Кіріспе
1889 жылдан 1913 жылға дейін Эфиопияның императоры II Менелик (; аттарының бірі Аба Дагнев (амхарик тілінде: አባ ዳኘው abba daññäw); 17 тамыз 1844 – 12 желтоқсан 1913), Сахле Мариам (ሣህለ ማርያም sahlä maryam) деп шомылдырылды. 1866 жылдан 1889 жылға дейін Шеваның патшасы, ал 1889 жылдан 1913 жылы қайтыс болғанға дейін Эфиопияның императоры болды. Оның ішкі билігі мен сыртқы беделінің ең жоғары нүктесінде, 1898 жылға қарай аумақтық кеңею және қазіргі заманғы империялық мемлекет құрылысы аяқталды. Император Менелик тұсында Эфиопия империясы өзгерді: маңызды министрлік кеңесшілердің көмегімен жаңғыртудың маңызды қадамдары жасалды. Сыртқы саясатта Менелик бірінші итальян-эфиопия соғысында итальяндық басқыншыларға қарсы эфиопиялық әскерге жетекшілік етті; Адва шайқасындағы шешуші жеңістен кейін, Эфиопияның тәуелсіздігін сыртқы державалар оның сарайында дипломатиялық өкілдіктер ашу және Эфиопияның көрші мемлекеттермен шекараларын белгілеу арқылы мойындады. Бұл министрлер оның қайтысынан кейін де ұзақ жылдар бойы өз қызметтерін атқарып, Лидж Иясудың (оның тақтан түсірілуіне көмектескен) және императрица Зевдитудың билік кезеңдерінде де қызмет етті.
Menelik II ( ; horse name Abba Dagnew (Amharic: አባ ዳኘው abba daññäw); 17 August 1844 – 12 December 1913), baptised as Sahle Maryam (ሣህለ ማርያም sahlä maryam) was king of Shewa from 1866 to 1889 and Emperor of Ethiopia from 1889 to his death in 1913. At the height of his internal power and external prestige, the process of territorial expansion and creation of the modern empire state was completed by 1898. The Ethiopian Empire was transformed under Emperor Menelik: the major signposts of modernisation were put in place, with the assistance of key ministerial advisors. Externally, Menelik led Ethiopian troops against Italian invaders in the First Italo Ethiopian War; following a decisive victory at the Battle of Adwa, recognition of Ethiopia's independence by external powers was expressed in terms of diplomatic representation at his court and delineation of Ethiopia's boundaries with the adjacent kingdoms. These ministers would remain in place long after his death, serving in their posts through the brief reign of Lij Iyasu (whom they helped depose) and into the reign of Empress Zewditu.
Ерте өмір
Менелик – Шеван амхара патшасы Негус Хайле Мелекоттың және сарай қызметшісі Эджигаеху Лемма Адьямоның ұлы болған. Ол Анголала қаласында туып, Сахле Марям есімімен дүркіреп шомылдырылды. Әкесі 18 жасында, таққа отырмас бұрын Эджигаехуді жүкті қылып, кейін тастап кетті; ол Сахле Марямның туғанын мойындамады. Бала патшалық сарайда құрметті жағдайда болды және дәстүрлі шіркеу білімі алды. 1855 жылы Эфиопия императоры Теводрос II сол кездегі жартылай тәуелсіз Шева патшалығына шабуыл жасады. Келесі науқандардың басында Хайле Мелекот қайтыс болды, ал Сахле Мириам тұтқындалып, императордың тау бекінісі Амба Магдалаға жеткізілді. Бірақ Теводрос жас ханзадаға жақсы қатысты, тіпті оған қызы Алташ Теводросты әйелдікке беруді ұсынды, және Менелик оған келісті. Менелик тұтқындалғаннан кейін оның інісі Хайле Микаэль император Теводрос II тарапынан Шеваның Шумы болып, Меридазмах атағымен тағайындалды. Алайда, Меридазмах Хайле Микаэль Теводросқа қарсы бүлік көтерді, нәтижесінде оның орнына патшалыққа жатпайтын Ато Безебе Шум болып тағайындалды. Ато Безебе өз кезегінде императорға қарсы шығып, өзін Шеваның Негусы деп жариялады. Магдалада тұтқындалған Шева патшалары, олардың туыстары Шевада билік еткенше, көбінесе бейжай болғанмен, қарапайым адамның осы билікті басып алуына келіспеді. Олар Менеликтің Магдаладан қашуын жоспарлады; Мұхаммед Әли мен Вулло патшайымы Вуркутидің көмегімен ол 1865 жылдың 1 шілдесіне қараған түні Магдаладан қашып, әйелін тастап, Шеваға қайтып келді. Ашуға мініп, император Теводрос 29 оромо тұтқынын өлтірді, содан кейін 12 амхаралық беделді адамды бамбук таяқтарымен өлтірді.
Шеваның патшасы
Безебехтің Менеликке қарсы әскер жинауға тырысуы сәтсіз аяқталды; мыңдаған шевандар Негус Хайле Мелекоттың ұлының туына бірікті, тіпті Безебехтің өзінің сарбаздары оны қайтып келген ханзада үшін тастап кетті. Абето Менелик Анкоберге кіріп, өзін Негус деп жариялады. Негус Менелик өзінің ата-бабалық Шеван тәжін қайтарып алғанмен, император Лебна Денгельдің тікелей еркек ұрпағы ретінде Императорлық таққа да талап етті. Алайда, ол бұл талабын осы уақытта ашық түрде дәлелдеуге тырыспады; Маркус оның шешімсіздігін Менеликтің сенімсіздігі мен тәжірибесінің жетіспеуімен ғана емес, сондай-ақ "оны ұлындай көріп өсірген адамды жоюға эмоционалды түрде дайын болмауымен" түсіндірді. 1868 жылғы Әбіссинияға жасалған жорыққа қатысуға ниеттенбеген ол өзінің қарсыласы Кассайға британдықтардан заманауи қару-жарақ пен жабдықтар алуға мүмкіндік берді. Тевдорос өзіне-өзі қол жұмсап қайтыс болғанда, Менелик оның өліміне қайғырғанмен, оның құрметіне ресми салтанат ұйымдастырды. Британдық дипломат оның неліктен солай істегенін сұрағанда, ол: "Халықтың құштарлығын қанағаттандыру үшін, өзім болсам, оның уақытынан бұрынғы өліміне аза тұту үшін орманда жасырынуым керек еді. Мен оны тәрбиелеген, оған әрдайым аналық және шынайы махаббат сезінген адамды жоғалттым" деді. Йоханнес өлім алдында өзінің табиғи ұлы Дежаземах Менгеша Йоханнесті мұрагері деп жариялады. 25 наурызда Йоханнес қайтыс болды деген хабарды естіген Негус Менелик дереу өзін император деп жариялады. Менелик Йоханнес IV-тің әулетінің Сүлеймен патша мен Шеба патшайымынан әйел желісі арқылы шыққандығын, ал өзінің талабы үздіксіз тікелей еркек желісіне негізделгенін, Шева әулетінің талабы Гондар әулетінің талабымен тең екенін айтты. Менелик, кейін оның қызы Зевдиту, Сүлеймен патша мен Шеба патшайымынан үздіксіз тікелей еркек желісін жалғастыра алған соңғы эфиопиялық монархтар болды (Лиж Иясу мен Император Хайле Селассие де әйел желісінен шыққан, Иясу анасы Шеверега Менелик арқылы, ал Хайле Селассие әкесінің әжесі Тенневерк Сахле Селассие арқылы). Ақырында, Менелик эфиопиялық дворяндардың көп бөлігінің адалдығын жеңіп алды. 1889 жылғы 3 қарашада Шева епископы Абуна Маттеос Энтото тауындағы Мария шіркеуінде билеушілер мен дін қызметкерлерінің көп тобының алдында Менеликті император етіп тағайындады және тәж кигізді. Жаңадан тәж кигізілген император Менелик II солтүстікке күшпен сапарлады. Ол Ласта, Еджю, Годжам, Волло және Бегемдер аймақтарының жергілікті билеушілерінің бағынуын қабылдады.
Шабуылдар
II Менелик қазіргі Эфиопияның негізін қалаушы деп есептеледі. Менеликтың отаршылдық жаулап алуларына дейін Эфиопия мен Адал сұлтандығы көптеген соғыстардан қиын жағдайға түскен, солардың ең соңғысы 16 ғасырда болған. Осы аралықта әскери тактика көбінесе өзгерген жоқ. 16 ғасырда португалдық Бермудес Генале өзенінің солтүстігіндегі аумақтарда (Бали, Амхара, Гафат, Дамот, Адал) Аба Геда басқарган Гада жаулап алулары кезінде халықтың азаюын және бейбіт тұрғындар мен жауынгерлерге қарсы кең таралған қатыгездіктерді (азаптау, жаппай өлтіру және ірі масштабты құлдық) құжаттаған. Аймақтағы соғыс негізінен мал мен құлдарды иелену, қосымша аумақтарды бағындыру, сауда жолдарына бақылау орнату және ерлік дәлелдеу үшін рәсімдік талаптарды орындау немесе трофейлер алумен байланысты болды. Менеликтың өзінің туған жері Тиграның мұрагерлік ханзадасы болған Рас Менгеша Йоханнеске көрсеткен мейірімділігі ұзаққа созылған көтерілістермен қайтарылды. Менелик саяси келісім арқылы көптеген солтүстік аумақтарды біріктірді. Ембабо шайқасында жеңілгеннен кейін Годжам Шеван патшалығына құрмет көрсетті. Джимма, Велега провинциясы және Чебо сияқты батыс және орталық аумақтардың көпшілігі Менеликтың басып алушы күштеріне қарсылық көрсетпей берілді. Рас Гобана Дачхе, Рас Микаэль Али, Хабтегиоргис Динегде, Балча Аба Нефсоның қарулы әскерлері Менеликтың Шеван армиясымен одақтасып, оңтүстікке қарай көбірек аумақтарды қоса беру үшін жорық жасады. 1870 жылдары Менелик Шуа провинциясынан шығып, оңтүстік, шығыс және батыс жерлерін империяға біріктіруді бастады. Менелик басып алу арқылы қосылған халықтардың арасында оңтүстік Оромо, Сидама, Гураге, Волайта және басқа да топтар болды. Джимма, Лека және Волега сияқты бейбіт жолмен қосылған аумақтарда бұрынғы тәртіп сақталды және олардың өзін-өзі басқаруына араласпады; соғыстан кейін қосылған аймақтарда тағайындалған жаңа билеушілер халықтың діни сенімдерін бұзбады және олармен заңды және әділ қарым-қатынас жасады. Дегенмен, әскери жаулап алған аумақтарда Менелик әскері бейбіт тұрғындар мен жауынгерлерге қарсы қатыгездіктер жасады, соның ішінде азаптау, жаппай өлтіру және ірі масштабты құлдық. Дизи халқына және Кафичо патшалығының халқына қарсы да ауыр қылмыстар жасалды. Соғыс, ашаршылық және қатыгездік салдарынан қаза тапқандардың саны миллиондарға жетеді деген бағалаулар бар. Менелик пен Бельгия королі Леопольд II арасындағы ынтымақтастық, бір-біріне жақын тұрып, билік бағындыру тәсілдеріне сүйене отырып, бірнеше рет жасалды.
Аддис-Абебаның құрылуы
Бір кездері Эфиопияның тұрақты астанасы болмады; оның орнына, патшалардың лагері көшпелі астана қызметін атқарды. Бір уақыт Менелик лагері Энтото тауында орналасқан, бірақ 1886 жылы Менелик Харар жорығында болғанда, император Таиту Бетул Энтото тауының оңтүстігіндегі ыстық су бұлағында лагерь құрды. Ол сол жерде үй салуға шешім қабылдады және 1887 жылдан бастап ол оның тұрақты базасы болды, оны Аддис-Абеба (жаңа гүл) деп атады. Менелик генералдарына өз үйлерін салу үшін жақын жерлер бөлінді, ал 1889 жылы жаңа патша сарайының құрылысы басталды. Қала жылдам өсті, 1910 жылға қарай қалада шамамен 70 000 тұрақты тұрғын болды, ал уақытша тұрғындардың саны 50 000-ға дейін жетті. Джибутиден келген теміржол қалаға 1917 жылы, Менелик қайтыс болғаннан кейін ғана жетті.
Ұлы ашаршылық (1888-1892)
Менелик билігі кезінде 1888-1892 жылдардағы ұлы аштық, аймақ тарихындағы ең қатты аштық болып, сол кезде 12 миллионға жуық деп есептелген халықтың үштен бірін құртып жіберді. Аштықтың себебі – ірі қара малдың жұқпалы вирустық ауруы, осы аурудан елдің малдарының 90 пайыздан астамы қырылды. Жергілікті малдар бұрын осы ауруға тап болмағандықтан, оған қарсы тұра алмады.
Вучале шарты
1889 жылғы 2 мамырда император Иоанн IV-нің "табиғи ұлы" Рас Менгеша Йоханнеске қарсы таққа талап қою кезінде Менелик Италиямен Вулло провинциясындағы Вучаледе (итальян тілінде Уччали) келісім жасады. Келісімге қол қою кезінде Менелик: «Мераб Милештің солтүстігіндегі аумақтар (яғни Эритрея) Абиссинияға тиесілі емес және менің билігімде де жоқ. Мен Абиссинияның императорымын. Эритрея деп аталатын жерді абиссиниялықтар қоныстандырмаған, олар – адаль, бежа және тигр тайпаларынан. Абиссиния өз аумағын қорғайды, бірақ шетелдік жерлер үшін соғысқа түспейді, менің білуімше, Эритрея да сондай» деді. Келісімге сәйкес, Абиссиния мен Италия Корольдігі Эритрея мен Эфиопия арасындағы шекараны белгілеуге келісті. Мысалы, Эфиопия мен Италия Арафали, Халай, Сегенеити және Асмара итальян шекарасының ішіндегі ауылдар екендігіне келісті. Сондай-ақ, итальяндықтар эфиопиялық саудагерлерге қиындық туғызбауға және эфиопиялық тауарлардың, әсіресе әскери қарулардың қауіпсіз өтуіне рұқсат беруге міндеттенді. Келісім сонымен қатар Эфиопия үкіметінің Дебре-Бизен монастырына иелік етуіне, бірақ оны әскери мақсаттарда пайдаланбауына кепілдік берді. Алайда, келісімнің екі нұсқасы болды: біреуі итальян тілінде, екіншісі – амхар тілінде. Менеликке беймәлім, итальян нұсқасы Италияға екі тарап келіскеннен артық құқықтар берді. Италиялықтар Менеликті Италияға адал болуға «алдап» алғанына сенді. Бірақ император Менелик II бұл келісімді қабылдамай, одан бас тартты. Италиялықтар оған екі миллион оқ-дәрі ұсынды, бірақ ол бас тартты. Содан кейін итальяндықтар Тигрэйдің Рас Менгешасына азаматтық соғыс тудыру мақсатымен ұсыныс жасады, алайда Эфиопияның тәуелсіздігі қауіпте екенін түсінген Рас Менгеша итальяндықтардың құрылығы болудан бас тартты. Сондықтан итальяндықтар Баратиери басқаратын әскермен Эфиопияға шабуыл жасауға дайындалды. Одан кейін итальяндықтар соғыс жариялап, Эфиопияны басып алуға тырысты.
Италия-Эфиопия соғысы
Менеликтың келісімнің 17-бабымен келіспеушілігі Адва шайқасына әкелді. Италия шабуылға кіріспей тұрып, эритреялықтар Италияны Эритреядан қуып шығу және оның Эфиопияға шабуыл жасауына жол бермеу үшін көтеріліс ұйымдастырды. Көтеріліс сәтті болмады. Дегенмен, бірқатар эритреялықтар эфиопиялық лагерьге жетіп, Адва шайқасында Италияға қарсы бірігіп күресті. 17 қыркүйек 1895 жылы Менелик барлық эфиопиялық дворяндарға туларын көтеріп, феодалдық жасақтарын жинауды бұйырды, былай деді: «Теңіз арқылы жау келді. Ол біздің елімізді, дінімізді жою үшін шекарамызды бұзды. Мен оған меншігімді тартып алуға рұқсат бердім және қан төкпестен әділет алу үмітімен онымен ұзақ келіссөздер жүргіздім. Бірақ жау тыңдамайды. Ол біздің территориямыз бен халқымызды құртқысы келеді. Жеткілікті! Құдайдың көмегімен мен ата-бабаларымның мұрасын қорғаймын және жауды күшпен кері қайтарамын. Күші жеткен әркім маған қосылсын. Ал күші жетпегендер біз үшін дұға етсін». Менеликтың қарсыласы, генерал Оресте Баратиери эфиопиялық күштердің санын дұрыс бағаламады, Менеликтың тек 30 000 адамды жиналай алатынын болжады. Италия Эфиопияны «жабайы» африкалық ел деп атап, оның әскерінің ақ түсті әскерлерге тең емес екенін айтса да, эфиопиялықтар жақсы қаруланған еді – олар мыңдаған заманауи мылтықтармен және итальяндық мылтықтар мен артиллериясынан артық оқ-дәрілермен жабдықталған Hotchkiss артиллериялық зеңбіректерге ие болды. Тоселли өзінің көрінетін жеңісіне қуанғанда, эфиопиялықтардың негізгі шабуылы оның оң қанатына түсті, нәтижесінде Тоселли кері шегінуге бұйрық берді. Рас Маконнен бекініске қоршау салды, ал 7 қаңтар 1896 жылы таңертең бекіністі қорғаушылар қоршаушылардың арасында император келгенін көрсететін үлкен қызыл шатырды байқады. 8 қаңтар 1896 жылы императордың элиталық Шоан жаяу әскері бекіністің құдығын басып алды, содан кейін итальяндықтардың құдықты қайтарып алуға жасаған әрекеттерін тойтарды. Баратиери шешім қабылдамай шарлағанда, Менелик 17 ақпан 1896 жылы кері шегінуге мәжбүр болды, өйткені оның үлкен әскері азық-түліксіз қалды. Криспи Баратиериді қорлықпен айыптаған қорлаушы телеграмма жібергеннен кейін, 28 ақпан 1896 жылы итальяндықтар Менеликпен шайқасуға шешім қабылдады. 1 наурыз 1896 жылы екі армия Адвада кездесті. Эфиопиялықтар жеңіске жетті. Адва шайқасында жеңіске жетіп, итальяндық отаршылдық армия жойылғаннан кейін, Эритрея император Менелик үшін басып алуға дайын болды, бірақ оны басып алу туралы бұйрық берілмеді. Император Менелик II еуропалықтардың ойлағаннан да ақылды болған сияқты. Италиялықтардың елге барлық күшін жұмсайтынын түсінген ол, шабуыл жасаған жағдайда, жеті жыл бұрын итальяндықтардың келісімді бұзуынан туған бейбітшілікті қалпына келтіруге тырысты. Келісімге қол қою арқылы Менелик II саясаттағы шеберлігін тағы да дәлелдеді, өйткені ол әр ұлтқа бергені үшін бір нәрсе уәделеді және әрқайсысының өз еліне, басқа елге емес, пайдасы тиетінін қамтамасыз етті. Осыдан кейін екі ел арасында Аддис-Абеба келісімшарты жасалды. Италия келісімнің III бабында көрсетілгендей, Эфиопияның толық тәуелсіздігін мойындауға мәжбүр болды.
Сыртқы саясат
Менелик Бірінші итало-эфиопия соғысында жеңіске жеткеннен кейін еуропалық державалар эфиопиялық империямен қарым-қатынасты жылдам түзетуге кірісті. Ұлыбритания мен Франция делегациялары Эфиопияның астанасына келді. Италияның жеңілісін тез пайдаланып, француздық ықпал айтарлықтай артты және Франция Менелик сарайындағы ең ықпалды еуропалық державалардың біріне айналды. 1896 жылдың желтоқсанында француз дипломатиялық миссиясы Аддис-Абебаға келді және 1897 жылдың 20 наурызында «шынайы одақ шарты» деп сипатталған келісімге қол қойды. Эфиопиядағы француздық ықпалдың артуы Лондонда француздар Көк Нілді бақылауға алып, британдықтарды Мысырдан «қуып шығаруы» мүмкін деген қорқынышқа әкелді. Адва шайқасы алдында Махди мемлекетінен екі судандық елші итальяндықтарға қарсы бірлескен әрекеттерді талқылау үшін Адвадағы Менелик лагеріне келді. 1896 жылдың шілдесінде эфиопиялық елші Омдурман қаласындағы Абдуллахи ибн Мұхаммед сарайына барды. Британдықтар Менелик Махдистердің көтерілісін қолдайды деп опасызданып, Эфиопияға дипломатиялық миссия жіберді және 1897 жылдың 14 мамырында 1897 жылғы Англо-Эфиопия келісіміне қол қойды. Менелик британдықтарға Махдистерді қолдамайтынын уәде берді және оларды ел жауы деп жариялады, соның орнына дәстүрлі сомали жайылымдары болып табылатын Хауд аймағының солтүстік-шығыс бөлігін Эфиопияға беруге келісті. 1897 жылдың желтоқсанында Рас Маконнен алтын өндіретін Бенишангул Гумуз аймағын басып алу үшін Махдистерге қарсы жорыққа жетекшілік етті.
Құл саудасын жою
1890 жылдардың ортасына қарай Менелик құл саудасын белсенді түрде басуға кірісіп, аймақтағы бірнеше құл сату орындарын жоюға бұйрық берді және құл саудагерлерін мүшелерін кесіп жазалады. Тевдорос II және Иоганн IV құл саудасын тыйым салған болатын, бірақ барлық тайпалар оған қарсы болмағандықтан және елдің төңірегі құл шабуылдаушылары мен саудагерлерімен қоршалғандықтан, тіпті 20 ғасырдың басында да осы сауданы толығымен тоқтату мүмкін болмады. Қорғаушылардың айтуынша, Менелик тыйымын белсенді түрде орындағанмен, халықтың бұл ежелгі әдетке қатысты көзқарасын өзгерту оның билігіне бармады.
Жаңа технологияны енгізу
II Менелик заманауилыққа қызығушылық танытты және оған дейінгі Теводрос II сияқты, ол Батыс технологиялық және әкімшілік жетістіктерін Эфиопияға енгізуге ұмтылды. Эфиопияның Адвадағы жеңісінен кейін ірі державалардың дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға асыққаннан кейін, батыстан келгендердің саны артып, сауда, егіншілік, аңшылық және минералдық барлауға концессиялар іздеу үшін Эфиопияға бара бастады. II Менелик Эфиопиядағы алғашқы заманауи банк – Абиссиния банкін құрды, алғашқы заманауи пошта жүйесін енгізді, келісімге қол қойды және француздармен Аддис-Абеба – Джибути теміржолын салу жұмысын бастады, Аддис-Абебаға электр қуатын, сондай-ақ телефонды, телеграфты, автокөлікті және заманауи сантехниканы енгізді. Ол Мария Тереза талерін алмастыру үшін монета енгізуге тырысты, бірақ сәтсіз болды. 1894 жылы Менелик өзінің астанасына француздық Джибути портынан темір жол салуға концессия берді, бірақ 1902 жылы Франция Эфиопия аумағындағы желіге бақылау жасау туралы мәлімдеме жасағаннан кейін, ол темір жолды Дире Дауадан тысқары кеңейтуді төрт жылға тоқтатуға бұйрық берді. 1906 жылы Франция, Ұлыбритания және Италия бұл мәселе бойынша келісімге келіп, оны бірлескен кәсіпорынға бергенде, Менелик өзінің бүкіл империясына толық егемендік құқығын ресми түрде растады. Бір аңыз бойынша, 1890 жылдары Менелик қылмыскерлерді электр орындығы арқылы атқарудың заманауи әдісі туралы естіп, өз патшалығы үшін 3 данаға тапсырыс берді. Орындықтар келгенде, Менелик олардың жұмыс істемейтінін білді, себебі Эфиопияда электр энергетикасы индустриясы әлі дамымаған еді. Менелик өзінің инвестицияларын ысырап етудің орнына, орындықтардың бірін өзінің тағына айналдырды, екіншісін екіншісіне (Лике Меквас) немесе Абате Ба Йелевке жіберді. Алайда, соңғы зерттеулер бұл оқиғаға күмән келтіріп, оны 1930 жылдары канадалық журналист ойлап тапқан деп санайды.
Жеке өмір және өлім
Менэлик француз, ағылшын және итальян тілдерін еркін меңгергені хабарланды. Ол көптеген кітаптар оқыды және қаржы саласында білім алды, соның ішінде американдық теміржолдарға, американдық бағалы қағаздарға, француз және бельгиялық тау-кен инвестицияларына қатысты түрлі инвестициялар жасады. Менеликпен кездескен британдық журналист Август Б. Вайлд: «Оны өте мейірімді, ерекше өткір және зиялы адам деп таптым, Англия және оның ресурстарынан басқа көптеген нәрселер туралы жақсы хабардар еді. Біздің ел туралы ақпараты, әрине, бізге жаулы адамдардан алынған, ағылшыздардың Эфиопиямен ешқандай дипломатиялық немесе коммерциялық қарым-қатынас жасауына қарсы болғандардан» деп жазды. Онымен кездескеннен кейін Глейхен графы: «Менелик әдемі мінезді және қадірлі; ол сыпайы және мейірімді, сонымен қатар қарапайым, мәселенің мәніне бірден жететін, мақтауларға және әңгімеге көп уақыт кетірмейтін адам сезімін береді, бұл Шығыс билеушілеріне тән қасиет. Ол сондай-ақ халыққа жақын, кез келген уақытта халқына қол жетімді болуға және олардың шағымдарын тыңдауға дайын. Осы тұрғыдан ол сәттілікке жеткен сияқты, өйткені оның барлық поддандылары оған шынайы құрметпен қарастырады» деп жазды.
Әйелдер
Менелик үш рет үйленген, бірақ ешбір әйелінен заңды баласы болған жоқ. Дегенмен, оның әйелдері емес, басқа әйелдерден бірнеше баласы болғаны айтылады, және ол солардың үшеуін өзінің балалары деп мойындады. 1864 жылы Менелик Войзеро Алташ Теводосқа үйленді, бірақ 1865 жылы ажырасып кетті. Алташ Теводос – император Теводос II-нің қызы. Олар Менелик Теводос тұтқында болған кезде үйленді. Менелик тұтқыннан қашқанда және оны тастап кеткенде неке аяқталды. Кейін ол Адваның Дежазмач Бариау Паулосына қайта үйленді. 1865 жылы, бірінші әйелінен ажырасқан жылы, Менелик одан жасы үлкен абыройлы әйел Войзеро Бафена Вольде Михаилға үйленді. Бұл неке де баласыз болды, және олар 1882 жылы ажырасқанға дейін он жеті жыл бірге өмір сүрді. Менелик әйеліне қатты сүйіскен, бірақ ол оған шынайы сезім білдірмеген. Войзеро Бафена бұрынғы некелерінен бірнеше баласы болған және қазіргі күйеуінің әл-ауқатын қамтамасыз етуге қарағанда, олардың мүддесін қорғауға көбірек қызығушылық танытқан. Көп жыл бойы ол күйеуінің орнын бұрынғы некесінен туған ұлдарының бірімен алмастыру үшін император Йоханнес IV-пен жасырын байланыста болды деген күдік туды. Ақырында, ол Шева патшасы болған кезде Менеликті құлатуға жасалған қастандыққа қатысты. Оның жоспары сәтсіз аяқталып, Войзеро Бафена Менеликтен ажырасты, бірақ Менелик оған әлі де терең сезімде болған көрінеді. Татуласуға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды, бірақ туыстары мен сарайдағылар патшаға жас әйелдерді ұсынғанда, ол қайғылы түрде: «Мені осы әйелдерге Бефанаға қараған көзбен қарауымды сұрайсың ба?» деді, бұл оның бұрынғы әйелінің сұлулығына және оған деген сезіміне құрмет көрсетуі болды. Соңында, 1882 жылы Менелик опасыз әйелінен ажырасып, 1883 жылы Тайту Бетұлға үйленді. Менеликтің жаңа әйелі бұған дейін төрт рет тұрмысқа шыққан, ал ол оның бесінші күйеуі болды. Олар толық қауымдық шіркеу қызметінде үйленді, сондықтан бұл неке толыққанды канондық және ажырамас болды, бұл Менеликтің бұрынғы әйелдерінің ешқайсысында болмаған. Баласыз қалған бұл неке оның өліміне дейін жалғасты. Тайту Бетұл күйеуінің мұрагерлігіне ие болған кезде императрица атанды және императрица Ментевабтан бері эфиопиялық монархтың ең күшті әйеліне айналды. Ол өзінің отбасылық тарихының арқасында Менеликке және оның сарайына өмірінің соңына дейін айтарлықтай ықпал етті. Императрица Тайту Бетұл – императорлық қанға ие асыл әйел және Семиен, Йеджу (қазіргі Волло) және Бегемдер аймақтарының жетекші отбасыларының бірі. Оның әкесінің інісі Дежазмач Убе Хайле Мариям Семиенді Тигрей мен Солтүстік Эфиопияның басым бөлігін басқарған. Ол және оның інісі Рас Вубе, Волоның шейхінің үйінен шыққан Оромо ұрпағының билеушісі Рас Гугса Мурсаның ұрпақтары арасындағы ең күшті адамдардың бірі болды. Император Йоханнес Бегемидер, Семиен және Йеджудағы Тайтудың отбасылық байланыстары арқылы Солтүстік Эфиопиядағы билік базасын кеңейте алды; ол оған жақын кеңесші ретінде қызмет етті және 5000 әскерімен Адва шайқасына барды. 1906 жылдан бастап, барлық мақсаттар үшін Тайту Бетұл Менеликтің ауырып қалған кезінде оның орнына билік жүргізді. II Менелик пен Тайту Бетұл жеке меншігінде 70 000 құлға ие болған. Әбба Джифар II-нің де 10 000-нан астам құлы болған және оның әскерлеріне көрші кландармен шайқас кезінде тұтқындарды құл етуге рұқсат берді. Бұл әдет мыңдаған жылдар бойы Эфиопияның түрлі тайпалары мен кландары арасында кең тараған. Тайту өзінің Йеджу және Семиен туыстарымен Шеванның негізгі аристократтары, Каффаның губернаторы болған Рас Вольдегиоргис Абое, Харардың губернаторы болған Рас Меконен және Лидж Иясуды құлатудан кейін империяның Нигесте Негестаты болған Менеликтің үлкен қызы Зевдиту Менелик арасында саяси некелер ұйымдастырды. Тайтудың асырап алған қызы Зевдиту өзінің немере інісі Рас Гугса Веллеге тұрмысқа шықты, ол 1930 жылдарға дейін Бегемдерді басқарды, және Дежазмах Кебеде Тессема. Соңғысы, өз кезегінде, полковник Менгисту Хайле Мариамның де-факто билеушісі ретінде табиғи бабасы екендігі туралы хабар тарады, дей тұрғанмен Рас Битваддад Тесемма ашық түрде регент болып тағайындалғанға дейін. Алайда, ол бір жыл ішінде қайтыс болды, ал 1910 жылы наурыз айында императрицаны алып тастаған регенттік кеңес құрылды. 1913 жылы 12 желтоқсанның таңертеңгісін император II Менелик қайтыс болды. Ол тез арада, ешқандай хабарландырусыз немесе рәсімсіз жерленді. Қазіргі Эфиопияның негізін қалаушы деп саналғанмен, Менеликтің мұрасы оның империясына аумақтарды қосу кезінде азаматтар мен жауынгерлерге қарсы жасалған қатыгездіктерге байланысты даулы болды, олар көптеген тарихшылар тарапынан геноцид деп есептеледі. Әуол Аллоның сөзінше: «Адвадағы жеңіске қол жеткізген император II Менелик оңтүстік елдің әртүрлі топтарына қарсы жасалған ең қатыгез қатыгездіктерге де төрағалық етті, әсіресе Оромоларға, олар оның оңтүстікке қарай кеңеюіне қарсылық көрсеткенде. Оромолар үшін II Менелик – жамандық пен құдайдың жаратылысы, оны кешіруге болмайды. Бәлкім, Адваның II Менеликпен байланысы осы тарихи оқиғаға қатысты Оромолардың тартымсыздығының ең маңызды себебі болар». Менелик 4X видео ойыны Civilization VI-дың New Frontier маусымдық абонементінде эфиопиялық өркениеттің басшысы ретінде бейнеленген. Оның қабілеті, Министрлер Кеңесі, төбелерде орналасқан қалаларға айтарлықтай пайда әкеледі, ал төбелерде шайқасқан бөлімдерге.
Despite being generally considered the founder of modern Ethiopia, Menelik's legacy also garnered controversies due to the atrocities committed by his army against civilians and combatants during the annexation of territories into his Empire, which are considered by many historians as constituting genocide. According to Awol Allo:
quote|The historical figure that masterminded the victory at Adwa, Emperor Menelik II, also presided over some of the most brutal atrocities committed against the various groups in the southern part of the country, particularly the Oromos, as they resisted his southward expansion. For Oromos, Menelik II is devil incarnate and is beyond redemption. Perhaps, the association of Adwa with Menelik II is the single most important reason behind Oromo ambivalence towards this historical event.</blockquote> Menelik was featured as the leader of the Ethiopian civilization in the New Frontier season pass of the 4X video game Civilization VI. His ability, Council of Ministers, grants sizeable benefits to cities founded on hills, and units fighting in hills.