellow Christian monarch, asking for British assistance in the region. Tewodros asked the British Consul in Ethiopia, Captain Charles Duncan Cameron, to carry a letter to Queen Victoria requesting skilled workers to come to teach his subjects how to produce firearms, and other technical skills. Cameron traveled to the coast with the letter, but when he informed the Foreign Office of the letter and its contents, he was instructed to simply send the letter to London rather than take it himself. He was to proceed to Sudan to make inquiries about the slave trade there. After doing this, Cameron returned to Ethiopia. On Cameron's return, the Emperor became enraged when he found out that Cameron had not taken the letter to London personally, had not brought a response from the Queen, and most of all, had spent time traveling through enemy Egyptian and Turkish territories. Cameron tried to appease the Emperor saying that a reply to the letter would arrive shortly. The Foreign Office in London did not pass the letter to Queen Victoria, but simply filed it under Pending. There the letter stayed for a year. Then the Foreign Office sent the letter to India, because Abyssinia came under the Raj's remit. It is alleged that when the letter arrived in India, officials filed it under Not Even Pending. After two years had passed and Tewodros had not received a reply, he imprisoned Cameron, together with all the British subjects in Ethiopia and various other Europeans, in an attempt to get the queen's attention. His prisoners included an Anglican missionary named Henry A. Stern, who had previously published a book in Europe describing Tewodros as a barbaric, cruel, unstable usurper. When Tewodros saw this book, he became violently angry, pulled a gun on Stern, and had to be restrained from killing the missionary. He then beat to death the two servants Stern had brought with him. Tewodros also received reports from abroad that foreign papers had quoted these European residents of Ethiopia as having said many negative things about him and his reign.

Ұлыбританиямен қақтығыс

Британдықтар ассириялық туған британдық азамат Хормузд Рассамның басшылығымен миссия жіберді, ол патшайымнан хат алды (Теводростың үш жыл бұрын көмек сұраған хатына жауап ретінде). Ол Теодордың сұрауы бойынша білікті жұмысшыларды алып келмеді. Британдықтардың өздеріне тапсырылғанды орындамағанынан қатты ренжіген Тевдорос Рассам миссиясының мүшелерін басқа еуропалық тұтқындарға қосты. Дипломатиялық иммунитеттің бұл бұзушылығы Ұлыбританияның Роберт Непьердің басшылығымен 1868 жылы Абиссинияға экспедиция бастауына себеп болды. Ол сол кездегі британдық колония болған Үндістаннан 30 000-нан астам адаммен (13 000 сарбаздан және 26 000 лагерь ізбасарларынан тұратын) саяхат жасады, онда сарбаздар ғана емес, инженерлер сияқты мамандар да болды. Теводрос жылдар бойы қатал әдістерімен танымалдылығын жоғалтқандықтан, көптеген аймақтық қайраткерлер оған қарсы көтерілді. Бірнеше адам британдықтарға жол көрсету және азық-түлікпен көмектесті, өйткені экспедициялық күш Магдалаға қарай жүрді, онда император тау басына бекіністер салды. 1868 жылдың 15 сәуірінде британдық әскерлер Магдала цитаделін шабуылдаған кезде император Тевдорос берілудің орнына өзін-өзі өлтірді. Қазіргі заманғы бір зерттеуші былай дейді: "Теводрос тұтқынға түсуге қарағанда өзін-өзі өлтіруді таңдады, ол британдықтарды осы соңғы қанағаттандырудан айырды және эфиопиялықтардың тәуелсіздігінің символы ретінде оның қайта тірілуінің негізін қалады". Ол сол дәуірде бірігу үшін күресте қолданған тапаншаны қолданды деп айтылады, бірақ шын мәнінде ол Виктория патшайымы сыйлаған және консул Кэмерон ұсынған жекпе-жек тапаншасын қолданды. Теодор II-ні британдық әскерлер Магдаланың Медхан Алем (Әлем құтқарушысы) православие шіркеуінде Теодор II деген атпен жерледі. 2019 жылы Ұлттық армия мұражайы Теодростың шайқаста қаза тапқаннан кейін алынған шашының бір бөлігінің Эфиопияға қайтарылғанын жариялады. Магдала мұсылмандық Оромо тайпаларының аумағында болды, олар оны көп бұрын амхара халқынан тартып алған еді; алайда Теводрос оны бірнеше жыл бұрын олардан қайтарып алған болатын. Екі қарсыласы бар Оромо патшайымдары Веркайт пен Мостиат британдықтармен одақтасып, жеңген бекіністі өздеріне иеленді. Нейпир Магдаланы Ластаның христиан билеушісі Вагшум Гобезеге тапсыруды жөн көрді, өйткені егер Гобезе қалмақты басқаратын болса, ол Оромоның алға жылжуын тоқтатып, Теводростың лагерінен 30 000-нан астам христиан босқынына жауапкершілік ала алады. Алайда Гобезе бұл ұсыныстарға жауап бермегендіктен, Теводростың оқ-дәрілерін алуды артық көрген, ал екі Оромо патшайымы келісімге келе алмағандықтан, Нейпир қалмақты жоюға шешім қабылдады. Тевдорос өзін-өзі өлтіргенін растаған егжей-тегжейлі медициналық тексеруден кейін, оның денесі киініп, қорада орналастырылды. Императордың жесірінің өтініші бойынша, кейіннен оның денесі Магдала шіркеуінде жерленді. Кейінірек Тевдорос II-нің отбасы императордың сүйегін туған жері Қварадағы Махедере Селассие монастырына көшірді, олар осы күнге дейін сол жерде. Тевдорос қайтыс болған жағдайда әйелі императрица Тируворк Вубеден ұлы принц Алемаехуді британдықтардың қорғауына беруін өтінді. Бұл шешімді, әрине, оның өміріне Абиссиния империясына үміткер кез келген адам қол сұғуы мүмкін деген қорқынышпен қабылдады. Осы тілектерге сәйкес, Алемаеху Лондонға әкелінді, онда ол жас баланы ұнаған Виктория патшайымына ұсынылды. Кейін Алемаеху Челтенхэм колледжінде, Регби мектебінде және Сандхерст Корольдік әскери академиясында оқыды. Алайда, королева да, Нейпир де осы уақыт ішінде барған сайын жалғыздыққа, бақытсыздыққа және күйзеліске ұшыраған жас ханзаданың кейінгі дамуына алаңдаушылық білдірді. 1879 жылы ханзада 19 жасында қайтыс болды. Ол Виндзордағы патшалық шіркеудің жанында жерленді, оның есіне Виктория патшайымы жерлеу тақтасын қойды. Бір қызығы, көптеген тұтқындар Нейпьердің елден кету туралы талабына риза емес еді. Бірнеше тұтқын өздерінің ескі отаны Еуропадан алыстағанын және енді өз отбасыларына жаңа өмір құру мүмкіндігі болмайтынын айтты. Экспедицияны сүйемелдеген неміс бақылаушысы Йозеф Бехтингер жазды: Олардың көпшілігі, олардың соңғы құтқарылуы үшін провиденцияға алғыс айтудың орнына, оқиғалардың жаңа бұрылысына бәрі де риза болған жоқ. Олар Абесиниядан кетуден қатты ашуланды, ренжіді. "Енді біз Еуропаға барып не істейміз, енді әйелдеріміз бен балаларымызбен не істейміз? Бізге жат болып, енді ұнамайтын адамдар арасында қалай өмір сүруге болады? Біз немен өмір сүруіміз керек?" Бехтингер көптеген тұтқындардың соңында Суэз арқылы Массауаға дейін өздері қабылдаған елдеріне оралғанын хабарлады. Теводрос II-нің өлімінен кейін кейбір қысқаша таққа таласқаннан кейін, Йоханнес IV Эфиопияның келесі императоры болды.

The British sent a mission under an Assyrian born British subject, Hormuzd Rassam, who bore a letter from the Queen (in response to Tewodros' now three year old letter requesting aid). He did not bring the skilled workers as Tewodros had requested. Deeply insulted by the British failure to do exactly as they were asked, Tewodros had the members of the Rassam mission added to his other European prisoners. This last breach of diplomatic immunity was the catalyst to Britain launching the 1868 Expedition to Abyssinia under Robert Napier. He traveled from India, then a British colony, with more than 30,000 personnel (a force of 13,000 troops and 26,000 camp followers), which consisted of not only soldiers but also specialists such as engineers. Tewodros had become increasingly unpopular over the years due to his harsh methods, and many regional figures had rebelled against him. Several readily assisted the British by providing guides and food as the expeditionary force marched towards Magdala, where the Emperor had fortified the mountaintop. On 15 April 1868, as the British troops stormed the citadel of Magdala, Emperor Tewodros committed suicide rather than surrender. A modern commentator states "When Tewodros preferred self inflicted death to captivity, he deprived the British of this ultimate satisfaction and laid the foundation for his own resurrection as a symbol of the defiant independence of the Ethiopian." He has been said to have used a pistol which he had used during fighting for unification during the era, though in reality he used a duelling pistol gifted to him by Queen Victoria and presented by Consul Cameron. Tewodros II was buried by the British troops at Magdala's Medhane Alem (Savior of the World) Orthodox Church under the name of Theodore II. In 2019 the National Army Museum announced the return to Ethiopia of a lock of Tewodros' hair, taken after his death in battle. Magdala was in the territory of the Muslim Oromo tribes who had long before taken it from the Amhara people; however Tewodros had won it back from them some years earlier. Two rival Oromos queens, Werkait and Mostiat, had both allied themselves with the British and claimed control of the conquered fortress as a reward. Napier much preferred to hand Magdala over to the Christian ruler of Lasta, Wagshum Gobeze, because if Gobeze were in control of the fortress, he would be able to halt the Oromos advance and assume responsibility for over 30,000 Christian refugees from Tewodros's camp. Yet as Gobeze was unresponsive to these overtures, much preferring to acquire Tewodros's cannons, and the two Oromo queens could not reach an arrangement, Napier decided to destroy the fortress. After a thorough medical examination which confirmed Tewodros' death as the result of suicide, the body was dressed and laid out in a hut. By the request of the Emperor's widow, the body was later buried in the Church of Magdala. Tewodros II's family later moved the Emperor's remains to the Mahedere Selassie Monastery in his native Qwara, where they remain to this day. Tewodros had asked his wife, the Empress Tiruwork Wube, in the event of his death, to put his son, Prince Alemayehu, under the protection of the British. This decision was apparently made in fear that his life would be taken by any aspirant for the empire of Abyssinia. In accordance with these wishes, Alemayehu was taken to London where he was presented to Queen Victoria, who took a liking to the young boy. Alemayehu later studied at Cheltenham College, the Rugby School and the Royal Military Academy Sandhurst. However, both the Queen and Napier were later concerned with the subsequent development of the young prince who became increasingly lonely, unhappy and depressed during this time. In 1879, the prince died at the age of 19. He was buried near the royal chapel in Windsor with a funeral plaque placed to his memory by Queen Victoria. On a curious side note, many of the hostages were unhappy with Napier's demand that they leave the country. Several hostages argued that they had long since become alienated from their old homeland in Europe and would no longer have any chance of building a new life for their families there. The German observer Josef Bechtinger, who accompanied the expedition, wrote:

Most of them, instead of thanking Providence for their final rescue – were not all happy with the new turn of events. They were indignant, upset, at having to leave Abyssinia. "What" they said, "are we supposed to do in Europe now, what are we supposed to do now with our wives and children back in our homeland – which has become alien to us? How are we supposed to live now among people who have [become] alien to us and whom we no longer like? What are we supposed to live on? Bechtinger reported that many of them eventually returned to their adopted country from Suez by way of Massawa. Following some short squabbles for the throne after his death, Tewodros II was eventually succeeded by Yohannes IV as the next Emperor of Ethiopia.

Мұрагерлер

Сонымен қатар, жесір қалған императрица Тируворк пен Теодордың жас мұрагері Алемаеху да Англияға апарылуға тиіс болған. Алайда, императрица Тируворк жағалауға бара жатқан жолда қайтыс болды, ал кішкентай Алемаеху жалғыз өзі сапарды аяқтады. Императрица өзінің ата-бабалары билік еткен Тигрэй облысындағы Шелекот монастырында жерленді. Дежазмач Алемаеху Теводростың Регбидегі білімін Виктория патшайымы қаржыласа да, капитан Тристам Спиди оның қамқоршысы болып тағайындалды. Ол капитан Спиди мен оның әйеліне өте жақын болды. Бірақ, жылдар өте келе, князь Алемаехудің жалғыздығы күшейді, ал нашарлаған денсаулығы жағдайды одан да қиындатты. Ол 1879 жылғы қазан айында 19 жасында қайтыс болды, туған жерін ешқашан көре алмады. Князь Алемаеху Виктория патшайымына ұсынып, оның күнделігіне былай деп жазды: "Бұл өте қасіретті! Бір туысы жоқ, жат елде жалғыз қалды. Оның өмірі бақытты болған жоқ".

Танымал мәдениетте

Император Теодор көптеген эфиопиялықтар арасында зор құрметке ие болды. Оның ықпалының мысалдары пьесаларда, әдебиетте, халық мұрасында, әндерде және өнер туындыларында (мысалы, 1974 жылы Сале Селассидің кітабында) көрінеді. Император Теодор эфиопиялық бірлік пен ұлттық ерекшеліктің символына айналды. Теводрос Алан Мурхедтің "Көк Ніл" тарихи зерттемесінде маңызды рөлде бейнеленген. Джон Придхам Магдала шайқасын еске алу үшін "Абиссиния экспедициясы" атты фортепианоға арналған сололық шығарма жазып, жариялады. Сканерленген ноталарды Австралия Ұлттық кітапханасының веб-сайтынан табуға болады. Император Теодор "Империялар дәуірі III: Африка корольдері" ойынының толық нұсқасында эфиопиялықтардың басшысы ретінде бейнеленген.