Кіріспе

Оңтүстік Австралиядағы теміржол көлігі колониялық Оңтүстік Австралиядағы алғашқы теміржол Мюррей өзеніндегі Гуолва портынан Порт-Эллиоттағы мұхит портына дейінгі желі болды, ол алғаш рет 1853 жылдың желтоқсанында жұмыс істеді, ал толыққанды аяқталды – 1854 жылдың мамырында. Келесі жеті онжылдық бойы құрылыс үздіріліп, қайта басталып отырды, көбінесе ауыл шаруашылығын дамытуға немесе жұмыссыздықты азайтуға бағытталды. 1920 жылдан бастап жаңа теміржол желілері өте аз салынды. 1966 жылы жалпы ұзындығы , оның ішінде және құрады. 20 ғасырдың соңында Оңтүстік Австралиядағы аймақтық теміржолдардың көп бөлігі жабылып, қазіргі күні мемлекеттік теміржол желісі басқа штаттарға стандартты өлшемдегі байланыстардан, Аделаида қаласындағы кең өлшемдегі қалалық теміржолдардан, Эйр түбегіндегі тар өлшемдегі гипс тасымалдау желісінен және Таркуладан солтүстікке қарай Аделаида-Дарвин теміржол дәлізіндегі стандартты өлшемдегі желідегі мыс-алтын концентраты мен көмірден тұрады.

Тарих

Колониалды Оңтүстік Австралиядағы алғашқы темір жол 1854 жылы ашылған Гуолвадан Порт-Эллиотқа дейінгі атпен тартылатын трамвай болды, ол Мюррей өзеніндегі Гуолва портынан Порт-Эллиоттағы мұхит портына теміржол байланысын қамтамасыз етті. Кейіннен ол Виктор-Харбордағы қауіпсіз портына дейін ұзартылды. Бұл желі Мюррей өзеніндегі шағын су айдынында жүзетін кемелер мен жағалау және мұхит кемелері арасында жүк тасымалдау үшін пайдаланылды, екі кеме де өзеннің тар және шалқақ аузынан өтуге және болжамсыз ағыстарға тап болмайтын болды. Аделаидадағы алғашқы темір жол 1856 жылы қала мен порт арасында салынды. Аделаида темір жолдарының барлығы 1600 мм кеңдікте салынды. Аделаидадан бірте-бірте желілер тарап шықты. Бұлар бастапқыда кен, әсіресе мыс тасымалдауға, содан кейін Мюррей өзенінен жүк және кең далалардан астық тасымалдауға арналған. 20-шы ғасырдың бірінші жартысында осы желілердің көпшілігі жолаушылармен қатар жүк тасымалдады. Мельбурнға бағытталған негізгі темір жол 1886 жылы Мюррей өзеніндегі көпір салынғаннан кейін ашылды. Бұл колония астаналары арасындағы темір жол желісінің алғашқысы, ешқандай доңғалақ кеңдігінің өзгеруін қажет етпегені болды. Сондай-ақ, ол 1995 жылы стандартты кеңдікке ауыстырылған соңғы желі болды.

Өлшегіш

1847 жылы Оңтүстік Австралия Парламенті жаңадан "стандартты өлшегіш" (алғашқыда "Стефенсон өлшегіші") деп аталғанды қабылдауды растайтын заң қабылдады – бұл қадамды жасаған алғашқы австралиялық колония болды. 1848 жылы Лондондағы Колониялық хатшы лорд Грей Австралияның барлық колонияларына осы өлшегішті қабылдауды ұсынды. Алайда, Жаңа Оңтүстік Уэльстегі алғашқы темір жолды салушы компания "ирландтық" кең өлшемін таңдады. Содан кейін Виктория мен Оңтүстік Австралия кең өлшемдегі локомотивтер мен вагондарға тапсырыс берді. Жаңа Оңтүстік Уэльс стандартты өлшемге қайта оралды, бірақ Виктория мен Оңтүстік Австралия үшін тағы бір рет өзгерту жасауға тым кеш болды. Осылайша Австралияның "аралас өлшемді дауалы" жағдайы басталды, ол бүгінге дейін сақталып келеді. Аделаидадағы алғашқы басты темір жол 1856 жылы қала мен порты арасында салынды. Мельбурнға бағытталған басты магистраль 1886 жылы Мюррей көпірі салынғаннан кейін ашылды. Бұл Австралия астаналары арасындағы бірінші үздіксіз темір жол желісі болды, бірақ ол 1995 жылы стандартты өлшемге ауыстырылғанға дейін 109 жыл күтті, бұл соңғы астаналар арасындағы желі болды.

Тар телімді

Квинсленд темір жолының шығындарды азайту мақсатымен тар телімді табысты пайдалануының (1865 жылы ашылған) әсерімен, сондай-ақ Абрахам Фитцгиббон сияқты адамдардың ынталандыруымен, Оңтүстік Австралия Порт Уэйкфилд желісінің құрылысы барысында телімін өзгертті. Порт Уэйкфилд желісі 1870 жылы ашылды, бастапқыда ол аттармен жүргізілді. 3 фут 6 дюймдік тар телімдер Порт Уэйкфилд, Порт Пири, Порт Аугуста, Порт Линкольн, Порт Броутон, Бичпорт, Кингстон SE және Уолларудағы тәуелсіз порттардан бастау алған оқшауланған желілер ретінде, сондай-ақ Уолларудан жеке трамвай жолынан құрылғандықтан, телімдердің ауысуының алғашқы проблемалары бірден байқалмады. Кең және тар жүйелер Хэмли көпірінде, Теруи, Вулсли және Маунт Гамбиерде кездескенде, көптеген шағымдар туды. Мюррей көпіріндегі бастапқы көпір тар телімге есептелгендіктен, телімдердің ауысуы одан да көп болуы мүмкін. Йорк түбегіндегі Порт Броутон темір жолының атпен жүргізілетін тар телімді желісі ешқашан негізгі жүйеге қосылмады. Айр түбегі темір жолы және солтүстік аймақтағы желілер 3 фут 6 дюймдік тар теліммен салынды. Порт Пириден Брокен Хиллге дейінгі тар телім стандартты телімге ауыстырылғаннан кейін, Теруиден Питербороға дейінгі тар телім кең телімге ауыстырылды. Питерборо Брокен Хилл – Аделаида экспресі үшін телім ауыстыру станциясы болды. Тар телім желісі Питербородан Куорнға дейін солтүстікке қарай сақталды. Аделаидадан Перт, Дарвин, Мельбурн және Сиднейге дейінгі негізгі мемлекетаралық байланыстардың барлығы стандартты теліммен салынған.

Операторлар

Ауылдық темір жолдар бастапқыда Оңтүстік Австралия темір жолдарына тиесілі болды. Куорнның солтүстігінде және батысындағы тар телімді желілер 1926 жылы Ұлттық темір жолдарға берілді, бірақ Ұлттық бұл желілер үшін 1911 жылдан бері қаржылық жауапкершілікті ұстап келді. Кейіннен Ұлттық темір жолдары SAR-мен бірігіп, 1978 жылы Австралия Ұлттық темір жол комиссиясы (ANR) құрылды. Метрополитен темір жол желілері қазір Аделаида метросының меншігінде және басқаруында, мемлекетаралық жолаушылар тасымалын Journey Beyond компаниясы жүзеге асырады, штат ішіндегі жүк тасымалын One Rail Australia компаниясы, ал мемлекетаралық жүк тасымалын Bowmans Rail, One Rail Australia, Pacific National және SCT Logistics сияқты бірнеше компаниялар жүзеге асырады.

Жолаушылар қызметі

Оңтүстік Австралиядағы жолаушылар тасымалы Оңтүстік Австралия темір жолдарының алтын дәуірінен бері төмендеп келеді. Бүгінгі таңда жалғыз қызмет – Аделаида метросының қала маңындағы бағыттары. Сонымен қатар, Journey Beyond компаниясы Аделаида мен Мельбурн арасындағы "The Overland", Аделаида арқылы Перт пен Сидней арасындағы "Indian Pacific", Аделаида мен Брисбен арасындағы "Great Southern" және Аделаидадан Дарвинге, Алис Спрингс арқылы "The Ghan" пойыздарын іске қосып отыр. 1990 жылдан бері Оңтүстік Австралияда қалалық емес жолаушылар темір жолы қызметі тоқтатылған.

Темір жолды сақтау

Порт-Аделаидада Австралиядағы ең ірі жабық теміржол мұражайы – Ұлттық теміржол мұражайы орналасқан. Аделаида төбелеріндегі SteamRanger Heritage Railway Виктор-Харбор теміржол желісінде туристік қызметтер үшін бірнеше бу және дизель локомотивтерін қайта жаңартып, жөндеуден өткізді, олар Маунт-Баркер мен Виктор-Харбор арасында жүзеді. Куорн қаласында орналасқан Пичи Ричи теміржолын сақтау қоғамы бұрынғы Орталық Австралия теміржолының бір бөлігінде қызмет етеді. Steamtown Heritage Rail Centre – Питерборо қаласындағы бұрынғы теміржол шеберханаларында орналасқан стационарлық теміржол мұражайы. Басқа да мұралық жобаларға YP Rail Lions Club (Уаллароо–Кадина), Limestone Coast Railway (Маунт-Гамбиер теміржол станциясынан Маунт-Гамбиер теміржол желісі бойынша), Cobdogla Steam Friends, Steamtown Peterborough Railway Preservation Society (Питерборо–Эурелия) және Австралиялық бөлімдік вагондар операторлары қоғамы (Оңтүстік Австралиядағы аккредиттеуі 2010 жылы тоқтатылды) кіреді.

Оңтүстік желілер

Оңтүстік желісі, Аделаида төбелері арқылы, 1883 жылы Олдгейтке (Найрнде), 1884 жылы Мюррей көпіріне, ал 1887 жылы Виктория штатындағы Бордертаун мен Сервисетонға дейін салынды, бұл Виктория темір жолдарымен байланысты. Бұл желі 1995 жылы стандартталды. 1913 жылы Мариноға қосымша желі салынды, ол 1915 жылы Вилунгаға дейін ұзартылды. Хэллетт-Ковтан Вилунгаға дейінгі бөлігі 1969 жылы жабылды. 1970-ші жылдары желі Хэллетт-Ковтан оңтүстікке қарай ұзартылып, қазіргі Аделаида метросының Сифорд темір жолына айналды. Ол 1976 жылы Кристи-Даунсқа, 1978 жылы Ноарлунга орталығына, ал 2014 жылы Сифордқа дейін жетті. Виктор-Харбор желісінің бастауы – 1854 жылы Мюррей өзенінің Гуолва портынан Порт-Эллиоттың мұхит портына дейін салынған, 1600 мм кеңдігі бар трамвай. Бұл желі Мюррей өзенімен жүретін кемелерден және жағалау мен мұхит кемелерінен жүк тасымалдау үшін пайдаланылды, олар өзеннің тар әрі суы аз аузынан өту қажеттігінен құтылды. Кейіннен 1864 жылы Порт-Эллиоттан Виктор-Харборға, ал 1869 жылы Гуолвадан Страталбинге дейін ұзартылды. 1884 жылы желі Оңтүстік желідегі Маунт-Баркер айырысына дейін жеткізілді және бу локомотивтерін тасымалдау үшін нығайтылды. 1886 жылы Маунт-Лофти Ренджес пен Мюррей өзені арасындағы Оңтүстік желіден Монарто мен Камбрайға дейін тармақ салынды. Бұл желі Палмерге жақын Апамураға дейін қысқартылып, 1995 жылы Аделаида – Мельбурн желісі стандартталғаннан кейін қысқа уақытқа жабылды. Содан кейін 1995 жылы желі стандартты кеңдікке ауыстырылды, бірақ 2005 жылы қайта жабылды. Мюррей Малли аймағында Пиннару желісі 1906 жылы Тайлем-Бендтен Пиннаруға дейін салынды. 1915 жылы бұл желі Виктория шекарасындағы және Уйендегі Виктория темір жолдарымен байланысты. Бұл желінің Оңтүстік Австралия бөлігі 1998 жылы Аделаида – Мельбурн желісімен қайта байланысу үшін стандартты кеңдікке ауыстырылды. Бұл Пиннарудағы темір жол кеңдігінің өзгеруіне әкелді. Жолдағы соңғы жүк – астық, silo-дан Порт-Аделаидаға тасымалданды. Viterra компаниясы 2015 жылдың 31 шілдесінен бастап осы желіде астық тасымалын тоқтатып, 2015 жылғы егінді толығымен автомобильмен тасымалдауға көшетінін хабарлады. Бармера темір жолы 1913 жылдың 6 қаңтарында Тайлем-Бендтен Кароонда арқылы Ванбиге дейін ашылды, содан кейін 1 мамырда Парунаға және 7 мамырда Мерибаға дейін (екеуі де Браунс-Уэлл ауданында) ұзартылды. Бұл желі салынып жатқан кезде Оңтүстік Австралия үкіметі одан бір миллион акрдан астам жерді игеру үшін бірнеше қосымша желілерді бекітті. Олар: Уайкерри темір жолы Кароондадан солтүстікке қарай Уайкерриге дейін (1914 жылдың желтоқсанында ашылды), 1990 жылдың 14 наурызында Галгаға дейін, 1994 жылдың 4 наурызында Кароондаға дейін жабылды, бірақ 1971 жылы тоқтатылды. 1928 жылы Парингадан Ренмарк пен Бармераға дейін желі ашылды, ол 1990 жылы жабылды. Соңғысы – Локстон темір жолы, ол 1998 жылы стандартты кеңдікке ауыстырылды. Ол 2015 жылдың шілдесінен кейін астық тасымалын автомобильмен жүзеге асыруға байланысты тоқтатылды. Viterra компаниясы 2015 жылдың 31 шілдесінен бастап аймақта темір жолмен астық тасымалын тоқтатып, 2015 жылғы егінді толығымен автомобильмен тасымалдауға көшетінін мәлімдеді. Маунт-Гамбиер – Хейвуд темір жолы, кеңдігі жоғары желі, 1917 жылы Портленд маңындағы Маунт-Гамбиер мен Хейвуд арасында ашылды. 1953 жылдан 1956 жылға дейін оңтүстік-шығыс желілері кеңдігі жоғары кеңдікке ауыстырылды, Beachport – Millicent және Wandilo – Glencoe желілерінен басқа, олар 1957 жылы жабылды. Кингстон – Наракоорте 1987 жылдың 28 қарашасында жабылды. Басқа оңтүстік-шығыс желілері, Хейвуд желісі де 1995 жылдың 12 сәуірінде Аделаида – Мельбурн және Маруна – Портленд желілері стандартталғаннан кейін пайдаланылмайды. Оларды стандарттау туралы үнемі сұрақтар туып тұрады.

Кең кеңістікті желілер

1857 жылы Гаулер желісі сол кездегі ауылдық Гаулер станциясына дейін салынды және 1860 жылы Роузворти, Капундаға дейін ұзартылды. Басты желі Капунданың Роузвортидегі тармағынан шығып, 1870 жылы Хэмли Бридж, Ривертон, Бурраға дейін жетті. 1878 жылы Капунда тармағы Морганға дейін кеңейтілді. Бурра желісі 1880 жылы Тереовиге дейін ұзартылды. Баросса аңғары темір жолы 1911 жылы Гаулер торабынан, Гаулер станциясынан солтүстікке қарай, қазіргі Гаулер орталық станциясы арқылы Нуриоотпа мен Ангастонға дейін салынды. Нюриоотпадан Стоквелл мен Труроға қосымша тармақ салынды. Стоквеллге жақын орналасқан Пенрайс тармағы Гаулер орталық станциясынан тысқары жұмыс істеген соңғы бағыт болды. 1919 жылы Ривертоннан Клэрге, ал 1922 жылы Сполдингке дейін тармақ желісі салынды. Бұл желі 80-ші жылдардың басында демонтаждалды және оның бір бөлігі Клэр аңғары арқылы велосипед және жаяу жүру жолы ретінде Рэтлер жолы (Ривертоннан Обернге дейін) және Рислинг жолы (Оберннан Клэрге дейін) болып қайта жаңартылды. 1925 жылы Солсбериден Редхиллге дейін кең тарамды желі салынды, ал 1937 жылы Порт-Пириге дейін кеңейтілді, ол Порт-Огастадан стандартты тарамның ұзартылуымен кездесті. Бұл желі 1982 жылы стандартты тарамға ауыстырылды, соның ішінде теміржол түйісін Порт-Пириден Кристалл Брукке жылжыту үшін солтүстік жағындағы бұрылыс енгізілді.

Батыс бөлімнің тар жол желілері

Орталық солтүстіктегі (әдетте Гойдер сызығының солтүстігінде, ол жылдық жауын-шашынның 10 дюймдік шекарасы болып табылады) теміржолдар 1067 мм енді тарамға салынған.

Жоғарғы Йорк түбегі желілері

Бірінші тар жол 1870 жылы Порт-Уэйкфилдтен Хойлтонға дейін ашылды және 1878 жылы Балаклавадан Хэмли-Бриджге дейін бұтақталып, Австралия мемлекеттік теміржолдарындағы алғашқы теміржол енінің өзгеруін тудырды. Кадина және Валлароу темір жолы мен пирс компаниясы 1862 жылы Валлароу мен Кадина арасында атпен жүретін трамвай жолын салды және 1866 жылы Монтаға дейін ұзартты. Бұл теміржол 1877 жылы Оңтүстік Австралия теміржолдарына өткізілді және оның бойымен жаңа тар жол желісі салынды, ол шамамен 1878 жылы Порт-Уэйкфилдке қосылды. 1879 жылы Бринкуорттан Сноутаунға, Бьютке және Кадинаға дейін желі салынды. Бұл желілер 1927 жылы кең жолға айналдырылды. 1982 жылы Аделаида – Кристал Брук стандартты жол желісі ашылғаннан кейін, Аделаида – Кристал Брук стандартты жол желісінің батысындағы барлық желілер және Сноутауннан Бринкуортқа дейінгі желі жабылды, олардың кейбіреулерін стандартты жолға айналдыру ұсынылғанмен. Уолсели – Маунт-Гамбьер желісін стандартты жолға айналдыру туралы талаптар бар. Бұл, ішінара, 1986-1988 жылдарғы астық сақтау, өңдеу және тасымалдау жөніндегі Корольдік комиссияның ұсыныстарынан кейін Австралия бойынша астықты автомобильмен тасымалдауға қойылған шектеулерді алып тастаумен байланысты. Бұл Оңтүстік Австралия теміржолдарына ерекше әсер етті, себебі егіншілік аймақтар мен оның бидай экспорттайтын порттары арасындағы қашықтық шамалы болды. Сноутаун – Валлароу кең жол желісі 1980 жылдардың соңында қос жолға (стандартты/кең) айналдырылды.

Солтүстік Тау-тау жотасының желілері

1880 жылы Балаклавадан Бринкуорт пен Гладстоунға дейін теміржол салынып, кейін Уилмингтонға дейін ұзартылды. Хамли көпірі – Балаклава – Бринкуорт – Гладстон желісі 1927 жылы кең табанға ауыстырылып, Гладстонды табан алмастыру торабына айналдырды. 1969 жылы Порт Пириден Брокен Хиллге дейінгі желі стандартты табанға ауыстырылғанда, Гладстон үш табанды табан алмастыру торабына айналды (Питерборо және одан кейінгі Порт Пиримен бірге, екі табанға дейін қысқартылды). 1980 жылдары Балаклавадан солтүстікке қарайғы кең табанды желі және тар табанды желі жабылып, Гладстонды тек стандартты табан станциясы ретінде қалдырды. 1881 жылы Терьоуиден Питербороға дейін тар табанды желі салынды, бұл Терьоуиде табан алмасуды тудырды, бірақ пойызды міндетті түрде ауыстыру генерал Дуглас Макартурға 1942 жылғы 20 наурызда Терьоуи станциясында "Мен қайтып келемін" деген әйгілі сөзін жеткізуге мүмкіндік берді. Табан алмасу мәселесі 1970 жылы Терьоуи – Питерборо желісі кең (1600 мм) табанға ауыстырылғанға дейін шешілмеді, бұл Порт Пириден Брокен Хиллге дейінгі жаңа стандартты табанмен сәйкес келді, бірақ ол 1988 жылы қолданудан шығарылды. Тар табанды желі 1881 жылы Орророоға дейін және 1882 жылы Куорнға дейін созылды, Порт-Аугустадан келген жаңа желімен байланысты. Бұл желі қазір қолданылмайды. 1888 жылы Порт Пириден Гладстоунға, Питербороға және Брокен Хиллге дейін тар табанды теміржол салынды, ол Брокен Хиллдегі күміс және қорғасын кенішін қамтамасыз етуге арналған еді, ол әлемдегі ең ірі және бай кеніштердің біріне айналды. Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметі Оңтүстік Австралия теміржолының шекарадан өтуіне рұқсат бермегендіктен, соңғы бөлігі жеке компаниямен трамвай ретінде салынды – Сильвертон трамвайы Кокберннен Сильвертон мен Брокен Хиллге дейін. 1970 жылы желі стандартты табанға ауыстырылып, Сиднейден Пертке дейінгі стандартты трансконтиненталды теміржол аяқталды.

Ұлы Солтүстік темір жолы

Ұлы Солтүстік темір жолы 1879 жылы Порт-Аугустадан Пичи-Ричи асуы арқылы Куорнға дейін, 1883 жылы Гергот Спрингс (қазіргі Марри) және 1891 жылы Ооднадаттаға дейін салынды. 1929 жылы ол Commonwealth Railways тарапынан Элис-Спрингске дейін ұзартылып, Австралияның Орталық темір жолы деп аталды. 1957 жылы жаңа стандартты кеңдіктегі темір жол Стирлинг Солтүстіктен (Порт-Аугустаның жанында) Флиндерс тауларының батысынан Марриге дейін жаңа бағытпен салынды, ал Хокер мен Марри арасындағы тар кеңдіктегі желі тоқтатылды. Стирлинг Солтүстік, Куорн және Хокер арасындағы тар кеңдіктегі желінің қалған бөлігі 1972 жылы тоқтатылды, бірақ Стирлинг Солтүстік – Куорн учаскесі Пичи Ричи туристік темір жолына берілді (жақында Порт-Аугуста қаласына дейін кеңейтіліп, 2001 жылы аяқталды). 1980 жылы Таркуладан Элис-Спрингске дейінгі жаңа стандартты темір жол ашылғаннан кейін Марриден Элис-Спрингске дейінгі тар темір жол тоқтатылды. Одан бері Лейх Крик көмір кенінің солтүстігінде Стирлинг Солтүстіктен басталатын стандартты кеңдіктегі желі де тоқтатылды.

Айр түбегі желілері

Оқшауланған SAR Port Lincoln бөлімшесі тар рельстік жолға салынған, оның мақсаты аймақтың ауыл шаруашылығын дамыту болғандықтан, құрылысы жеңілдетілген. Салыныс 1907 жылы ашылған Порт-Линкольн мен Камминс арасындағы темір жолмен басталды. Желі 1950 жылға дейін кеңейді, сол кезде оның ұзындығы… Бастапқы кезеңдерде бұл өте маңызды болды, себебі жолдар аз және дайын болмаған; Айр түбегіндегі қауымдастықтар өнімдерін портқа тасымалдау, күнделікті қажеттіліктері үшін жабдықтар және жолаушылар тасымалы үшін SAR-ға толығымен сенді. Бірақ жолдар жақсарған сайын, "жол бойындағы тауарлар" көлемі азайды, әдетте аптасына бір пойызға дейін, ал жолаушылар тасымалы 1968 жылы тоқтатылды. Сонымен қатар, 1960 жылдардың ортасынан бастап, ашық вагондардағы қапталған астық тасымалынан бірнеше пункттен жүретін астық тасымалдауға арналған вагондарға көшу жүзеге асты, бұл тиімділікті едәуір арттырды. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, түпнұсқалық Порт-Линкольн бөлімшесінің жалғыз жұмыс істеп тұрған бөлігі – ұзын Макдоннелл көлі – Тевенард темір жолы болды, онда Aurizon күніне үш гипс тасымалдайтын пойыз жүргізді. Болат өнеркәсібі компаниясы BHP жарым аралда екі жеке жүйені құрды. BHP Whyalla трамвайы деп аталатын, Middleback Range-тен Whyalla Steelworks-ке дейін темір кенін тасымалдайтын ұзын, ауыр жүк тасымалдауға арналған желі 1901 жылы ашылды және әлі де жұмыс істеп тұр. Coffin Bay трамвайы да ауыр жүк тасымалдауға арналған, бірақ 1966 жылы ашылып, 1989 жылы жабылды. Ол минералды құмды Coffin Bay-ден Порт-Линкольннің шетіндегі Proper Bay-ге тасыды. Дегенмен, барлық желілер электрлендірілмеді, және қазіргі уақытта Белаир желісі электрлендірілмейді.