Кіріспе
Эфиопия империясының мұрагерлік билеушілері – императорлар тізімі. Эфиопия императоры (Геэз тілінде «Патшалардың патшасы»), сондай-ақ Атсе (Геэз тілінде «император») деп те аталады, кем дегенде 13 ғасырдан бастап 1975 жылы монархия жойылғанға дейін Эфиопия империясының мұрагерлік билеушісі болды. Император – мемлекет және үкімет басшысы, елдегі атқарушы, сот және заң шығару биліктерінің толық құқығына ие болды. 1965 жылғы National Geographic журналында Эфиопия империясы «атақты түрде конституциялық монархия, бірақ шын мәнінде – мейірімді автократия» деп сипатталды.
the list of emperors
The emperor of Ethiopia (, "King of Kings"), also known as the Atse (, "emperor"), was the hereditary ruler of the Ethiopian Empire, from at least the 13th century until the abolition of the monarchy in 1975. The emperor was the head of state and head of government, with ultimate executive, judicial and legislative power in that country. A National Geographic article from 1965 called imperial Ethiopia "nominally a constitutional monarchy; in fact [it was] a benevolent autocracy".
Атауы мен стилі
"Патшалардың патшасы" атағы, көбінесе ағылшын тілінде "император" деп дұрыс берілмейді, ежелгі Месопотамияға дейін жетеді, бірақ Ақсумда патша Сембрут (шамамен 250 ж.) қолданған. Дегенмен, Юрий Кобищанов бұл қолданысты 296–297 жылдары римдіктерге қарсы парсылардың жеңісінен кейінгі кезеңмен байланыстырады. "Негуса Нагаст" атағын Сүлейменге дейінгі кезеңде ең көп қолданған Ақсумның Езанасы болды; алайда, Сүлеймен әулетінің басталуына дейін көптеген Ақсумдық және Загве билеушілері "негус" деп аталды. Бұл атақтың қолданылуы, кем дегенде Менелик I билігінен бастап, бағынышты лауазым иелері мен салық төлейтін билеушілерге, әсіресе Годжамның провинциялық вассалдарына (1690 жылғы мемлекеттік емес рәсім бойынша 12-орында тұрды), Велегаға, теңіз жағалауындағы провинцияларға және кейін Шеваға "нəгус" деген құрметті атақ берді, бұл "патша" деген сөз. Императордың жұбайы "əтеге" деп аталды. Императрица Зевдиту өзінің билігін мойындау үшін "нəгəstä нəгäst" ("Патшалардың патшайымы") деген әйелдік түрін қолданды және "əтеге" атағын қолданбады.
Мұрагерлік
Монарх қайтыс болған кезде, әр түрлі династиялық желімдердің кез келген ер немесе әйел ұрпағы таққа таласуға құқылы болды. Көп жағдайда, бұл практика императорлық таққа кем дегенде бір рет мұрагерлік үшін тұңғыш балаға басымдық беруді қолдағанмен, көбінесе, мысалы, Тигр императоры Йохан IV-нің император Теводрос II-нің өлімінен кейін таққа таласуында болғандай, бір патшалық отбасының тікелей ұрпағын екіншісінің пайдасына қалдыратын. Жүйе екі тәсілмен дамыды: біріншісі – императорлық таққа талаптарын қолдаған бүкіл елден келген вассалдық аймақтық патшалар кеңесі мен ықпалды дін қызметкерлерінің императорды таңдауы; біріктірілген әскери және діни күш өздерінің ықпалын кез келген қарсы талаптарды басу және жою үшін пайдаланатын. Екіншісі – императордың барлық мүмкін болатын қарсыластарын қауіпсіз жерге қамау, бұл олардың империяны бүлік тудыру немесе мұрагердің таққа отыруын даулау мүмкіндігін шектеді. Эфиопия дәстүрлерінде патшалық билікке қарсыластарды «Принцтер тауында» қамау әдетінің қашан басталғаны туралы әртүрлі пікірлер бар. Бір дәстүр бойынша, бұл практиканы Загве патшасы Йемрехана Крестос (11 ғасыр) түсінде көрген идеясынан бастады деп есептеледі; бірақ Таддесе Тамрат бұл дәстүрге келіспейді, өйткені Загве әулетінің жазбаларында осыған қарама-қарсы көптеген даулы мұрагерліктер тіркелген. Тарихшы Томас Пакенхам жазған басқа бір дәстүрде, бұл практика Загве әулетінен (900 жылдан бастап билік еткен) бұрын пайда болған және алғаш рет Дебре Дамода қолданылған, оны 10 ғасырдағы патшайым Йодит немесе «Гудит» басып алып, онда 200 ханзаданы өлтірген; алайда, Пакенхам Дебре Дамодағы монастырьдың аббаты мұндай әңгімелерді білмейтінін де атап өтеді. Таддесе Тамрат бұл практика Ведем Арадтың (1299–1314) билік кезінде басталғанын айтады. Конструктивистік көзқарас бойынша, бұл дәстүр кейде қолданылып, кейде әлсіреп немесе тоқтатылып, кейбір қайғылы даулардан кейін толыққанды қалпына келтірілді, ал әдет ежелгі заманнан бастау алған, өйткені эфиопиялық мұрагерлік үлгілері монархияның жерлеріне барлық туысқандардың да ие болуына мүмкіндік берді, бірақ бұл елді бөлінбеуіне қайшы келді. Мүмкін болатын патшалық бәсекелестер 1540 жылы эфиопиялық Адал соғысы кезінде жойылғанға дейін Амба Гешенде қамауда ұсталды; содан кейін, Фасилидес (1632–1667) билігінен бастап 18 ғасырдың ортасына дейін Вехниде. Осы патшалық таулы резиденциялар туралы әңгімелер Сэмюэл Джонсонның «Расселас» атты әңгімесіне шабыт берді. Эфиопия императорының теориялық тұрғыдан алғанда, өзінің поддандыларына шексіз билігі болғанымен, оның кеңесшілері Эфиопияны басқаруда маңызды рөл атқарды, өйткені көптеген императорлардың орнына бала немесе түрмеде отырған ханзадалар келді, олар түрмеден тек сыртқы көмекпен ғана шыға алды. Нәтижесінде, 18 ғасырдың ортасына қарай императордың билігі көбінесе оның өкілдеріне, мысалы, Тигрдің Рас Микаэль Сехулына (шамамен 1691–1779), ауысты, ол империяда нақты билікті ұстап, императорларды қалауынша тағайындап немесе қызметтен шеттетуге құқылы болды.
Идеология
Эфиопия императорлары билік ету құқығын екі династиялық талапқа негіздеді: олардың Аксум патшаларынан және Сүлеймен мен Шеба патшайымы Македаның ұлы Менелик I-ден тарағандығы. Аксум патшаларымен туыстығы туралы талап Якуно Амлақтың өзінің әкесі арқылы Дил На’одтың ұрпағы екенін, сондай-ақ соңғы Загве патшасын шайқаста жеңіп өлтіргенін мәлімдегенінен туындайды. Оның патшалық тағына отыруына сол патшаның қызына үйленуі де көмектесті, тіпті эфиопиялықтар әдетте аналық желі арқылы келген талаптарды мойындамайды. Менелик I-ден тарағандығы туралы пікір Аксум патшаларының да Менелик I-нің ұрпақтары болғаны туралы болжамға негізделген; оның ең нақты және белгілі формулировкасы Кебра Нагаста жазылған. Дегенмен, аңыздарды немесе Якуно Амлақтың шежіресін растайтын тарихи дәлелдер жоқ. Ақсуми патшалық үйінің Сүлейменнен тарағаны (немесе кез келген Ақсуми патшасы мұндай шежірені мәлімдегені) немесе Якуно Амлақтың Ақсуми патшалық үйінен шыққаны туралы сенімді негіз жоқ. Сүлейменнің өмірі б.з.д. 10 ғасырға дейін соқты, бұл Ақсумның құрылуынан жүздеген жыл бұрын болды. Тарихшы Гарольд Г. Маркус Кебра Нагаст әңгімелерін Якуно Амлақтың билікке ие болуын заңдастыру үшін жасалған «аңыздың жиынтығы» деп сипаттайды. Дэвид Нортрап бұл оқиға ортағасырлық саяси миф ретінде пайда болғанына қарамастан, ол эфиопиялықтардың ұлттық санасына сіңгенін атап өтеді. Бұл және династияның мифті үнемі таратуы 1955 жылғы Эфиопия конституциясында көрініс тапты, онда император «Эфиопия патшайымы, Шеба патшайымы және Иерусалим патшасы Сүлейменнің ұлы Менелик I әулетінен үздірілмей тараған» деп жарияланды.
Тарих
Соломон әулеті, ежелгі аксумит билеушілерінен таратылған деп есептеліп, 13 ғасырдан 1974 жылға дейін Эфиопияны биледі.
Қазіргі заман
Амхара жауынгері, император болған Кваралық Касса 1855 жылы Эфиопияны толық бақылауға алып, император Теводорос II болып таж киді. Ол өзінің әулетін император Фасилидес әулетінен, жоғарыда аталған императордың қызы арқылы шыққан деп мәлімдеді. Император Теводорос билегеннен кейін, британдықтардың Абиссинияға жасаған жорығында көмектескен көптеген көтерілісшілердің бірі Дежазмач Касса болды. Ол қызметі үшін соғыс наградаларымен марапатталды және анасының гондарлық тегінен Соломонның ұрпағы екенін мәлімдеп, билікті өз қолына алып, император Йоханнес IV болып тағайындалды. Шевалық Менелик, Соломон императорларынан тікелей әкелік жолмен, Шева тармағы арқылы (Гондар желісінен кіші) тегін шығарды. Император Йоханнес IV қайтыс болғаннан кейін императорлық таққа отырып, Соломон дәстүрінің еркек желісін қайта жаңғыртуға тырысты. Император Теводорос жастығын шапқыншы Осман египеттіктерімен (эфиопиялықтар оларды "түріктер" деп атады) соғысып өткізді, содан кейін "Земене Месафинт" (Принцтер дәуірі) қараңғы кезеңінен кейін империяны біріктірді. Император Йоханнес IV қазіргі Эритреядағы египет әскерін жеңіп, Эфиопиядағы Махдилік қозғалыс мәселесін шешуге тырысып жатқанда қайтыс болды. Император Менелик II 1896 жылғы наурыз айында Адва шайқасында итальян басқыншыларына қарсы маңызды әскери жеңіске жетіп, Эфиопияның қазіргі шекараларын бағындырды.
Италияның Эфиопияны басып алуы
Бенито Муссолини басшылығымен Италия 1935 жылы Эфиопияға шабуыл жасап, Екінші итало-эфиопия соғысын бастарды. Соғыста Италияның жетістіктері 1936 жылы император Хайле Селассиенің ақсүйектері тарапынан қуғынға ұшырауына себеп болды; ол Ұлттар Лигасы алдында Италияға қарсы Эфиопияның ісін қорғады, бірақ Лигадан күткен көмек келмеді. Италия Эритрея және Италиялық Сомалидегі бұрынғы колонияларына Эфиопияны қосып, жаңа тәуелді мемлекет – Италиялық Шығыс Африканы құрды және Эфиопияны Африка мүйізінің бір бөлігі ретінде алғаш рет таныстырды. 1936 жылдың 9 мамырында Италия королі Виктор Эммануэль III Хайле Селассиенің орнына Эфиопия императоры екенін жариялады. Виктор Эммануэльдің императорлыққа талап етуі толыққанды қабылданбады, Кеңес Одағы Италияның жаулап алуын ешқашан заңды деп мойындамады, ал Хайле Селассие Ұлыбританиядағы эмиграциядағы күресін жалғастырды. Италия Екінші дүниежүзілік соғысқа Оккупация державаларының тарапынан қатысқаннан кейін, Британ империясының Африкалық бөлігі Шығыс Африка кампаниясында Хайле Селассиеге және итальяндықтарға қарсы эфиопиялық күштерге көмектесті. Италия жеңіліске ұшырады және Селассие таққа қайта отырды, Эфиопиядағы көптеген шайқастар 1941 жылы аяқталды. 1943 жылдың қыркүйегінде Италия Корольдігінің капитуляциясымен Кассибильдегі келісімге қол қойылды, ал Виктор Эммануэль III 1943 жылдың қарашасында Эфиопия императоры атағынан ресми түрде бас тартты.
Хайле Селассие қайтып оралды, соғыстан кейінгі кезең және монархияның аяқталуы
1942 жылдың қаңтар айында Хайле Селассие Эфиопия билігіне ресми түрде қайта орналастырылды. Император лауазымы мен мұрагерлік тізбегі Селассие билігі тұсында қабылданған екі конституцияда нақты белгіленген: 1931 жылдың 16 шілдесінде қабылданған және 1955 жылдың қараша айында жаңартылған конституциялар. Хайле Селассие – Эфиопияны билеген Соломон әулетінің соңғы монархы. Ол 1974 жылдың 12 қыркүйегінде төменгі дәрежелі әскери және полиция шенеуніктерден құралған Дерг комитеті тарапынан тақтан алынды. Дерг Селассиедің ұлы Амха Селассиеге тәжді ұсынды, бірақ ол Дергке сенбегендіктен Эфиопияға оралып билік жүргізуден бас тартты. Дерг 1975 жылдың 21 наурызында монархияны жойды. 1989 жылдың сәуір айында Амха Селассие Лондонда эмиграциядағы император деп жарияланды, оның мұрагерлігі Хайле Селассие қайтыс болған 1975 жылдың тамызына дейін кері есептелді, 1974 жылдың қыркүйегіндегі тақтан алу емес. 1993 жылы Хайле Селассие ұрпақтарының бірнешесін қамтитын «Эфиопияның Таж Кеңесі» Амханы Эфиопияның императоры және заңды басшысы деп бекітті. Дегенмен, 1995 жылғы Эфиопия Конституциясы монархияның жойылуын растады.