Кіріспе

Аполлония (көне грекше, койне грекше: Ἀπολλωνία, ἡ; қалалық этнос: Ἀπολλωνιάτης, Apolloniates; Аполлония; немесе Аполлония) – оңтүстік Иллириядағы ежелгі грек сауда отары, кейіннен тәуелсіз полис, одан соң рим қаласына айналған. Ол Аоос/Вьёс өзенінің оң жағалауында, Адриатика теңізінің шығыс жағалауынан шамамен 10 км қашықтықта орналасқан. Оның қираған орындары Албаниядағы Фиер округінде, Пожан ауылының жанында жатыр. Аполлония, бәлкім, осы атпен аталатын бірнеше ежелгі қалалардың ең маңыздысы болған. Бұл қала б.з.д. 600 жыл шамасында Коринфтен келген грек отарлаушылары мен, мүмкін, Коркирадан келгендері тарапынан негізделді. Олар жергілікті иллириялықтардың шақыруымен жағалаудағы көбінесе тастап кетілген жерде сауда орталығын құрды. Коринфтік отарлау саясаты салыстырмалы түрде либералды болғандықтан, жергілікті иллириялықтарды пайдалану немесе оларды қуудың орнына, өсіп келе жатқан Коринф халқына қолдау көрсету үшін ресурстарды игеруге басымдық берілді. Аполлония біртіндеп Коринфтен саяси тәуелсіздік алып, олигархиялық жүйе бойынша полис ретінде ұйымдастырылды. Аристотель Аполлонияның олигархиясын негізінен бастапқы отарлаушылардың ұрпақтарынан тараған, шағын грек элитасы жергілікті иллириялық халықты басқаратын жүйе деп сипаттайды. Б.з.д. II ғасырдан бастап Аполлония Рим Республикасымен одақтасып, бір кезде онда әскери базасын ұстады. Рим кезеңінде қала гүлденді, империяның түкпір-түкпірінен студенттерді тартқан грек философиясы, риторикасы және әскери дайындық мектебіне ие болды. Римнің бірінші императоры Октавиан Август жастығында Аполлонияда оқыған. Қала б.з. III ғасырында, жер сілкінісі салдарынан портының лайлануынан бастап құлдырауға ұшырады. IV ғасырда толықтай тастап кетілді. Қаланың аты Албанияның православиелік автокефалдық шіркеуінің қазіргі епархиялары тізімінде сақталып қалған (Аполлония және Фиер). Аполлония сонымен қатар латын шіркеуінің титулдық орталығы болып табылады. Қираған орындары 2003 жылдың 7 сәуірінде Албания үкіметінің қаулысымен археологиялық паркі деп жарияланды.

Атауы

Қоныс бастапқыда негізін қалаушысы Гиллак атымен Гиллакия (Γυλάκεια) деп аталды. Ол туралы бір ғана жазу және Византиялық Стефанның айтуынан басқа ешқандай ақпарат сақталмаған. Аполлония атауы б.з.д. 588 жылы қолданыла бастады және Аполлонға сілтеме жасайды. Бұл ежелгі грек әлеміндегі Аполлония деп аталатын 24 қаланың бірі болды. Ол, Аполлония деп аталатын басқа қалалардан Ἀπολλωνία κατ᾿ Ἐπίδαμνον (Аполлония kat' Эпидамнон) немесе Ἀπολλωνία πρὸς Ἐπίδαμνον (Аполлония pros Эпидамнон) деп аталуымен ерекшеленді, яғни "Эпидамносқа қарай Аполлония", жақын орналасқан Эпидамнос грек колониясына сілтеме.

Негізгі кезең

Аполлония орны стратегиялық тұрғыдан оңтүстік Иллирияда маңызды болды, себебі ол шығыс Адриатика жағалауын ішкі аймақтармен, ал солтүстік Адриатиканы Эгей теңізімен байланыстыратын ежелгі сауда жолының тоғысында орналасқан еді. Аймақтағы басқа жерлерге құрлықпен саяхаттауға мүмкіндік берген бұл ішкі жолдың маңызы грек отарлаушылары келгенге дейін болған, кейіннен ол Римнің Виа Эгнатия жолына айналды. Аполлонияның іргесі қаланғанға дейін осы жолмен ішкі аймаққа тасымалданған грек тауарларының саны өте аз болды. Аполлония некрополіндегі қабірден табылған Иллириялықтардың дене қалдықтары Аполлония аймағының алғашқы қоныстануы ерте қола дәуірінде басталғанын көрсетеді. Ерте қола дәуіріне тән үйінділердің болуы Иллириялықтардың Аполлонияны өздерінің территориясының бір бөлігі деп қарағанын көрсетеді. Ең ерте кездескен Ерте қола дәуірінің (ЭБА) үйіндісі б.з.д. 2679±174 жылға (2852–2505 б.з.д.) даралайды. Бұл қабірлер Адриатикалық Любляна мәдениетінің (Сетина мәдениетімен байланысты) оңтүстікке қарай таралуын көрсетеді, ол солтүстік Балкандардан Адриатика арқылы оңтүстікке қарай жылжыған. Осы қауым Монтенегрода (Ракица Куче) және Солтүстік Албанияда (Штой) ұқсас үйінділер салған. Адриатикалық үйінділерден табылған заттардың ішінде жергілікті түрде жасалған скрипка тәрізді бейнелер бар, олар Оңтүстік Грециядағы Ерте Цикладтық I (Гротта Пелос) мәдениетінде байқалған тенденциялардың ықпалында болған. Аймақ бойынша жүргізілген беткейлік зерттеулер отарлаушылық орнағанға дейін бұл аймақтың көптеп пайдаланылмағанын көрсетеді. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, Аполлонияның ішкі аймағындағы ең ерте грек керамикасы б.з.д. 7 ғасырдың ортасына жатады және толығымен Коринфтікке тән. Б.з.д. 7 ғасырдың үшінші және соңғы тоқсаны аралығында жасалған Коринфтік А типіндегі тасымалдау амфорасы, колонияның іргесі қаланғанға дейін, үйіндінің ішінде табылған, бұл Аполлония үшін отарлаушылықтан бұрынғы байланысты растайды. Колония құрылғанға дейін жергілікті халықтың тығыздығы туралы пікірлер қарама-қайшы. Грек отарлаушылары келген кезде Аполлонияның жанында тұрақты түрде қоныстанған жергілікті халық болмаған, немесе Аполлонияда және оның айналасында жергілікті қоныстар болған болса, олар өте шектеулі болған. Византиялық Стефан сақтаған ежелгі дәстүрге қарамастан, бұл жерді алғашқыда Иллириялықтар қоныстандырған деген нақты дәлелдер жоқ, грек отарлаушылары келгенге дейін грек емес халық қоныстанғандығын көрсететін мәліметтер табылмады. Темір дәуіріне тән грек емес керамиканың колониялық кезеңге дейінгі іздері өте сирек. Бұл үрдіс, Иллириялықтардың маусымдық түрде ғана қоныстанған, тайпалық құрылымға ие болған аймаққа сәйкес келеді.

Құрылтай және Архаикалық кезең

Аполлониядағы колония 200 коринфтік топпен, оикист Гилакс басшылығымен шамамен б.з.д. 600 жылы құрылды, бұл жерде бұрыннан сауда ошағы болған. Дж. Вилкс хабарлағандай, Коринф иллирийліктердің шақыруына жауап берген деседі. Stocker (2009) барлық мәтіндік деректер олай емес екенін көрсетеді, ал McIlvaine және басқалар (2013) мен Kyle және басқалар (2016) Хаммондтың ұсынысын келтіреді. Пикардтың (2013) пікірінше, отарлаушылардың аз саны иллирийлерге қаласа, осы аймақта отарлауға кедергі келтіру мүмкіндігін берген, сондықтан Аполлония жергілікті тұрғындардың мақұлдауымен құрылған, әсіресе отарлаушылар оларға сауда артықшылықтарын ұсынуы мүмкін болғандықтан. Алғашқы отарлаушылардың ішінде Коркирадан келгендер де болды. Уилкс (1995) мәлімдегендей, бұл жер иллириялық Таулантилердің аумағында орналасқан, ал Хаммонд (1997) мен Стокер (2009) бұл Таулантилер (немесе Партинилер) мен шығысқа қарайғы Биллиондер арасындағы шекарада орналасқан болуы мүмкін екенін айтады; екі автор да отарлаушылар осы екі бәсекелес иллириялық тайпа арасындағы антагонизмді пайдаланған болуы мүмкін екенін атап өтеді. Аполлония мен Эпидамнос Архаикалық дәуірде Адриатика теңізінде құрылған жалғыз грек колониялары және материктік гректер Ильирияда құрған жалғыз колониялар болып табылады. Аполлония батыстағы гректер құрған соңғы колониялардың бірі еді. Орынның таңдалуы стратегиялық маңызымен байланысты, ол Адриатиканың шығыс жағалауында солтүстік-оңтүстік сауда жолдарының қиылысында және Іллирия мен Македонияның ішкі аймақтарымен шығыс-батыс бағытында орналасқан; Отранто бұғазы арқылы ол Италия жағалауына жақын болды; сонымен қатар, Аос өзенінің жағасында орналасқандықтан, өзен портына ыңғайлы болды, және жақын маңдағы жерде жақсы жайылымдар мен аз халық қоныстанған жерлер болды. Полис Хаония (Эпирдің ең солтүстік бөлігі) мен Иллирия арасындағы маңызды мәдени шекарада орналасқан. Алғашқы қоныс аударушылардың бірінші қадамы Аполлонияның оңтүстік-шығысындағы төбені бақылауға алу болды, оны иллириялық тайпалар жайылым ретінде пайдаланған. Қоныс аударушылар төбені иллириялық малшылардан салық алып пайдаланды. Көптеген ғалымдардың пікірінше, отарлаушылар мен жергілікті тұрғындар арасындағы қарым-қатынас достық және өзара тиімді болды. Аполлония негізделгеннен кейін өсті, бірақ эллинистік кезеңге дейін шағын қала болып қалды. Коринфтік отарлау саясаты салыстырмалы түрде либералды болған сияқты, және жергілікті иллириялық халқты зорлықпен ығыстыру немесе пайдаланудың орнына, өсіп келе жатқан Коринф халқына қолдау көрсету үшін ресурстарды алуға бағытталған. Колонияға дейінгі Иллириялықтармен және Коринфтегі ежелгі гректермен салыстырғанда, археодемографиялық зерттеулер Аполлония халқының колонияға дейінгі Лофкендтің Иллириялық халқымен жақын екенін көрсетті; бұл колонияға дейінгі Иллириялықтардың колониялық Аполлония халқының генетикалық құрамына маңызды үлес қосқанын көрсетеді. Аполлония халқының шамамен 90%-ы фенотиптік тұрғыдан ежелгі грек Коринфтеріне қарағанда Иллириялықтарға жақын болды. Археологиялық жағдайлар Аполлонияда колония құрылғаннан кейін де Иллириялық әдет-ғұрыптар сақталғанын және Иллириялықтар мен ежелгі гректер арасында мәдени бірігу және/немесе аралас некелер болғанын растайды. Иллириядағы Аполлония кеңірек аймақтағы ең маңызды қалалық орталықтардың біріне айналды және Орталық Балқанға сауда қақпасы ретінде маңызды рөл атқарды. Аполлония, солтүстікке қарайғы Дирахиум сияқты, Брундизиум мен Солтүстік Грекия арасындағы ең ыңғайлы байланыс ретінде және Фракиядағы Салоники мен Византияға бағытталған Виа Эгнатияның батыс бастапқы нүктесі ретінде Иллириялық жағалаудағы маңызды портына айналды. Оның өз монета қағу орны болды, монеталардың бетінде сиырдың бозауын емізгені және кері жағында екі жұлдызды ою-өрнек бейнеленген, олар Дунай бассейнінен алыс жерлерде табылған.

Классикалық кезең

Аполлония б.з.д. 5 ғасырында өз монеталарын айналымға енгізді. Шамамен б.з.д. 450 жылы Аполлонияның аумағы Аполлониялықтардың Трониондағы жеңісінен кейін оңтүстікке қарай кеңейді, ол Амант тайпасының жерінің шекарасында, Аулон шығанағының жағалау аймағында орналасқан. Тронионды басып алу арқылы Аполлониялықтар екі мақсатқа жетті: олар өз аумағын Иллирияның ішкі аймағына қарай едәуір кеңейтті және пайдалы ақша көзіне ие болды. Бұл Аполлониялықтарға Аоос (қазіргі Вьоса) өзенінің саласы Шушица өзенінің төменгі аңғарына бақылауды жүзеге асыруға және Аоосқа Шушица құятын жердің шығысында орналасқан Нимфайон қасиетті орны мен қазіргі Селеницадағы битум кеніштерінің аумағын нығайтуға мүмкіндік берді. Осы кеңею арқасында Аполлония жаңа құнарлы жерлерді пайдаланудан пайда тапты. Тронионнан алынған олжамен Аполлониялықтар Олимпиадада өздерінің жеңісі мен жаулап алуын тойлау үшін ескерткіш орнатты. Бұл өзгеріс Аполлонияның жақын орналасқан Эпирот жерлеріне қарай күшінің артуының салдары болуы мүмкін. Аполлония жерінің оңтүстік-шығысында Биллион аймағымен шектесетін. Геродот пен Конон Евений немесе Пейтений есімді адам туралы әңгіме айтады, оған Хелиосқа арналған қасиетті қойларды күзету тапсырылған, бірақ қасқырлар шабуыл жасап, малды жойды. Евений ештеңе айтпады және жоғалған малды өтеу үшін басқа қойлар сатып алуды жоспарлады, бірақ басқа Аполлониялықтар бұл туралы біліп, оның көздерін жойды. Содан кейін Гелиос ашуланып, жер жеміс бермейтін болғандықтан аштық басталды; топырақ тек Аполлониялықтар Дельфи оракулымен кеңескеннен және соқыр адамға мүлікпен өтемақы төлегеннен кейін ғана қайта құнарлы болды, ал құдайлар оған пайғамбарлық сыйысын берді. Бұл шағын оқиға нақты өмірбаяндық оқиға емес, пайғамбарлықтың құдайлық бастауын көрсетеді.

Эллиндік кезең

Гелленизм дәуірінде Аполлония халқының айтарлықтай өсуін, қала құрылысының дамуын және кең ауқымды сауда желілерін бастан өткізді. Қаланың өркендеген кезеңінде оның шамамен 60 000 тұрғыны болған. Аполлония өзен порты ретінде стратегиялық жағдайда орналасқан және шамамен 10 шақырымға созылатын кең жазықтың үстінен билік еткен. Жергілікті иллирийлердің қала экономикасына жеке басты құл ретінде енгені немесе толыққанды құлдарға айналғаны әлі анық емес, бірақ бірінші нұсқа ықтимал. Аполлонияның аристократиялық қоғамы өз астанасы – Коринфпен ұзақ жылдар бойы ерекше байланыстарын сақтап келді. Эпиграфикалық деректерге сәйкес, притандар грек есімдерін сақтаған, бұл жергілікті аристократияның алғашқы отарлаушылардың естеліктерін сақтағанын көрсетеді. Жақын орналасқан Эпидамннан өзгеше, Аполлония ксенилазия саясатын жүргізді, яғни қоғамдық игілікке зиян келтіретін деп саналған шетелдіктерді елден қуды, бұл Лакедемон заңдарына ұқсас болды. Б.з.б. 3 ғасырында Аполлонияның айналасындағы аймақта жергілікті емес керамика қолданған халықтар тұрған. Бұл көршілес иллирийлердің материалдық мәдениеті эллинизацияланғанын көрсетеді, себебі сол кезде барлық өнімдер грек өнімдері ретінде жіктеліп келген. Қала құл саудасы, жергілікті шаруашылық және бір уақытта жүз кемеге дейін қабылдай алатын үлкен портының арқасында байлыққа ие болды. Қала сондай-ақ ежелгі заманда құнды саналған асфальттың жергілікті қорымен қамтамасыз етілді, мысалы, кемелерді герметикалық жабу үшін қолданылды. 2006 жылы қаланың сыртында орналасқан б.з.б. 6 ғасырдың соңына жататын ғибадатхананың қалдықтары табылды; қазіргі Албанияда табылған бес тастан салынған ғибадатхананың бірі осы. Кейінгі эллинистік кезеңде Аполлония экономикасы шаруашылықтардың көбірек таралуын қабылдады. Бұл кеңеюдің жаулау, кеңею, жергілікті халықтың ассимиляциялануы немесе отарлаушылар мен жергілікті халық арасындағы ынтымақтастықтың нәтижесі мекені белгісіз. Тағы бір мүмкін себебі – Аполлонияның өсуі мен аумақтық кеңеюі, кейінірек грек отарлаушыларының қосылуы, бірақ олар толыққанды азаматтық құқықтардан айырылған болуы мүмкін. Ол Помпейге қарсы азаматтық соғыста Юлий Цезарды қолдады, бірақ 48 ж.б.з. Помпейдің одақтасы Марк Юний Брутқа жеңілді. Кейіннен Август аталған Гай Октавий б.з.б. 44 ж. Аполлонияда Тарстың Афинодорынан білім алды; осы жерде ол Цезардың өлтірілуі туралы хабарды естіді. Қала Гай Октавийден бірқатар жеңілдіктер алды, бұл оның олигархиялық институттарын бекітті, олар Римдегі жаңа билік құрылымымен жақсы қабылданды. Аполлония Рим үкімдігі кезінде гүлденді және Цицерон өзінің «Филиппика» еңбегінде оны magna urbs et gravis, яғни «үлкен және маңызды қала» деп атады. Христиан діні қалада ерте кезеңде орнатылды, ал Аполлониядан келген епископтар 431 жылғы Эфес соборы мен 451 жылғы Халкидон соборында қатысты. Ол 6 ғасылғы Иероклдің «Синекдем» еңбегінде Ильирия провинцияларының 20 қаласының қатарында, Эпир Нованың бір бөлігі ретінде айтылған. Алайда, оның құлдырауы біздің заманымыздың 3 ғасырында басталды, сол кезде жер сілкінісі Аоос өзенінің бағытын өзгертіп, портының лайланып, ішкі аймақты безгекке шалдыққан батпаққа айналдырды. Ішкі батпақ кеңейген сайын қала өмір сүруге жарамсыз болып келді, ал жақын орналасқан Авлона (қазіргі Влора) қаласы маңыздырақ айналды.

Мұра

Аполлония 4-ші ғасырдың бізге дейінгі кезеңінде тасталып, тек монастырь болғандықтан, одан кейін қоныстанбаған. Осылайша, ежелгі заманның соңында қала көбінесе босады, тек шағын христиан қауымды қонақ етті. Бұл қауым (вероятно, ескі қаланың бір бөлігі болған) жақын төбеде Арденика монастырының бөлігі – Құдай ананың ұйықтауы шіркеуін салған. 1684 жылы монастырьда грек тіліндегі мектеп жұмыс істеді, ол сол кезде "жоғары білім" де берді. 1880 жылы да мектеп болды, бірақ студенттердің саны шектеулі еді. 2020 жылдың маусым айында белгісіз біреулер сайттың бір бөлігін қиратты. Екі бағана құлап, Нимфеумнің дерлік толық құлауына себеп болды. Сайт директорының сөзіне қарағанда, келтірілген зиян "қайта қалпына келтірілмейтін" болуы мүмкін және бұл COVID-19 карантині кезінде болған болуы мүмкін. Оқиғаны албан археологтары мен Албания президенті Илер Мета айыптады.

Епископтық тарих

400 жыл шамасында мұнда епископтық құрылған, бірақ 599 жылы жойылған. 431 жылы Ефес соборындағы қатысушылардың бірі Феликс болды, ол бірде Аполлония және Биллис епископы, екіншіде Аполлония епископы ретінде қол қойды. Кейбіреулер екі қала бір епископтық орынды құрады деп есептейді, ал басқалары ол, әдетте, тек Аполлония епископы болған, бірақ орын бос тұрған кезде (апостолдық әкімші) Биллиспен уақытша басқарған дейді. 448 жылы Константинопольде өткен собордың қатысушыларының бірі Paulus Episcopus Apolloniada al. Apolloniatarum, civitatis sanctae ecclesiae деп қол қойды, бірақ оның осы Аполлониямен байланысы бар-жоғы белгісіз. 451 жылы Халкидон соборында Евсевий қарапайым Аполлония епископы ретінде қол қойды. 458 жылы Византия императоры Лео I-ге Епир Нова епископтарының хатында Филохарис қолжазбаларда "Валлидус" деп аталған, ал редакторлар оны "Биллис" деп түзету керек деп санайды. Филохарис Аполлония епископы болып санала ма, жоқ па, бұл 431 жылы Феликстің лауазымын қалай түсінуге байланысты. Annuario Pontificio Аполлонияны титулярлық орын ретінде тізімдейді, осылайша ол бір кезде тұрғын епархия, Диррахиум архиепископтығының суфраганы болғандығын мойындайды. Биллиске мұндай мойындау берілмейді. Рим провинциясы Эпир Новустың митрополиті.

Мәдениет

Шамамен б.з.д. 450 жылы Аполлония Тронионға қарай кеңейді, оны жеңіп, оның аумағын бақылауға алды. Бұл жеңісті еске алу үшін Олимпияда ескерткіш орнатылды. Оны көп ғасырлар өткен соң келген Паузаний сипаттаған. Ескерткіш бес троялық және бес ахейлік батырдың бір-біріне қарама-қарсы тұрған композициясынан тұрды. Оларды ортада тұрған Зевс, Эос және Тетис қоршап алды, ал Аполлон мен троялықтарды қолдаған басқа да құдайлар оның оң жағында болды. Бұл ескерткіш Аполлонияның Троя соғысында троялықтарға көңіл бөлетін дәстүрді қабылдағанын көрсетеді. Бұл дәстүр Эпир және Оңтүстік Иллирияда аймақтағы троялықтардың қоныс салуымен байланысты мифологиялық түсініктерге негізделген. Б.з.д. II ғасырдан бастап Аполлония грек мәдениетінің маңызды орталығына айналды. Б.з.д. II ғасырда Агонотет ескерткіші деп аталатын ғимарат салынды. Онда он қабатты кавеа болды және ол кеңес отырыстары үшін Аполлонияның қалалық ғимараты ретінде пайдаланылды. Оның шағын сыйымдылығы Аполлонияның ерте рим дәуірінде де олигархиялық саяси құрылымын сақтап қалғанын көрсетеді.