Кіріспе

Әскери география – географияның әскери мамандармен қатар, ғалымдар мен саясаткерлердің де геосаяси кеңістікті әскери тұрғысынан түсіну үшін пайдаланатын саласы. Осы мақсатқа жету үшін әскери географтар геосаясаттан бастап, физикалық жерлердің әскери операцияларға тигізетін әсеріне және әскери күштердің болуының мәдени және экономикалық салдарына дейін түрлі мәселелерді қарастырады. Тактикалық деңгейде әскери географ жер бедерін және жер астындағы су желісін зерттейді, осылайша жау су желісін шабуыл үшін пайдаланған жағдайда, әсіресе қалалық соғыста бөлімше кемсініп қалмайды. Стратегиялық деңгейде стратегиялық және әскери географияның дамып келе жатқан саласы қауіпсіздік және әскери салаларды өзгертетін адам және биофизикалық ортаның өзгеруін түсінуге бағытталған. Мысалы, климаттың өзгеруі әскери стратегияны, жоспарлауды және дайындықты одан әрі күрделендіруде. Әскерилердің жаңа міндеттеріне мыналар кіреді: азаматтық халықты қорғау (қорғауға жауапкершілік), әйелдер мен этникалық топтарды қорғау; гуманитарлық көмек көрсету және төтенше жағдайларға жауап беру (HADR); кибергеография сияқты жаңа технологиялар мен оқыту және операциялар салалары әскери географияны дамып келе жатқан маңызды салаға айналдырады. – Барон Де Жомини.

Әскери географияның тарихы мен дамуы

Әскери географияның ұзақ және практикалық тарихы бар. Мысалы, 1938 жылғы "Империялық әскери география" еңбегі колониялық империяның әскери географияға қатысты көзқарасын көрсетеді, оның арқасында империяның географиялық жағдайы, жауапкершіліктері және ұлттық немесе империялық қажеттіліктер үшін жұмылдырылатын ресурстар сипатталған. Экологиялық детерминизм, аймақтық география, географиялық ақпараттық жүйелер және география ғылымының өзі жүздеген жылдар бойы дамып, өзара байланысқан. 2000 жылдан бері география мен әскери географияның қайта жандануы – геосаясат, халықаралық қатынастар, тарихи география және географиялық тәсілдердің дамуымен байланысты ерекше үрдіс. Америка Географтар қауымдастығы мен Австралия Географтар институты әскери географияның кіші саласын дамытуға бағытталған қызығушылық топтарын құрған. 2018 жылы "Стратегиялық және әскери географияға Австралияның үлесі" жаңа австралиялық тәсілді ұсынды және тақырыптар мен нақты аймақтарға арналған тарауларды қамтыды.

Қала құрылысы

Ресейлік полковник Н. С. Олесик күрделі қалалық ортаны талдау саласын, әсіресе "әскери геоурбанистика" деп атайды. Дала аймағында бөлімшелер тек жер бедерімен, ауа райымен және жаумен күреседі. Ал қалалық соғыста жер бедері күрделене түседі, тұрғындар салған көптеген құрылыстармен және жердің өзгертілуімен толы болады, бұл әуеден көрінуді шектейді және құрлықтағы бөлімшелерге кедергі келтіреді. Көшелер тар болуы мүмкін, ал конвойлар ғимараттар арасындағы белгілі бір маршруттармен шектелуі мүмкін, онда олар жол жиегінде орналастырылған бомбалар мен шабуылдарға ұшырайды. Бөлімшелер жергілікті тұрғындармен қарым-қатынас жасауы керек, олардың кейбіреулері көмектесе алады, ал кейбіреулері қарсылық көрсетеді, ал қалғандары бейтарап болады немесе екі тараптың арасында қалады. Жерастылық партизандар жаудың көп адам тұратын аймақтарды бомбалауға немесе атуға бармайтынына үміттене алады.

Жер бедерінің түрлері

Жер бедерінің және оған байланысты климаттың бірнеше түрі кең таралған, олардың әрқайсысы әскерлерге әртүрлі әсер етеді.

Шөлдегі соғыс

Құрғақ климатта, әлемнің көптеген шөлді аймақтарындағыдай, құм ең маңызды мәселе болып табылады. Құм әскердің сумен қамтамасыз етілуіне кедергі келтіріп, теріден ылғалды тартып алады; сонымен қатар құм машиналардың, тіпті қарудың оқ ату механизмдерінің жұмысын бұзады. Жер бедері көбінесе тегіс, бірақ кейбір аймақтарда үлкен, құм төбелері кездеседі. Шөлдік ортада таулар да болуы мүмкін, мысалы Ауғанстанда және Израильдің кейбір аймақтарында. Таяу Шығыстағы үздіксіз қақтығыстарға байланысты АҚШ әскері әртүрлі әскер түрлері үшін формаларын жаңартты. Барлық формалар шөлде өте тиімді цифрлық камуфляж үлгісімен жасалған, ал стандартты жылтыр қара түсті бутстар орнына, ашық қоңыр түсті жұмсақ былғарыдан жасалған бутстар қолданылады. Бұл бутстар шөлдің күшті ыстығында салқындықты сақтайды.

Джунгли мен орман соғысы

Бұл аймақтардың жағдайлары шөлді аймақтардағы жағдайлардың керісінше. Мұнда мыңдаған түрлі флора мен фауна кездеседі, және ылғал әрқашан болуы қиындықтар тудырады. Ылғал шіру процесін жылдамдатады, сондай-ақ жаралардың судағы бактериялардың көптігінен жұғу ықтималдығын арттырады. Тиісті сүзгі жүйелері болған жағдайда әскердің сумен қамтамасыз етілуінде ешқандай мәселе туырмауы керек. Тығыз орналасқан ағаштар мен бұталар ауадан да, жерден де жасыруға мүмкіндік береді. Осы ортада, қалалық жер сияқты, шабуылдар оңай жасалады. Джунглиде таулар да болуы мүмкін, бірақ бұл таулар шөлдегі таулардан өзгеше құрылымға ие. Джунгли тауларында өсімдіктер өте көп, және оларға көтерілу әдетте қиынға соғады. Вертолеттер джунгли мен орманды аймақтарда өте тиімді көлік құралы екені дәлелденді; Вьетнам, әрине, осы мақсаттағы сынақ полигоны болды. Танктер мен басқа да техника тығыз ағаштардың арасымен және айналасында маневр жасауда қиындыққа тап болады, ал көптеген әскери ұшақтар ағаштардың арасынан жерді анық байқау үшін тым жылдам ұшады.

Қысқы соғыс

Соғыстың бұл түрі географиялық емес, климаттың осы нақты ерекшеліктеріне негізделген. Соғыс кезінде суынудан гөрі жылыну қиынға түседі. Тіпті орманды аймақтарда да қысқы ауа-райы болуы мүмкін. Осындай соғыс үшін қысқы жағдайларда арнайы даярланған сарбаздар бар. Бұл жағдайлар қалыңдатылған, демек, жылырақ форма киюді талап етеді, сондай-ақ қару-жарақтарды да суықта жұмыс істеуі үшін қосымша құрылғылармен жарақтандыру қажет.

Таудағы соғыс

Екі таудың екеуі де бірдей емес, бірақ биікке көтерілген сайын оттегі азаяды. Тауға шайқасу өте қауіпті болуы мүмкін. Қар көшкіні, тас құлауы, тік жарлар және жоғарырақ беткейлерден шабуылдар болуы мүмкін, сондай-ақ таудың ішінде, мысалы Ауғанстандағыдай, үңгірлерге тап болуға дайын болу керек.

Саз

Балшық – барлық әскерлерге ортақ қауіп. Ол әуе күштерін пайдалануға кедергі келтірмесе де, құрлықтағы қозғалысты баяулатып, кейде толығымен тоқтатады. Әлем бойынша батпақтың ең көп кездесетін мезгілі – көктем. Қысқы қардың еруіне және осы маусымның жаңбырларын қосу арқысымен жер өте жұмсақ болады, ал әскери техника тиісінше жабдықталмаған жағдайда кез келгені батпаққа сіңіп кетуі мүмкін. Бірақ, батпақ әрқашан көктеммен байланысты емес. Керісінше, әлемнің кейбір аймақтарында ол мұссондарға байланысты пайда болады.

Кемежайлар

Теңіз портын қорғау, әсіресе оны басып алу немесе қорғау мақсаты болғанда, құрлықтағы қаланы қорғаудан гөрі қиындықтар көп. Портқа құрлықтан, әуеден бөлек, теңізден де қауіп төнеді. Порт – жау басқыншылық бастағанда әскердің міндетті түрде басып алуға тиіс маңызды нысаны. Портты қаншалықты жылдам басып алса, соғұрлым тез оны үлкен мөлшердегі күштер мен материал жеткізу үшін пайдалануға болады. Бірақ қиындық – жау портты саботаж жасап, кіреберісін қирату арқылы немесе порттың ішіне миналар орналастыру арқылы бұрын басып алмау. Портты қорғау қиын міндет, себебі жау сіздің орналасқан жеріңізді әуеден де, теңізден де бақылай алуы мүмкін. Көптеген елдердің қорғаныс жүйесінде порт шеткі аймақта орналасқан, әсіресе теңіз күштері орналасқан болса немесе болмаса. Портты қорғаудың ең тиімді жолдары – жақын жерде әскери әуежайлардың болуы, портта тұрақты түрде теңіз күштерінің орналасуы және егер жау қорғанысыңызды бұзып өте алса, портты олар үшін қолданусыз етуге дайын болу.

Жағажайлар

Жағажайлар әрқашан қонуға қолайлы орын болған. Табиғи түрде беткейлі жағажайлар әскерлер мен бронетранспорттық құралдарды түсіру үшін жиі пайдаланылады. Бірақ, көбінесе олар миналармен және басқа да танкке қарсы қорғаныс құрылғыларымен тосылып қойылуы мүмкін. Бұл оларды қону үшін жоғары тәуекелді орынға айналдырады, алайда ескерту болмаса, жағажайға қону жау территориясына өте тиімді жол болуы мүмкін.

Теңіз жарлары

Бұл санатқа шахталарды есептемегенде, бұрынғы санатқа қолданылатын ережелер осыған да қатысты. Мұнда көліктік қарсы миналарға іс жүзінде қажеттілік жоқ, сондықтан қорғаныс бронетранспортты шабуыл туралы көп алаңдамай жоспарлануы мүмкін.

Ресурстар; болашақ тұтану нүктелері

Таяу Шығыста көптеген құнды ресурстар бар, олар үшін ірі мемлекеттер әлемде қорлар азая бастағанда бәсекелесе алады. Бірінші шығанақ соғысы – АҚШ-тың Парсы шығанағының бай мұнай кен орындарына қол жеткізуін қорғау үшін соғысқа баруға дайын екендігінің мысалы болды. Күшті әскери қатысу кейбір басшыларды АҚШ-қа арзан мұнаймен көмектесуге итермеледі, бірақ уақыт өте келе бұл күштер мұсылман әлеміне қауіп ретінде қарала бастады. 2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі шабуылдар Ауғанстан мен Иракқа басып кіру арқылы аймаққа жаңа қақтығыстар әкелді. Мұнайға байланысты әлемдегі басқа да маңызды аймақтар – Венесуэла, Каспий теңізі аймағы, сондай-ақ Вьетнам мен Қытайдың жағалауындағы мұнай кен орындары. Бүгінгі таңда, әсіресе дамыған елдерде өмір сүретін адамдар үшін соғысқа себеп болатын басқа ресурстардың бар екеніне сену қиын. Бірақ ең құнды және қажетті ресурс – су, ал әлемнің кейбір аймақтарында оны алу өте қымбатқа түседі. Су дауларынан туындауы мүмкін ең айқын аймақтар шөлді жерлер болар еді, бірақ қазіргі уақытта Таяу Шығыстағы ең құнды сұйықтық – мұнай. Дегенмен, мұнай мәңгілік емес, егер адамдар аман қалғысы келсе, оларға су керек. Бірнеше рет өзеннің жоғары жағындағы елдер өзеннің төменгі жағындағы елдерді судан айыру үшін өзендерге бөгеттер салумен қорқытты. Бұл Нил және Иордан өзендерінің жағдайында да осылай болды, және екі жағдайда да нәтиже бірдей болды: өзеннің төменгі жағындағы елдер мұндай оқиға орын алса, кек алумен қорқытты. Жер шарындағы ауа райының жылынуы жалғасып, ауа райының өзгеруі күшейе түсуде, бұл кейбір аймақтарда ауыр құрғақшылыққа әкеледі. Мұндай апат болған жағдайда, су алуға мүмкіндіктері болмағандықтан, адамдар әрекетсіздікке түсуі мүмкін. Су – бұл планетадағы жалғыз қажеттілік емес. Орман да солай. Бұл тығыз орманды аймақтар үнемі азайып келеді, ал мұнай қорлары таусылғанда, адамдар қыста жылынуға мұқтаж болады. Олар жылу үшін ағаштан отынды негізгі көз ретінде пайдалануға қайта оралуы мүмкін. Орман азаюына байланысты көршілес елдер өз халқының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін осы ресурс үшін бір-біріне қарсы тұрады. Латын Америкасы мен Тынық мұхиты аралдарындағы орман – осы ресурс үшін ең маңызды аймақтар, бұл әлемдік мұнай қорларына байланысты осы аймақтардағы және айналасындағы жағдайдың шиеленісуіне байланысты. 2002 жылғы «Жаңа күн» фильмінде «қанды алмастар» термині фильмнің негізгі тақырыбы болып табылады. Фильмде алмастар заңсыз қару-жарақ саудасын қаржыландыруға және «Икар» ғарыш қаруын салуға қолданылатын валюта болып табылады. Африкадан шығатын алмастардың пайдалануы туралы бейнеленген сурет көп жағдайда шындыққа сәйкес келеді. «Қанды алмастар» термині халықаралық деңгейде танылған компания арқылы сатылмаған алмастарға қолданылады. Олар «қанды алмастар» деп аталады, өйткені Африкадағы соғыс басшылары оларды сату үшін, одан да көп байлыққа ие болу және соғысты жалғастыру үшін қару-жарақ алу үшін күреседі. Оңтүстік Африкадағы алтын кен орындары да осыған ұқсас жағдайға тап болады. Көптеген соғыс басшылары өздерінің табысты істерін қаржыландыру үшін кен орындарының мол байлығын бақылауға ұмтылады.