Кіріспе

Қазіргі Ньюфаундлендте (Талам ан Эск) көптеген Ньюфаундленд тұрғындары ирланд тегінен шыққан. Статистика Канадасының 2016 жылғы санағына сәйкес, Ньюфаундленд тұрғындарының 20,7% өздерін ирландтық текті деп атайды (провинциядағы басқа ірі топтарға 37,5% ағылшын, 6,8% шотланд және 5,2% француз кіреді). Дегенмен, бұл көрсеткіш ирланд тегінен шыққан Ньюфаундленд тұрғындарының нақты санын толық көрсете алмайды, себебі сол санақта 53,9% өздерін "канадтық" деп атаған. Бұл сұраққа жауап бергендердің көп бөлігі ирланд, ағылшын және шотланд тегінен шыққан, бірақ көп буын бойы Канадада өмір сүргендіктен, өз этникалық тегімен байланысты сезінбейді. Соған қарамастан, отбасылық аты-жөндері, сыртқы келбеттері мен түстері, кейбір аймақтардағы католиктердің көптігі (әсіресе Авалон түбегінің оңтүстік-шығыс бөлігінде), ирланд музыкасының кең таралғандығы және тіпті осы аймақтардағы адамдардың акценттері Ирландияның ауылдық жерлерін еске түсіреді. Сондықтан ирланд жазушысы Тим Пат Куган Ньюфаундлендті "Ирландиядан басқа әлемдегі ең ирландтық жер" деп сипаттаған.

Тарих

XIX ғасырда Ньюфаундлендтегі ірі ирландтық католик халқы Ньюфаундленд тарихында маңызды рөл атқарды және өзінің ерекше жергілікті мәдениетін қалыптастырды. Олар протестант шотланд-ирландтық "Оранжист" топтарымен қайта-қайта саяси қақтығыстарға, кейде зорлық-зомбылыққа дейін ұшырады. Бұл көші-қон маусымдық немесе уақытша сипатта болды. Көбінесе ирландтық көшіп келушілер – ағылшыз саудагерлері мен плантаторларының келісімшарттары бойынша жұмыс істейтін жас ер адамдар еді. Бұл ең ірі көші-қон толқыны 1770 және 1780 жылдардағы 100-ден астам кемемен және 5000-ге жуық адаммен Ирландия порттарынан балық аулауға аттанған кезде өркендеді. 18 ғасырда Атлантика мұхиты арқылы жасалған ең маңызды ирландтық көші-қон осы болды. Кейбіреулері Солтүстік Американың басқа аймақтарына кетті, ал кейбіреулері қалды. Көптегендері "қайта-қайта оралу" деп аталатын, балық аулау және саудамен байланысты Ирландия мен Ньюфаундленд арасындағы жылдық маусымдық көші-қонмен айналысты. 1836 жылы Сент-Джонс үкіметі осы уақытқа дейін жасалған ең толық халық санағын жүргізуді тапсырды. 400-ден астам елді мекен тізімделді. Ирландиялықтар мен олардың ұрпақтары халықтың жартысын құрады. Олардың үштен екі бөлігі Ренеус пен Карбонеар арасындағы, "Ирланд жағалауы" деп белгілі Сент-Джонс және оның төңірегіндегі аймақтарда тұрды.

Тіл және мәдениет

Ирландиялық эмигранттардың көпшілігі 1750 және 1830 жылдар аралығында ирланд тілінде сөйлейтін округтерден, негізінен Мюнстерден келді. 1771–1781 жылдардағы он жылдық кезең үшін осы округтердің бірқатарындағы ирланд тілінде сөйлейтіндердің санын келесідей бағалауға болады: Килкенни округі – 57%, Типперри округі – 51%, Уотерфорд округі – 86%, Керри округі – 93% және Корк округі – 84%. Ньюфаундленд – Ирландиядан тыс жердегі халықтың көпшілігі негізгі тіл ретінде ирланд тілінде сөйлейтін сирек орындардың бірі. Сонымен қатар, бұл Еуропадан тыс жердің өзінде ирланд тілінде ерекше атау бар жалғыз жер – Талаам ан Эиск (Балық елі). Мюнстердің ирланд диалектісі Ньюфаундленд ағылшын тілінің ерекше түрлеріне күшті әсер етті. «Ньюфаундленд ирланд тілі» деп аталатын ирланд тілінің түрі, ертеден келе жатқан әңгімелер, поэзия, фольклор, дәстүрлі мерекелер, херлинг және фракциялық қақтығыстар мәдениетімен байланысты болды және бір уақыт бойы жергілікті анклавтарда гүлденді. Кейде сотта ирланд тілінде сөйлейтін аудармашылар қажет болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін де ана тілінде сөйлейтін адамдар болған болуы мүмкін. Ньюфаундлендке ирландтар оңтүстік-шығыс Ирландияның отбасылық тегін әкелді: Уэйд, Маккарти, О’Рурк, Уолш, Нэш, Хоулихан, Коннорс, Хоган, Ши, Штамп, Махер, О’Райли, Кью, Пауэр, Мерфи, Райан, Гриффин, Уилан, О’Брайен, Келли, Ханлон, Невилл, Бэмбрик, Хэлли, Диллон, Бёрн, Лейк және Фицджеральд. «Кроквелл» (Ó Creachmhaoil) тегін көптеген Ньюфаундлендтер 19 ғасырдағы Галвей графтығынан келген иммигранттардан шыққан. Аралдың көптеген көрнекті жерлерін ертедегі француз және ағылшын саяхатшылары атаған, бірақ ирландтық жер атауларына Баллихак (Baile Hac), Каппахайден (Ceapach Éidín), Килбрайд және Сент-Брайд (Cill Bhríde), Дунтара, Порт Кирван және Скибберин (Scibirín) жатады. Материалдық мәдениет элементтері, шаруашылық салты, жергілікті және шіркеу сәулеті сақталды және олардың іздері әлі де бар. Бірақ балық аулау және көптеген ағылшындардың болуы жаңа, біріккен мәдениетті – қазіргі Ньюфаундленд тұрғындарының мәдениетін, қазіргі Солтүстік Америкадағы бірегей мәдениетті құрады. Қазіргі Ньюфаундленд мәдениетіндегі ирланд элементтеріне қарамастан, ирланд тілінің (қазір тоқырап бара жатқан) жергілікті түріне аз назар аударылды. 2008 жылы қайтыс болған жергілікті ғалым Алойсиус (Али) О’Брайеннің еңбегі осы ерекшелікке жатады.

Дін

Діни сенімнің институционалдық маңызы зор болды. Ирландияның жетекші саудагерлері мен мүлікті иеленушілерінің көпшілігі протестанттар болды және Оранж орденінің дәстүрлерін жаңа мекендеріне әкелді. Бірақ ирландтардың басым бөлігі римдік католиктер болды, және олар өздерімен бірге феяларға, сиқырға, жаман-жақсы белгілерге, ырысқа және қорғау ритуалдарына деген сеніммен ерекшеленетін католицизмнің бір түрін әкелді. Бұл олардың шіркеуге деген тәуелділігін азайтты, себебі шіркеудің табиғаттан тыс құбылыстарға монополиясы жоқ сияқты көрінді. Бірақ уақыт өте келе шіркеу Ньюфаундлендте Ирландиядағыдай тәртіп орнатуға қол жеткізді және католик ирландтары үшін ең маңызды этникалық, әлеуметтік және мәдени институтқа айналды. Оның дін қызметкерлері мен басшылары ирланд қауымының де-факто басшылары болды. Ірланд тілі басым көпшіліктің тілі болғандықтан, алғашқы кезеңде шіркеу қызметтері көбінесе осы тілде өткізілді. Католик епископы Джеймс Луис О’Доннел, Сент-Мэри және Трепасси приходтарына францискан миссионерін сұрағанда, осындай миссионердің ирланд тілінде еркін сөйлей білуі керектігін айтты (О’Доннелдің өзі сияқты). Ол сондай-ақ католик шіркеуіне ең үлкен ертедегі қарсылықта да рөл атқарды, өйткені 1760 жылдары методист уағыздаушысы Лоренс Кофлан ирланд тілін еркін білуінің арқасында Ньюфаундлендтің Солтүстік жағалауының көп бөлігін өз дініне көшіре алды.