Қытайлық даосы Қиу Чуцзи және Шыңғыс хан сапары

Кіріспе

Кванчжэн даосизміндегі Лонгмен тұқымының негізін қалаушы Цюй Чуцзи (10 ақпан 1148 – 21 тамыз 1227), әдепті аты Тунми (通密), сонымен қатар даосистік есімі Чанчунь ұстазы, Оңтүстік Сун/Цзинь дәуірінің соңындағы белгілі даосистік шебер және Кванчжэн мектебінің негізін қалаушы Ван Чонянның атақты шәкірті. Ол Шыңғыс ханның Хиндукуш тауының жанында жеке кездесуге шақырғаны және хан оны бейне бір өлмейтіндей құрметтегені мәлім. Цюй Солтүстік жеті нағыз Даостың бірі болды. Ол Даоизмнің Ажырау қақпасы (Дракон қақпасы) сектасын құрды, оның шәкірттерінен тараған дәстүрлерге ізбасарлар жиналды.

Тарих

1219 жылы Шыңғыс хан 15 мамыр 1219 жылы жазған хатында Чанчуньді өзіне шақырды. 1220 жылы ақпанда Чанчунь Шандундағы үйінен шығып, Пекинге сапар шекті. Шыңғыс батысқа кеткенін білген соң, ол қысты сол жерде өткізді. 1221 жылы ақпанда Чанчунь шығыс Монғолияны кесіп өтіп, Буйур көліне жақын жердегі Шыңғыстың кенже інісі Отчигиннің лагеріне барды. Сол жерден ол оңтүстік-батысқа қарай Керулен өзенімен сапар шегіп, солтүстік-орталық Моңғолиядағы Қарақорым аймағын кесіп өтіп, Алтай тауларына жетіп, қазіргі Улиастайдың маңынан өтті деуге болады. Алтайды кесіп өткеннен кейін ол Бишбалиққа, қазіргі Үрімшіге барды. Содан кейін Чанчунь Баласағұн мен Шу өзеніне, одан Талас пен Ташкент аймағына, одан әрі Сырдария арқылы Самарқанға өтті, онда ол бірнеше ай тоқталды. Соңында Термит темір қақпасынан өтіп, Амудария арқылы, Балх және Ауғанстанның солтүстігінен өтіп, Чанчунь Гиндукуш тауының маңындағы Шыңғыс ханның қосымасына жетті. Чанчуньді Шыңғыс ханның «философ тасына» және өлместік құпиясы бар дәріге деген қызығушылығын қанағаттандыру үшін шақырған еді. Ол даосылық философияны түсіндіріп, өмірді ұзартудың көптеген жолдарын айтты және өлместік құпиясы жоқ екенін шыншыл түрде жеткізді. Шыңғыс хан оны «Рух Иесі» атағымен құрметтеді. Олардың сөздері «Сюаньфэнь цинхуй лу» кітабында жазылған. Енисей аймағында этникалық хандардан тараған тоқымашылар қауымы болған. Сол сияқты, Самарқанда да, Сыртқы Моңғолияда да хан текті шеберлер болған, Чанчуньтің байқауы бойынша. Орта Азияны моңғолдар басып алғаннан кейін, шетелдіктер әкімшілер ретінде таңдалды. Самарқандағы бақтар мен егістіктерді хандар мен хитандармен бірлесіп басқару қағидасы қабылданды, себебі мұсылмандарға оларсыз басқаруға рұқсат берілмеді. Чанчунь үйіне қайта ораларда, бағытын шамалы өзгертіп, Хоххотқа соғып өтті. 1224 жылдың қаңтарының соңында Пекинге оралды. Оның шәкірті Ли Чжичан жазған «Циу Чанчуньнің Батысқа саяхаты» атты экспедициялық баяндамасынан Қытайдың Ұлы Қабырғасы мен Кабул арасындағы, Арал және Сары теңіз арасындағы табиғат пен адам туралы ең жарқын суреттер кездеседі. Әсіресе, Самарқан мен оның айналасындағы моңғолдар мен халықтардың эскиздері, Алмалық Күлжадағы немесе оған жақын жердегі Или аңғарындағы Самарқанның жері мен өнімдері туралы мәліметтер, сондай-ақ Қытай Алтайы, Тянь-Шань, Богдо Уула және Термит темір қақпалары сияқты әртүрлі үлкен тау жоталары, шыңдары мен шатқалының сипаттамалары қызығушылық тудырады. Сонымен қатар, Енисей өзенінің ең жоғарғы аңғарына ұқсас жер туралы да айтылады. Пекинге оралғаннан кейін Чанчунь 1227 жылдың 23 шілдесінде қайтыс болғанға дейін өмір сүрді. Шыңғыс ханның бұйрығымен оған бұрынғы императорлық бақтардың бір бөлігі берілді, ол оның негізінде Ақ Бұлттар Даосы Монастырын құрды, ол бүгінге дейін сақталған.

In 1219 Genghis Khan invited Changchun to visit him in a letter dated 15 May 1219 by present reckoning. Changchun left his home in Shandong in February 1220 and journeyed to Beijing. Learning that Genghis had gone West, he spent winter there. In February 1221, Changchun left, traversing modern day eastern Mongolia to the camp of Genghis' youngest brother Otchigin near Lake Buyur in the upper Kerulen today's Kherlen Amur basin. From there he traveled southwestward up the Kerulen, crossing the Karakorum region in north central Mongolia, and arrived at the Altai Mountains, probably passing near the present Uliastai. After traversing the Altai he visited Bishbalig, modern Ürümqi, and moved along the north side of the Tian Shan range to Lake Sutkol, today's Sairam, Almaliq (or Yining City), and the rich valley of the Ili. From there, Changchun passed to Balasagun and Shu River, and across that river to Talas and the Tashkent region, and then over the Syr Darya to Samarkand, where he halted for some months. Finally, through the Iron Gates of Termit, over the Amu Darya, and by way of Balkh and northern Afghanistan, Changchun reached Genghis' camp near the Hindu Kush. Changchun, had been invited to satisfy the interest of Genghis Khan in "the philosopher's stone" and the secret medicine of immortality. He explained the Taoist philosophy and the many ways to prolong life and was honest in saying there was no secret medicine of immortality. Genghis Khan honoured him with the title Spirit Immortal. Their conversations were recorded in the book Xuanfeng qinghui lu. The Yenisei area had a community of weavers of ethnic Han origin. Similarly, Samarkand and Outer Mongolia both had artisans of Han origin, as observed by Changchun. After the Mongol conquest of Central Asia, foreigners were chosen as administrators. Co management with Han and Khitans of gardens and fields in Samarqand was enacted as a requirement since Muslims were not allowed to manage without them. Returning home, Changchun largely followed his outward route, with certain deviations, such as a visit to Hohhot. He was back in Beijing by the end of January 1224. From the narrative of his expedition, Travels to the West of Qiu Chang Chun written by his pupil Li Zhichang, we derive some of the most vivid pictures ever drawn of nature and man between the Great Wall of China and Kabul, between the Aral and Yellow Seas. Of particular interest are the sketches of the Mongols and the people of Samarkand and its vicinity, the account of the land and products of Samarkand in the Ili Valley at or near Almalig Kulja, and the description of various great mountain ranges, peaks and defiles, such as the Chinese Altay, the Tian Shan, Bogdo Uula, and the Iron Gates of Termit. There is, moreover, a noteworthy reference to a land apparently identical with the uppermost valley of the Yenisei. After his return, Changchun lived in Beijing until his death on 23 July 1227. By order of Genghis Khan, some of the former imperial garden grounds were given to him for the foundation of a Taoist Monastery of the White Clouds that exists to this day.

Көркем әдебиет

Цюй Чуцзи Цзинь Ённың "Кондор батырларының аңызы", "Кондор батырларының оралуы" және 2013 жылғы "Қырғынды тоқтату" фильмінде кейіпкер ретінде көрінеді. Цзинь Ённың шығармаларында ол нақты тұлғадан өте өзгеше, дінінің қағидаларына қайшы келіп, бәсекелестермен ұрысқа түсетін, жарыстарға қатысатын "ерсі дін қызметкері" ретінде сипатталады. Оның іс-қимылдары алғашқы әңгіменің екі басты кейіпкерінің болашағын қалыптастырады. Цюй Чуцзи Гуо Юлоңның 2018 жылы түсірген "Жан Санфен: Теңдессіз батыр" фильмінде маңызды рөлде көрінеді. Эстониялық жазушы Арво Валтон Цюй Чуцзидің Шыңғыс ханмен кездесу сапары және одан кейінгі оқиғалары туралы "Шексіздіктің екінші жағына саяхат" (Tee lõpmatuse teise otsa, 1978) романын жазды.