Кіріспе
Химиялық қосылыс Киімді жұмсартқыш (американдық ағылшын тілінде) немесе киімді кондиционер (британдық ағылшын тілінде) – кір жуғыш машинада жуылғаннан кейін киімге қолданылатын кондиционер. Құрғақ матаға қолдануға арналған ұқсас, бірақ сұйылтылған препарат – бүктемеге қарсы спрей деп аталады. Киімді жұмсартқыш ашық ауада кептірілген заттардың қатаңдығын азайтады, кірге хош иіс қосады және/немесе маталарға антистатикалық қасиеттер береді. Кір жуғыш заттардан өзгеше, киімді жұмсартқыштарды кір жуу процесінде қолданылатын қосымша құрал деп қарастыруға болады. Сұйық киімді жұмсартқыштарды шаю циклы кезінде қолмен, машинадағы диспенсер арқылы (егер болса), диспенсерлік шарды пайдаланып немесе кептірілетін киімге (мысалы, сүлгіге) құйып, содан кейін кептіргішке салуға болады. Кір жуғыш машиналар маталарға, әсіресе мақта және жүн сияқты табиғи талшықтарға үлкен механикалық күш түсіреді. Мата бетіндегі талшықтар қысылып, тозады, ал бұл жағдай кірді ашық ауада кептіргенде қатаяды, нәтижесінде мата қатаң болады. Киім кептіргішін пайдалану жұмсарту әсерін береді, бірақ бұл киімді жұмсартқышпен қол жеткізілетін нәтижеден төмен. 2009 жылғы мәліметтерге сәйкес, АҚШ-тағы үй шаруашылықтарының шамамен 80%-ы механикалық киім кептіргішімен жабдықталған. Сондықтан, киімді жұмсартқыштар негізінен кірге антистатикалық қасиеттер беру және/немесе хош иіс қосу үшін қолданылады.
A fabric softener (American English) or fabric conditioner (British English) is a conditioner that is applied to laundry after it has been washed in a washing machine. A similar, more dilute preparation meant to be applied to dry fabric is known as a wrinkle releaser. A fabric softener reduces the harsh feel of items that were dried in open air, adds a fragrance to the laundry, and/or imparts anti static properties to textiles. In contrast to laundry detergents, fabric softeners may be regarded as a kind of after treatment laundry aid. Liquid fabric softeners may be added manually during the rinse cycle, automatically if the machine has a dispenser designed for this purpose, through use of a dispensing ball, or poured onto a piece of laundry to be dried (such as a wash cloth) which is then put into the dryer. Washing machines put great mechanical stress on textiles, particularly natural fibers such as cotton and wool. The fibers at the fabric's surface are squashed and frayed, and this condition hardens into place when drying the laundry in open air, giving the textiles a harsh feel. Using a tumble dryer results in a softening effect, but it is less than what can be achieved through the use of a fabric softener. As of 2009, nearly 80% of US households had a mechanical clothes dryer. As such, fabric softeners are primarily used there to impart anti static properties and/or a fragrance to laundry.
Әрекет ету механизмі
Киімді жұмсартатын заттар мата бетін электр қуатымен зарядталған химиялық қоспалармен қаптайды, бұл оның жіптерін беттен "тұрғызып", осы арқылы жұмсақ және көбіктік текстура береді. Катиондық жұмсартқыштар электростатикалық тартылыс арқылы талшықтар бетіндегі теріс зарядталған топтарға байланысып, олардың зарядын бейтараптайды. Ұзын алифалық тізбектер содан кейін талшықтың сыртына қарай тізіліп, майлау қасиетін береді. Киімді жұмсартатын заттар матаға антистатикалық қасиеттер береді, осылайша синтетикалық талшықтарда электростатикалық зарядтың жиналуын болдырмайды, бұл өз кезегінде маталарды қолдану және кию кезінде жабысуды, сықырлау дыбыстарын және шаңды тартуды болдырмайды. Сонымен қатар, киімді жұмсартатын заттар маталарды үтіктеуді жеңілдетеді және киімдегі әжімдерді азайтуға көмектеседі. Олар сонымен қатар кептіру уақытын қысқартады, нәтижесінде жұмсақ кір жуылғанда энергия үнемделеді. Бұған қоса, олар кірге жағымды хош иіс бере алады. Алғашқы құралымдарда өндірушілер эмульгатор ретінде сабындарды қолданды. Эмульсиялар әдетте мөлдір емес, сүтті сұйықтықтар болып табылады. Дегенмен, гидрофобтық фаза тамшылары айтарлықтай кішірек болатын микроэмульсиялар да бар. Микроэмульсиялар кішірек бөлшектердің талшыққа ену қабілетін арттырады. Өндірушілер көбінесе эмульгатор ретінде катиондық және иондық емес беттік белсенді заттардың қоспасын қолданады. Тағы бір тәсіл – полимерлік желі, яғни эмульсиялық полимер. Киімді жұмсартатын химиялық заттарға қоса, киімді жұмсартатын заттарға сіңіру үшін оңтайлы pH деңгейін сақтау үшін қышқылдар немесе сілтелер, силикон негізіндегі көбіктікке қарсы заттар, эмульсияны тұрақтандырғыштар, хош иісті заттар және бояулар кіруі мүмкін.
Катионды маталарды жұмсартқыштар
Жуу циклында қолданылатын жұмсартқыштардың құрамында, әдетте, негізгі белсенді компонент ретінде төртіншілік аммоний тобына жататын катиондық беттік белсенді заттар болады. Катиондық беттік белсенді заттар табиғи талшықтарға (жүн, мақта) жақсы жабысады, бірақ синтетикалық талшықтарға онша жабыспайды. Катиондық жұмсартқыштар жуғыш заттардағы аниондық беттік белсенді заттармен үйлеспейді, себебі олар бірігіп қатты шөкпе түзеді. Сондықтан жұмсартқышты жуу циклында қосу қажет. Киім жұмсартқыш матаның су сіңіру қабілетін азайтады, бұл сүлгілер мен микрофибра матаның жұмысына кері әсер етеді. Бұрын Еуропа, АҚШ және Жапониядағы көптеген жұмсартқыштардың белсенді заты дистеарилдиметиламмоний хлориді (DSDMAC) немесе оған ұқсас төртіншілік тұздар болған. Олардың нашар биодеградациялану қабілетіне байланысты, 1980 және 1990 жылдары олар лабильді эфирлік төртіншілік тұздармен алмастырылды. Құрамында 4–6% белсенді зат бар дәстүрлі жұмсартқыштар көптеген елдерде 12–30% белсенді заттан тұратын жұмсартқыштар концентраттарымен жартылай алмастырылды.
Анионды маталарды жұмсартатын заттар
Аниондық жұмсартқыштар мен антистатикалық заттар, мысалы, фосфор қышқылының моноэстерлері мен диэстерлерінің тұздары және майлы спирттерден болуы мүмкін. Олар көбінесе дәстүрлі катиондық жұмсартқыштармен бірге қолданылады. Катиондық жұмсартқыштар жуғыш заттардағы аниондық беттік белсенді заттармен үйлеспейді, себебі олар бірігіп қатты шөкпе түзеді. Сондықтан оларды шаю кезеңінде қосу қажет. Аниондық жұмсартқыштар аниондық беттік белсенді заттармен тікелей араласуы мүмкін. Басқа аниондық жұмсартқыштар смектит сазтарына негізделуі мүмкін. Кейбір қосылыстар, мысалы, этилендік тотықпен өңделген фосфат эфирлері, жұмсарту, антистатикалық және беттік белсенділік қасиеттерін бірге иеленеді.
Қауіптері
Киіз үйге арналған самын мен жуғыш заттар сияқты, мата жұмсартқыштары да тітіркенді дерматит тудыруы мүмкін. Өндірушілер терінің тітіркену қаупін азайту үшін бояулар мен хош иіс заттарынсыз кейбір мата жұмсартқыштарын шығарады. Мата жұмсартқыштарын тым көп пайдалану киімдерді өртке оңай тұтанатындай етеді, себебі көптеген жұмсартқыштар майға негізделген. Осы құбылысқа байланысты кейбір өлім жағдайлары тіркелген, сондықтан мата жұмсартқыштарын өртке төзімді деп белгіленген киімдерге қолдану ұсынылмайды.