Кіріспе

Пол Жозеф Бартез (11 желтоқсан 1734 – 15 қазан 1806) – француз дәрігері, физиолог және энциклопедияшы, тіршілік күші деп аталатын биологиялық теорияны дамытқан.

Өмір

Ол Монпельеде дүниеге келді, Нарбонна мен Тулузада білім алды және 1750 жылы Монпельеде медицинаны оқуға кірісті, 1753 жылы доктор ғылымын қорғады. 1756 жылы Нормандиядағы әскери госпитальға дәрігер болып тағайындалды, ол маршал д’Эстренің басқаруындағы бақылау армиясына қарасты болды, бірақ ауруханалық қызбаның күшті шабуылы оны осы қызметтен кетуге мәжбүр етті. 1757 жылы Вестфалия армиясының медициналық штабында оның қызметі қажет болды, онда ол кеңесші дәрігер қызметін атқарды, ал Парижге оралғаннан кейін «Journal des savants» және «Encyclopédie méthodique» журналдарының бірлескен редакторы болды. 1759 жылы Монпельеде медицина профессоры болды, ал 1774 жылы университеттің оқу орталығының басшысы болып тағайындалды. 1778 жылы ол ең танымал еңбегін – «Адам ғылымының жаңа элементтері» жариялады, онда ол «өмірлік принцип» терминін өмір құбылыстарының себебін білдіретін қолайлы термин ретінде қолданды, бірақ оның мәніне спиритуалистік немесе материалистік көзқараспен шектелмеді. 1780 жылы азаматтық құқық докторы ғылымын қорғап, Монпельедегі Жоғарғы сот кеңесшісі болып тағайындалды, бірақ көп ұзамай Парижге көшіп, патшаның кеңесші дәрігері болып тағайындалды. 1784 жылы ол Швеция Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Пол Жозеф Бартез Дени Дидро мен Д’Аламбердің «Энциклопедиясына» бірнеше мақалаларды өңдеуге немесе жазуға шақырылды. Француз революциясы басталғанда ол мүлкінің көп бөлігін жоғалтты, бірақ Наполеон оны жоғары бағалады және құрметтеді. Ол Каркассонға көшіп, теориялық медицинаны зерттеуге берілді. Осы оқшау орында ол әлемге «Nouvelle mécanique des mouvemens de l'homme et des animaux» еңбегін сыйлады, ол 1798 жылы жарық көрді. 1802 жылы ол «Қабыну ауруларын емдеу» еңбегін жариялады, содан кейін «Адам ғылымының элементтері» еңбегінің жаңа басылымын баспаға дайындаумен айналысты, оның жарық көргеніне ол араласты. Оның денсаулығы бірнеше жыл бойы нашарлап, Парижге көшірілгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды. Ол кітаптары мен қолжазбаларын 1810 жылы «Consultations de médecine» екі томдығын жариялаған Ж. Лордаға қалдырды. Оның «Трайт дю Бью» еңбегі де 1807 жылы, оның өлімінен кейін жарық көрді.