Кіріспе
Jiří Paroubek (21 тамыз 1952 жылы туған) – чех саясаткері, 2005 жылдың сәуірінен 2006 жылдың қыркүйегіне дейін Чехия Республикасының премьер-министрі қызметін атқарған. Сондай-ақ ол 2006 жылдан бастап 2010 жылғы заңнамалық сайлаудан кейін отставкаға кеткенге дейін Чехияның Социал-демократиялық партиясын басқарды.
Jiří Paroubek (; born 21 August 1952) is a Czech politician, who was the prime minister of the Czech Republic from April 2005 to September 2006. He was also the leader of the Czech Social Democratic Party from 2006 until his resignation following the 2010 legislative election.
Ерте өмір және мансап
Парубек Оломоуц қаласында дүниеге келіп, Ян Неруда гимназиясында оқыған. 1970 жылы 18 жасында Чехословакияның Ұлттық фронтының құрамындағы Чехословакия Социалистік партиясына қосылып саясатқа қадам басты. 1986 жылы партиядан шығар алдында партиялық сатыда төменгі деңгейге жетті. Парубек бір жылдық әскери қызметін Оңтүстік Богемиядағы Прахатице қаласында армияның тамақтандыру қызметінің бастығы ретінде өткерді. 1976 жылы бітіргеннен кейін Парубек бірнеше мемлекеттік компанияда, соның ішінде Restaurace a jídelny компаниясында менеджер болып жұмыс істеді. 1979 жылы, коммунистік режимнің бақылау партияларының бірі – Чехословакия Социалистік партиясының атқару комитетінің мүшесі ретінде, коммунистік мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің (StB) назарына ілікті. Ол агенттермен үш рет кездесті, онда коммунистік үкіметке адалдығын білдіріп, «Хартия-77» сияқты оппозициялық топтармен келіспейтінін айтты. Оған үй жануары – парақұшақ құсының атымен «Роко» кодировкасы берілді, бірақ ол ешқашан құпия қызметпен ынтымақтастық туралы келісімге қол қоймады, ал 1982 жылдан кейін ынтымақтастық тоқтатылды, себебі Парубекте «жеткілікті әлеует пен байланыстар болған жоқ». 1989 жылғы қарашадағы «Барқыт революциясынан» кейін Парубек қайта құрылған Социал-демократиялық партияға (ČSSD) қосылды, ал төраға Жири Хорак оған басшылық лауазым берді. 1993 жылы партия төрағалығына кандидат болды, бірақ Милош Земаннан жеңілді. 2000 жылы Прага 8 округінен Сенатқа сайлауда төртінші орын алды. Парубек 14 жылдан астам Прага қалалық әкімдігінде жоғары лауазымдарды иеленді.
In 1979, as an executive committee member of the Czechoslovak Socialist Party, one of the puppet parties of the Communist regime, he attracted the attention of the communist state secret police (StB). He met agents three times in meetings where he allegedly expressed loyalty to the communist government and disagreement with opposition groups such as Charter 77. He was assigned the code name Roko, after his pet parakeet, but never actually signed a cooperation agreement with the secret police, and after 1982 the cooperation ceased, as Paroubek "did not have enough potential and contacts". Following the Velvet Revolution in November 1989, Paroubek joined the re established Social Democratic Party (ČSSD), and was given an executive post by chairman Jiří Horák. In 1993 he stood for chairmanship of the party but was defeated by Miloš Zeman. In 2000, he placed fourth in elections to the Senate of the Czech Republic in the Prague 8 district. Paroubek held senior positions in the Prague municipal government for over 14 years.
Премьер-министрлік
2004 жылдың тамызында Парубек Станислав Гросс үкіметінде аймақтық даму министрі болып тағайындалды. 2005 жылдың басында Гростың жеке қаржылық мәселелеріне байланысты үкіметтік дағдарыс туғаннан кейін, 2005 жылдың 25 сәуірінде Парубек оның орнын басып, Чехия Республикасының 6-шы премьер-министрі болды. 2005 жылдың 13 мамырында Парубек үкіметі депутаттар палатасындағы сенім дауысын қабылдады, барлық 101 коалициялық партия мүшесі үкіметті қолдады, ал 98 оппозициялық мүше және бір тәуелсіз депутат қарсы дауыс берді. Гросс үкіметінен көп өзгешеленбеген Парубек үкіметі 2006 жылдың маусым айында өткен парламенттік сайлауларға дейін елді басқарды. 2005 жылдың 30 шілдесінде CzechTek ашық техно-партизаны шамамен 1000 тәртіпсіздік полициясының күшімен таратылды, олар көзден жас шығаратын газ бен су шашыратқыштарды қолданды, себебі шараға қатысушылар жеке меншікке зиян келтірген деген айып тағылды. Полицияның бұл әрекеттері салдарынан 80-ге жуық адам және бірнеше полиция қызметкері жарақат алды, бұл Чехия ішкі істер министрлігі алдындағы наразылықтарға әкелді. Парубек бұрыннан бұл әрекетті қолдаған және кейіннен қорғаған, қатысушылардың "билейтін балалар емес, қауіпті адамдар" екенін мәлімдеді, бірақ президент Вацлав Клаус бұл рейдті сынады. Оппозициялық партиялар мен БАҚ үкіметті айыптады, кейбіреулері Парубек үкіметінің әрекеттерін 1989 жылы коммунистік үкіметтің студенттерге қарсы күш қолдануымен салыстырды.
Чехиядағы 2006 жылғы парламент сайлауындағы рөлі
Парубек 2006 жылғы сайлауда сайлау жетекшісі болып тағайындалды және мамыр айының ортасында өткен ČSSD партиясының съезінде 90% дауыспен жаңа төраға болып сайланды. Сайлау науқаны ЧССД, консервативті Азаматтық демократиялық партия (ОДС) және олардың партия басшылары арасындағы терең антагонизмнің нәтижесінде өте қатысушылыққа толы болды. 2006 жылдың мамыр айында Чехия полициясының ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес бөлімінің бастығы Ян Кубице жасаған есеп жарияланды. "Кубице есебі" деп аталған бұл құжатта Парубек қылмыстық әлеммен байланыста болды, сондай-ақ кісі өлтіруді жасыруға, полиция тергеуін қиындатуға және тергеушілерді қылмыстық жауапкершілікке тартуға тырысқаны айтылды. Есеп бастапқыда құпия деп танылды және Чехия Парламенті депутаттар палатасының тиісті комиссиясына ұсынылды, бірақ сайлау күніне төрт күн қалғанда жарияланды. Парубек оппозициялық ОДС-ты қастандық жасауда және "төңкерісшіл" тактика қолдануда айыптап, сайланған жағдайда кінәлілерді жазалайтынын мәлімдеді. Сайлаудан кейін Парубек: "ОДС көптеген заңдарды бұзудан тартынбады және оны сайлауға төрт күн қалғанда заң бұзудың осы айқын және қайталама фактісін анықтамау үшін қасақана жасады. Мен осы елдегі демократия 1948 жылғы ақпан айымен салыстыруға болатын ауыр араласуға ұшырағанын жариялауға міндеттімін. Тек бір айырмашылығы бар: көк түсті тоталитаризм қаупі бар" деді. Кейін Парубек бұл сөздері үшін көпшілік алдында өтініш айтты. Станислав Гросс премьер-министр лауазымынан кеткен кезде саялап зерттеулер ČSSD-ге қолдау шамамен 10% болса, партия сайлауда 32,3% дауыс алып, ODS-тен кейін екінші орынға ие болды. 9 қыркүйекте Парубек ОДС өзін қарапайым етуді жоспарлап отырғанын көрсететін құжатты жариялады. Парубек бұл құжаттың көзі туралы ақпарат беруден бас тартты.
Премьер-министр болғаннан кейінгі кезең
2006 жылғы сайлаудан кейін Парубек оппозициядағы ЧСДД (ČSSD) көшбасшысы қызметін сақтап, 2010 жылғы заңнамалық сайлау қорытындысы жарияланғаннан кейін 29 мамыр 2010 жылы дереу отставкаға кеткенге дейін осы лауазымда болды. Сайлаудан кейін Әлеуметтік демократтар депутаттар палатасындағы ең ірі партияға айналғанмен, үкіметтік коалиция құруға қол жеткізе алмады, содан кейін Парубек партия басшысы лауазымынан кетті. 2008 жылдың 9 қазанында Прагадағы «Монарх» мейрамханасында Парубектің «Чехия Республикасы, Еуропа және әлем – әлеуметтік демократтың көзімен» атты кітабының ресми тұсаукесері өтті. Іс-шара аяқталғаннан кейін, кәсіпкер Богумир Ďuričko мен карусель операторының ұлы Вацлав Кочка кіші арасында жанжал орын алды. Кочка оқиға кезінде қаза тапты. Ďuričko кісі өлтіргені үшін сотталды және 12,5 жылға бас бостандығынан айырылды. Жири Парубек бастапқыда оқиғаға қатысы жоқ екенін айтып, Ďuričko-ны танымайтынын және шараға шақырғанын жоққа шығарды. Алайда, Парубек пен Ďuričko арасындағы қарым-қатынас кем дегенде 2005 жылдан бері белгілі болды, ол кезде Парубек демалысын Ďuričko отбасымен өткізуді жоспарлаған, бірақ Ďuričko коммунистік құпия қызмет агенті екені белгілі болған соң жоспарларын тоқтатты. 2011 жылдың 7 қазанында Парубек ЧСДД-ден (ČSSD) шығып, сол айда «Ұлттық социалистер – 21 ғасырдың сол жақтары» атты жаңа партия құрды. Партия 2013 жылғы сайлауда депутаттар палатасына бірде-бір орын жеңіп ала алмағаннан кейін, Парубек 2014 жылдың қарашасында партиядан кетуі және саясаттан шығуы туралы хабарлады. 2017 жылы Парубек Әлеуметтік демократиялық партияға қайта қосылуға бірнеше рет тырысты. Алайда, оның өтініштері жергілікті және аймақтық партия өкілдері тарапынан ветоланды. 2018 жылдың маусым айында Парубек 2018 жылғы Сенат сайлауында Әлеуметтік демократтар партиясының үміткері болуға ниеттенді. Алайда, оның кандидатурасы партия комитеті тарапынан мақұлданбады. Содан кейін ол тәуелсіз үміткер ретінде қатысты. 2018 жылдың ақпан айында Парубек келесі чехиялық президенттік сайлауға қатысуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Ол 2018 жылғы Сенат сайлауында Остравада үміткер болуға шешім қабылдады. Ол ЧСДД-нің (ČSSD) қолдауын іздеді, бірақ кейіннен тәуелсіз үміткер ретінде сайлауға түсті. Ол дауыстардың 7%-ын алып, 7-орында болды, мандат жеңіп алмады. 2023 жылдың 23 ақпанында Парубек 2024 жылғы Еуропалық парламент сайлауы мен 2025 жылғы чехиялық заңнамалық сайлау алдында саяси спектрдің сол жағындағы партияларды біріктіру мақсатында «Наразылар» (Nespokojení) атты бастаманы іске қосты. Алайда, ол кейіннен парламенттен тыс «Чехияның әлеуметтік демократиясының егемендігі» партиясына қосылып, 2024 жылдың ақпанында партия төрағасы болды.