Кіріспе
1919 жылы Джон Бьюкеннің романы "Мырза Стендфаст" – Джон Бьюкеннің бес Ричард Ханней романының үшіншісі, алғаш рет 1919 жылы Лондонның Ходер & Стоутон баспасында жарық көрген. Бұл Ханнейдің Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде өтетін екі романының бірі, екіншісі – "Гринмантл" (1916). Ханнейдің алғашқы және ең танымал шығармасы "Отыз тоғыз қадам" (1915) соғыс басталғанға дейінгі кезеңде орын алады. Романның атауы Джон Буньянның "Саяшының жолы" шығармасындағы кейіпкерге сілтеме жасайды, сонымен қатар роман осы шығармаға көптеген сілтемелер енгізеді. Ханней өзінің байланыстарынан және досы Питер Пиэнаардан келген шифрланған хабарламаларды шешу үшін "Саяшының жолының" бір данасын пайдаланады.
Mr Standfast is the third of five Richard Hannay novels by John Buchan, first published in 1919 by Hodder & Stoughton, London. It is one of two Hannay novels set during the First World War, the other being Greenmantle (1916); Hannay's first and best known adventure, The Thirty Nine Steps (1915), is set in the period immediately before the war started. The title refers to a character in John Bunyan's Pilgrim's Progress, to which there are many other references in the novel; Hannay uses a copy of Pilgrim's Progress to decipher coded messages from his contacts, and letters from his friend Peter Pienaar.
Сюжетке кіріспе
Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жылдары Бригад генерал Ханней Батыс майданынан қайтарылып, Ұлыбританияда қауіпті неміс шпионын іздеу үшін құпия тапсырмаға жіберіледі. Ханнейдің бейбітшіл көрінісінде жасырын жұмыс істеуі, ел бойынша жасырын түрде саяхаттап, неміс тыңшысы мен оның желісін зерттеуі қажет. Содан кейін ол Еуропаны неміс әскерінің шабуылынан құтқару үшін Швейцария Альпіне бағыт алады.
Бірінші бөлім
Дик Ханней, қырыққа толмаған және мансаптық өрлеуге мүмкіндігі бар сәтті бригадир-генерал, ескі жолдасы, шпион-шебер сэр Уолтер Булливанттың шақыруымен әскери формадан шығарылып, Котсуолдс аймағындағы Фоссе Манорындағы одан әрі нұсқаулармен жіберіледі. Ол соғысқа қарсы наразылық білдіретін Оңтүстік Африка азаматы рөлін сомдауы керек және тағы да Корнелиус Брэнд (Гринмантльдегі Германиядағы оқиғаларында қолданған атының ағылшыншасы) есімін қабылдайды. Мұндай рөлге келу идеясы оны мазалайды, бірақ Германияда тұтқынға алынған, қысқа ғана уақытқа сәтті ұшқыш болған досы Питер Пиэнаар және Котсуолд аймағының әсем табиғаты оған күш береді. Фосседе ол орта жастағы екі бойжеткенмен, олардың туысы ар-ожданға қарсылық білдірген Ланселот Уэйкпен және олардың қызы Мэри Ламингтонмен танысады. Ханней бұрын ауруханадағы досының жағдайына барып қайтқанда оның сұлулығына қызығып қалған еді. Ол оның байланыс адамы екенін біледі, бірақ ол оған тек пацифистер мен қарсыластар ортасына еніп, "атмосфераны" сезіну керектігін ғана айта алады. Ол оған сағатының ішіне жабыстыратын белгіні, тұратын жерінің мекенжайын береді және "Көшпенділердің саяхаты" кітабын алуға кеңес береді. Алайда, Мэри Ханнейге оның миссиясының маңыздылығын түсіндіреді: "Біз және жүзге жуық адам бүкіл әлемдегі ең қауіпті адамды іздейміз". Ханней суретшілер мен жазушыларға толы шағын қала – Биглсвикке барады. Ол пацифистік қоғамдастығына қосылып, жергілікті залдағы кездесулерге қатысады және жергілікті белгілі тұлға Моксон Айверимен танысады. Ол ескі жолдасы Джон Бленкирон туралы естіп, бір күні ол қалалық кездесулердің бірінде пайда болады. Ол Ханнейге хабар жіберіп, Лондонға кездесуді ұйымдайды. Бленкирон ол бірнеше уақыттан бері әлемді аралап, Англияда жасырын түрде жұмыс істеп, Ұлыбританиядағы неміс тыңшылары мен агенттерінің үлкен желісін іздеп, жауларға маңызды ақпаратты ағызып жатқанын айтады. Ол Айвериді желінің ортасындағы торап деп санайды, бірақ оны дәлелдей алмайды және Айвериді немістерге дезинформация беру үшін пайдалануды қалайды. Ол Ханнейге Шотландияға және Гресон есімді америкалыққа баруға тырысуды айтады, өйткені ол ақпарат сол жаққа жіберіледі деп санайды. Ханней Глазгоға барып, Амос есімді кәсіподақ өкілімен байланысады, ол арқылы Грессонның ортасына кіреді. Ол зорлық-зомбылыққа ұшыраған жиналыста сөйлейді және Грессонмен бірге көшедегі төбелес кезінде өзін табады. Ол жағдайды құтқарады, бірақ Глазгодағы төбелесте кездескен Георди Гамильтон есімді үлкен сарбазға жау жасайды. Кейінірек ол Грессонның жағалау бойымен үнемі қайықпен сапар шегетінін біледі және онымен бірге жүруді жоспарлайды. Ол солтүстікке бару үшін паспорты қажет екенін түсінеді, сондықтан заңнан қашып, жағаға жетуі керек. Ол байланыс адамынан Ранна деген жердегі шахта оның іздегені болуы мүмкін деген ақпарат алады және қайықтың темір шахтасында тоқтағанын естіп, сол жаққа бет алады. Ол қайықтан түсіп, құрлыққа қарай жолға шығады, бірақ көп ұзамай ол іздеуде екенін және сарбаздар ұстағанын біледі. Ол өзі де сарбаз екенін айтады, ал олардың полковнигі оны үйіне алып, әңгімесін тексеру үшін ұлымен кездеседі. Ұлы Ханнейдің әскери білімін растайды және күдіктер сейіледі. Ол жолға шығып, шаруалармен бірге түнеп, Скайға және Раннаға қарай сапарлайды. Ол жерге жеткенде, ол Амоспен кездеседі, ол керек-жарақты алуға барады, қайықты және төбеде бейтаныс адамды кездестіретін Грессонды көреді. Ханней "Португалиялық еврей" деп атаған шетелдікті тастықтап, жартасты шығанаққа алып барады, онда ол бір сәтке жоғалып кетеді. Ханней түнде сол жерде қалып, келесі күні таңертең азық-түліктерін алып, жағаны іздестіреді, шығанақтың терең суын субмариналар үшін қолайлы деп табады. Ол жасырын үңгірді тауып, күтіп тұруға дайындалған кезде, Ланселот Уэйктің кіретінін көреді. Олар ұрысып, Ханней екіншісін байлап қояды, бірақ олар бір жақта екенін тез түсінеді. Олар үңгірден шықты, ал түнде Ханнейдің артынан ерген адам қайта оралады, теңізден келген неміспен кездеседі. Олар парольді алмасады, ал Ханней олар хабарларды жеткізу үшін қолданатын жасырын орынды көреді. Уэйк олардың кейбір әңгімелерін Гётеден үзінділер ретінде анықтайды және Амос пен Буливантқа арналған хабарлармен бірге қайтарылады, ал Ханней Боммаертс, Челиус, Эльфенбейн ("Айғыр", "Айғырдың" гомофоны), Жабайы құс және Қабықшадағы құс деген сөз тіркестерін ойланады. Ол үйге қайта жолға шығады, бірақ Амос полицияның әлі де оны іздеп жүргенін ескертеді және оған жаңа кейіп – саяхаттап жүретін кітап сатушының киімдерін береді. Оңтүстікке қарай жолда ол тағы бір сатушымен, Амос Грессонмен бірге көрген Линклатер есімді адаммен танысады. Шағын қалада Ханней Глазгодағы төбелесте кездескен Георди Гамильтонды таниды және тағы да қашып, қаланың жартысы, соның ішінде Линклатер оның артынан қуады. Ол оңтүстікке бағытталған пойызда жасырынады. Ол тоқтағанда түсіп, Линклатер көреді, бірақ стансада ескі досы Арчи Ройланспен кездеседі, ол оны оңтүстікке қарай ұшырып әкетеді. Ұшақ бұзылады, ал Ханней, әлі де қуалып келе жатқанда, тағы да аяқпен қашып, кино түсірілім алаңын бұзып, велосипед ұрлап, тағы бір қалаға жетеді. Құлап қалғанда оның сағаты ұрланады, ал оны танитын адам көшеден алып, оған солдат киімдерін береді. Ол Лондонға әуе шабуылы кезінде жетеді. Метро станциясында ол Айвериді, шпион-шебердің қорқыныштан сақшыларын көреді және Ханней оны "Қырық тоғыз қадамда" кездескен "Қара тас" адамдарының бірі екенін түсінеді. Әрі қарай хабарлауға асығып, ол дезертир ретінде тұтқындалады және кешігеді. Ақыры ол Скотланд-Ярдтағы Макгилливрейге хабар береді, бірақ оның жауы екі сағат бұрын қашып кетіп, ұстаудан құтылады. Питер Пиэнаардан келген хат оны жігерлендіреді, ал Булливант, Бленкирон және Мэримен болған кездесуде олар оны оны ұстауға шақырады. Олар Ханнейдің жағада естіген белгілерді және Айверидің бомбалаудан қорқуын талқылайды, ал Мэри Айвери оған үйленуге ұсыныс жасағанын айтады.
Екінші бөлік
Ханней бірнеше айға Еуропадағы соғысқа оралады. Ол Джорджи Гамильтонды тауып, оны батманы ретінде жұмысқа алады; ол Лаунселот Уэйкке кездесіп, оны желілердің артында көмекші жұмысшы ретінде пайдаланады; ол ағылшын және неміс газеттерінде бірнеше жарнамаларды көреді, олардың кодталған хабарламалар болуы мүмкін деп күдіктенеді. Гамильтон Грессонды туристік топтың ішінде көргенін айтады, ал Ханней оның шағын ауылда біраз уақыт болғанын біледі; кейін ол сол ауылға жақын шатодағы құпия оқиғалар туралы әңгіме естиді. Арчи Ройланспен бірге барлауға ұшып бара жатып, олар тұманға түсіп, аталған шатоның жанына қонады, онда Ханней газ маскасы киген құпия қарт әйелді көреді. Шатоның стратегиялық маңызға ие екенін анықтағаннан кейін, ол тергеуге оралады және ол жерді Боммаертс есімді адам жалға алғанын біледі, бұл ол Скай жағалауында естіген сөздердің бірі еді. Түнде үйге кіргенде ол Мэриді де табады және ол Айвериді көргенін біледі, қазір өзін Боммаертс деп атайды, ол оған ғашық. Олар антракс ұнтағын және жарнаманың бірін ашып жазған газетті табады, содан кейін Айвери келеді. Ханнейге тап болған ол қашады, ал Ханней оны атып тастайды; шато өртеніп кетеді. Бірнеше күннен кейін, 1918 жылдың қаңтарында Ханней майданнан арнайы тапсырмалар үшін алынады. Бленкирон Ханней мен Мэриге кешкі ас береді, ол газет жарнамасының алаялығы тоқтатылғанын және оның Грессон басқарған оперативтік қызметкерлері тұтқындалғанын біледі. Бленкирон Айвери мен оның басшылары қолданған хабарламалардағы екінші кодты табады және Айвериді бұрынғы жоғары лауазымды тұлға, абыройсыз граф фон Швабинг деп анықтайды. Ол Айверидің жетекші мүшесі болып табылатын неміс тыңшыларының аяусыз және қатыгез «Жабайы құстар» тобы туралы естиді және олар Айвериді тұтқындау үшін Швейцарияға баруды жоспарлап отырғанын біледі. Ханней оңтүстікке қарай Швейцарияға жол тартады, онда ол жараланған швейцариялық ретінде, сол жерде босатылған мүгедек Питер Пиенаардың қызметшісі болып шығады. Екеуі кездесіп, әңгімелерін алмасады және нұсқауларды күтеді, жақын маңдағы «Розовый шале» деп аталатын үйге назар аударады, ол «Жабайы құстардың» базасы деп есептеледі. Ақыры Бленкиронның нұсқауларын алған Ханней бір түнде шалеге барады, онда ол өзінің байланыс адамына кездеседі, бірақ фон Швабинг оған сатқындық жасайды және тұтқынға алады. Неміс Ханнейге Мэриді де тұтқындап, екеуін де Германияға жіберіп, өз қалауынша істеуді жоспарлап отырғанын айтады, ал неміс армиясы жауларына шабуыл жасап, оларды талқандайды. Швабинг оны көне сөреге қамап қояды, бірақ ол құтылып шығады. Ол Скай арқылы келген адаммен кездеседі, сонда естіген парольдерін қолданады, осылайша олардың арасындағы байланысты сақтайды. Ол машинамен қамтамасыз етіледі және фон Швабингті қуып, Питерді басқаларды ескертуге жібереді. Таулар арқылы ұзақ жүріп өткеннен кейін, ол машинаны апатқа ұшыратып, қалған жолды жаяу жүреді, бірақ Мэридің кеткенін және Ланселот Уэйктің оны күтіп тұрғанын табады. Швабингтің шалеге ұзақ жолмен қайтып бара жатқанын білген соң, олар жолдың көп бөлігін кесіп, жаяу тауларға қарай жүруге шешім қабылдайды. Тәжірибелі альпинист Уэйк қар мен мұз арасынан қиын жолға түседі, шаршап қалады. Ханней оны қауіпсіз үйге сүйреп әкеледі, содан кейін пойызбен және қайтадан жаяу жүріп жалғасады. Ол үйге келіп, фон Швабингтің Бленкиронды қуантып жатқанын көреді, ол Ханнейдің түнгі тұзағына түскен сияқты. Алайда, Бленкирон Ханнейдің хабарынан ескертіліп, үйді өз қолдарына алады; Джорджи Гамильтон мен Амос пайда болады және фон Швабингті тұтқынға алады. Ханнейдің ұсынысы бойынша фон Швабинг майданға соғысқа жіберіледі, ал қалғандары Парижге қарай жүреді, дәл осы кезде немістер күшті шабуылға түседі. Олар майданға жақындаған кезде, қорғаныстың шабуылға ұшырап жатқанын естиді, Ханнейдің адамдары оқиғаның ортасында. Ол өзінің командасын қайтадан жалғастырады және неміс алға жылжуына қарсы жұқа сызықты ұстайды, Уэйк оған хабарлар жібереді, Бленкирон резервтік траншеяларды құрастырады және Мэри жақын маңдағы ауруханада емделеді. Амос пен Гамильтон ақыл-ойының бұзылып кеткен фон Швабингті күзетеді. Ұзақ және қиын шайқас басталады, оның барысында Уэйк ерлікпен қаза табады, фон Швабинг Ешкімнің жеріне жүгіріп, өз отандастарынан оқ жетеді, ал Бленкирон америкалықтар тобымен шайқасқа қосылады. Соңында, кез-келген сәтте күшейтулер болуы мүмкін, неміс ұшақтарының бір тобы Ханней позициясының үстінен ұшып өтеді және егер қайтуға рұқсат етілсе, әлсіз нүктені хабарлайды; британдық ұшақтар оларға қарсы ұшып шығады, бірақ біреуі, ұшқыш Ленш басқаратын, олардан қашып шығады. Питер Пиенаар, Арчи Ройланстың ұшағын басқарады, жаман аяғына қарамастан, оған шабуылдайды, оны құлатып, өзі де қаза табады, бірақ күн сақталды.
Сыни қабылдау
2019 жылдың 5 қарашасында BBC News "Мистер Стэндфаст" романын ең ықпалды 100 романның тізіміне қосты.