Кіріспе

Гемикордты омыртқасыздардың класы

Ағаш құрттары немесе Enteropneusta – бір ғана отрядтан тұратын гемикордты омыртқасыздардың класы. Энтеропнеустаның гемикордты емес ең жақын туыстары – эхинодермалар. Әлемде 111 түрі белгілі, зерттеу үшін негізгі түрі – Saccoglossus kowalevskii. Екі отбасы – Harrimaniidae және Ptychoderidae – кем дегенде 370 миллион жыл бұрын бөлініп кеткен. Бұған дейін барлық түрлер теңіз түбіндегі шөгінділерде тіршілік етеді, шөгінді жеушілер немесе сүзгі жеушілер ретінде тамақтанарын ойлаған. Алайда, XXI ғасырдың басында терең теңізге ғана тән жаңа отбасы – Torquaratoridae сипатталды, оның көптеген түрлері мұхит түбінде қозғалып, жаңа азық іздеу орындарына итермелейтін су қабатына көтеріледі. Ағаш құрттарының ата-бабалары өз туыстары Птеробранхия сияқты түтіктерде өмір сүрген, бірақ олар ақырында шөгінділерде қауіпсіз және қорғалған өмір сүре бастады деп есептеледі. Дене ұзындығы әдетте (Balanoglossus gigas) дейін жетеді, бірақ Meioglossus psammophilus түрі тек қана жетеді. Йод сияқты элементтер бар секрециялардың арқасында, ағзалар йодоформға ұқсас иіске ие.

Анатомия

Алдыңғы ұшының құрылымы – а, Түйе қуысынан (pc) жүрек қалтасына (per) сол жаққа өтіп, тұмсық тесігі арқылы (proboscis pore canal) шығатын жебе. b1, нейрохорданың орталық каналынан (cnc) алдыңғы нейропор арқылы шыққан жебе. b2, сол сияқты; артқы нейропор арқылы. c, 1-ші жақ қапшығынан жақ тесігі арқылы (collar pore canal) жақ көміршегіне (cc) өтуге арналған жебе. cts, жағаның артқы шегі. dv, арқалық қан тамыры орталық синусқа (bs) өтеді. ev, шығарушы тамыр (efferent vessel) құрсақ қан тамырына (vv) өтеді. epr, эпифиз түтікшелері. st, stomochord. vs, тұмсықтың құрсақ бөлігі. sk, мойын омыртқасының денесі. m, ауыз. th, жұтқыншақ. tb, тіл тақталары. tc, дене қуысы. Терісі кірпікшелермен және шырыш секрециялайтын бездермен қапталған. Кейбіреулері бром қосылысын өндіреді, бұл оларға дәрілік иіс береді және бактериялар мен жыртқыштардан қорғайды. Ағаш құрттары тек баяу қозғалады, кірпікшелердің әрекетін және тұмсықтың перистальтикасын пайдаланады. Зерттеулер көрсеткендей, шөпқоректі ағаш құрттарының тамақтану қарқыны тағамның болуына және ағын жылдамдығына байланысты. Ауыздың алдында кірпікшелермен қапталған ойыс орналасқан, ол судағы тағамды ауызға бағыттайды және жануарға оның дәмін сезуге мүмкіндік береді. Әрбір жарық U-тәрізді жарық арқылы жұтқыншаққа және дорсальды-латеральды тесік арқылы сыртқа ашылатын жең камерасынан тұрады (төмендегі схеманы қараңыз). Кірпікшелер суды жарықтар арқылы итеріп, тұрақты ағынды сақтайды. Жарықтарды қоршаған тіндер қан синустарымен жақсы қамтамасыз етілген.

Қозылар тәрізділер

Ағаш құрттарында қан айналымы жүйесі бар, және олардың жүрегі сонымен қатар бүйрек функциясын да атқарады. Ағаш құрттарының жабырқақ сияқты құрылымдары бар, олар тыныс алу үшін қолданылады, бұл алғашқы балықтардың жабырқақтарына ұқсас. Сондықтан, ағаш құрттары кейде классикалық омыртқасыздар мен омыртқалылар арасындағы байланыс деп есептеледі. Кейбіреулерінде омыртқалы жануарлардың анальдық құйрығына гомологты болатын, анальдық құйрық бар. Қызықтысы, оның үш бөлімді дене жоспары омыртқалыларда сақталмаған, бірақ алдыңғы нейрондық түтік анатомиясы кейіннен үш негізгі бөлікке бөлінген миға дамыды. Бұл ертедегі хордалы ата-бабалардың бастапқы анатомиясының бір бөлігі әлі де сақталғанын, тіпті ол әрқашан көрінбесе де, білдіреді. Бір теория бойынша, үш бөлімді дене барлық деутеростомалардың ортақ ата-бабасынан, тіпті деутеростомалар мен протостомалардың ортақ екі жақты ата-бабасынан шыққан болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, эмбриондағы гендік экспрессия барлық омыртқалы жануарлардың миын қалыптастыратын үш сигналдық орталықты бөліседі, бірақ олардың нейрондық жүйесінің қалыптасуына қатысудың орнына, дененің әртүрлі аймақтарының дамуын реттейді.

Филогения

Enteropneusta ішіндегі ішкі байланыстар төменде көрсетілген. Бұл ағаш 16S +18S рРНК тізбегінің деректері және әртүрлі көздерден алынған филогеномдық зерттеулерге негізделген.

Өмір салты

Адамдар бұта құрттарын тіршілік ету салтына байланысты сирек көреді. Олар теңіз түбіндегі U пішіндес қуыстарда, жағалаудан 10 000 фут (3 050 м) тереңдікке дейін тіршілік етеді. Құрттар сонда жатады, ал тұмсығы қуыстың бір тесігінен шығып тұрады. Бұта құрттары көбінесе баяу қазады. Тамақ алу үшін көптеген бұта құрттары құрттар сияқты органикалық заттар мен микроорганизмдері бар құмды немесе лайды жұтады (бұл шөгіндімен қоректену деп аталады). Су тасқанда олар артқы жағын бетке шығарып, өңделген шөгінділердің (құймалардың) спиральдерін шығарады. Кейбір бұта құрттарының тамақ алудың тағы бір тәсілі – судағы органикалық заттар мен микроорганизмдерді ұстау. Бұл сүзгі арқылы қоректену деп аталады. Оларда жұпталған жыныс бездері бар, олар жұтқыншаққа жақын орналасқан және жамбас тесіктерінің жанындағы кішкентай тесіктер арқылы гаметаларды шығарады. Аналығы көптеген жұмыртқаларды жәндіктей шырышты массаға ендіріп салады, содан кейін еркегі оларды сырттан ұрықтандырады, ал су ағындары массаны бұзып, жеке жұмыртқаларды таратып жібереді. Көптеген түрлерде жұмыртқадан планктондық дернәсілдер шығады, олардың денелері созылған және кірпікшелермен жабылған. Кейбір түрлерде олар тікелей ересектерге айналады, ал басқаларында – товария дернәсілі деп аталатын еркін жүзу кезеңі болады. Олар теңіз жұлдыздарының бипинария дернәсілдеріне өте ұқсас, денелерінің айналасында жиырылған кірпікшелердің жолақтары бар. Жұмыртқадағы бластуланың эмбриондық дамуы да теңіз егіздерінің дамуына өте ұқсас болғандықтан, бұл екі топтың арасындағы тығыз филогенетикалық байланысты көрсетеді. Бірнеше күн немесе апта өткен соң, дернәсілдің ортаңғы бөлігінде ойыс пайда болады, ал алдыңғы бөлігі сопақшаға айналады, ал қалғаны – мойын және денеге айналады. Дернәсілдер ақырында тұрақтап, кішкентай ересектерге айналып, қазба өмір салтын қабылдайды. Сакоглосс ковалевский сияқты кейбір түрлерде тіпті планктондық дернәсіл кезеңі де жоқ, олар тікелей кішкентай ересектер болып шығады.