Венесуэладағы ЛГБТ+ қауымының құқықтық жағдайы

Кіріспе

Венесуэладағы лесбияндар, гейлер, бисексуалдар және трансгендерлер (ЛГБТ) адамдары ЛГБТ-ге жатпайтын тұрғындарда кездеспейтін заңдық қиындықтарға тап болады. Венесуэлада бір жынысты жыныстық қатынас, ерлер арасында да, әйелдер арасында да заңды, бірақ бір жынысты жұптар мен бір жынысты жұптар басқаратын отбасыларға қарама-қарсы жынысты некеде тұрған жұптарға берілетіндей заңдық қорғау қарастырылмаған. Сондай-ақ, 1999 жылдан бері бір жынысты некелер мен фактілік одақтар конституциялық түрде тыйым салынған.

Бір жынысты жыныстық қатынастың заңдылығы

Венесуэла тәуелсіздік алғаннан бері гомосексуализмге ешқашан жаза тағайындалмаған, Венесуэла Боливиямен бірге Оңтүстік Америкадағы тәуелсіз мемлекеттер құрылғаннан бері гомосексуализмді қылмыстық қылмыс деп танымаған жалғыз екі ел. Дегенмен, "бос жүргендер мен қарақшылар туралы заң" (20 ғасырда Еуропа мен Латын Америкасындағы қылмыстық құқықтан бұрынғы мінез-құлық заңдары) аясында жағдай шамалы өзгерді; Венесуэлада, Испаниядан өзгеше, бұл заң тікелей гомосексуалдарға қатысты емес, бірақ Amnesty International хабарлағандай, кейде гомосексуалдарға, трансгендерлерге және/немесе транссексуалдарға, сондай-ақ жалпы секс-жұмыскерлерге қолданылды. "Әкімшілік актілер" арқылы осы заңға тап болған адамдар сотсыз "арнайы қамау орындарындағы" "қайта тәрбиелеу бағдарламаларына" жіберуге болатын, бұл Испанияны қоса алғанда көптеген басқа елдерде де болған. Бұл заң 1997 жылы Жоғарғы Сот тарапынан конституцияға қайшы деп жарияланды. Көліктік жас шамасы барлыққа бірдей – 16 жас.

Бір жынысты адамдардың арасындағы қатынастарды тану

Венесуэланың 1999 жылы қабылданған Конституциясы некені ер адам мен әйел адам арасындағы одақ ретінде анықтайды, осылайша бір жынысты некеге конституциялық түрде тыйым салады. Конституцияның 77-бабында мынадай делінген:

Сонымен қатар, Венесуэла заңдарында бір жынысты жұптарды заң жүзінде тану туралы нақты ережелер жоқ. 2003 жылы ЛГБТ үкіметтік емес ұйымы Unión Afirmativa (Аффирмативтік одақ) бір жынысты серіктестер үшін экономикалық құқықтарды (пенсиялар, мұрагерлік, әлеуметтік қамсыздандыру, ортақ шаруашылық және т.б.) заңды түрде тану туралы Жоғарғы Сотқа шағым түсірді. 2008 жылдың 28 ақпанындағы шешімде «бір жынысты серіктестер азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды толыққанды пайдаланады, бірақ олар еркек пен әйел арасындағы ресми емес қарым-қатынас немесе некеге ұқсас ерекше қорғауға ие емес, яғни гетеросексуалды серіктестермен салыстырылатын жағдайда. Дегенмен, Ұлттық Ассамблея – бір жынысты серіктестердің мұндай құқықтарын қорғау үшін заң шығаруға өкілетті мемлекеттік орган» делінген. Бұл шешімде бұл құқықтар Венесуэла Боливариан Республикасы Конституциясына сәйкес келетіні де көрсетілген. 2009 жылдың 20 наурызында Депутаттар палатасының мүшесі Ромелия Матуте Ұлттық Ассамблеяның бір жынысты одақтарды заңдастырып, оларды гендерлік теңдік туралы органикалық заңның бөлігі ретінде asociaciones de convivencia (бірлесе өмір сүру) ретінде тануы мүмкін екенін мәлімдеді. Бұл бастама талқыланбады. Азаматтық қоғам трансгендер адамдардың жеке басын тану және осы мәселеге қатысты басқа да бастамаларды Ұлттық Ассамблеяға ұсынды, бірақ ресми талқылау өте жоқ. 2014 жылдың 31 қаңтарында азаматтық кодексті реформалау туралы заң жобасы талқыланған кезде ЛГБТ белсенділері бір жынысты некелерді заңдастыруға бағытталған ұсыныс енгізді. 2015 жылдың қаңтарында елдің Жоғарғы сотына некеге тұру құқығына қатысты сот процесі басталды. 2016 жылдың 28 сәуірінде Жоғарғы Сот бұл істі қарауға келісті. Сот процесі Азаматтық кодекстің 44-бабын конституцияға қайшы деп жариялауға бағытталған, себебі онда Венесуэлада некеге тек ер адам мен әйел арасында ғана рұқсат етіледі делінген. 2016 жылдың маусым айында Венесуэланың оппозициясы азаматтық одақ туралы заң жобасын әзірлеуге кірісетінін мәлімдеді. Комитет мүшелерінің бірі жаңа заң жұптарға белгілі бір жеңілдіктер алуға мүмкіндік беретінін айтты. 2017 жылдың қарашасында президент Николас Мадуро бір жынысты некеге жеке қолдау білдіріп, Конституциялық Ассамблея бір жынысты некелерді заңдастыру мәселесін талқылауға келісетінін мәлімдеді. 2018 жылдың қыркүйегінде Конституциялық Ассамблеяның мүшесі Герман Эскара Венесуэланың жаңа Конституциясына сәйкес бір жынысты некеге рұқсат беру туралы талқылаулар жүргізіліп жатқанын және Ассамблеяда көпшілік қолдау бар екенін хабарлады. Жаңа Конституция бойынша талқылау 2018 жылдың соңында немесе 2019 жылдың басында басталуы күтілген, бірақ содан бері кейінге шегерілді.

Also, there is no legal recognition of same sex couples explicitly in Venezuelan law. In 2003, an LGBT NGO called Unión Afirmativa (Affirmative Union) submitted an appeal to the Supreme Court for legal recognition of economic rights (pensions, inheritance, social security, common household, etc.) for same sex partners. The ruling, issued on 28 February 2008 despite recognizing that "same sex partners enjoy all of the rights, civil, political, economic, social and cultural rights they do not have special protection similar to concubinage or marriage between a man and a woman, that is, in the same terms than heterosexual partners have. Notwithstanding this, the National Assembly is the government body with the mandate to legislate to protect such rights for same sex partners." The decision also indicated that these rights were covered under the Constitution of the Bolivarian Republic of Venezuela. On 20 March 2009, Chamber of Deputies member Romelia Matute announced that the National Assembly would explicitly legalize same sex unions and recognize them as asociaciones de convivencia (association by cohabitation) as part of the Gender and Equity Organic Law. This initiative was never discussed. Further other initiatives concerning this subject and recognition of identity of transgender people were submitted by the civil society to the National Assembly, but no formal discussion has ever taken place. On 31 January 2014, during a debate on a civil code reform bill, LGBT activists submitted a proposal seeking to legalize same sex marriage. In January 2015, a lawsuit for the right to marry was filed before the country's Supreme Court. On 28 April 2016, the Supreme Court announced it would hear the case. The lawsuit sought to declare Article 44 of the Civil Code unconstitutional because it stated that marriage was only legally valid between a man and a woman in Venezuela. In June 2016, Venezuela's opposition announced that it would work on a civil union bill. A prominent committee member said that the new Registry Law would allow couples to seek some benefits. In November 2017, President Nicolás Maduro expressed his personal support for same sex marriage, and said that the Constituent Assembly would agree to discuss legalising same sex marriage. In September 2018, Hermann Escarrá, a member of the Constituent Assembly, said that there are currently discussions to allow same sex marriage under the new Constitution of Venezuela, and that there is majority support in the Assembly. Discussion on the new Constitution was expected to begin at the end of 2018 or early 2019, but has been postponed since then.

Бала асырап алу және бала тәрбиесі

Венесуэладағы бір жынысты жұптар бала асырап алуға құқығы жоқ. Дегенмен, лесбиян жұптарына ЭКО жасауға рұқсат беріледі. 2016 жылдың 15 желтоқсанында Жоғарғы Сот бір ұл баланың екі анасының тегімен Венесуэла азаматтық тіркеліміне тіркелуі мүмкін деген шешім қабылдады. Сот Конституцияның 75-бабына сүйене отырып, мемлекеттің барлық отбасыларға, соның ішінде бір жынысты отбасыларда туған балалар мен жасөспірімдерге ешқандай кемсітусіз қорғау беруге міндетті екенін мәлімдеді. Бұған қоса, мұндай балалар әдеттегі отбасыларда туған балаларға берілген барлық құқықтар мен кепілдіктерге ие болуы керек. Енді Венесуэлада бір жынысты ата-аналары бар балаларды ата-аналарының екеуінің де тегімен тіркеуге болады, ата-аналары биологиялық туыс болса да, болмаса да.

Азық-түлік қорғау

Венесуэлада ЛГБТ адамдарын кемсітуден қорғайтын заңдық құралдар кейбір нақты салаларда ғана бар (жұмыс орындары, жалға берілетін тұрғын үйлер және банк жүйесі). Дегенмен, тіпті қорғаныс шаралары болған жағдайда да, бұл заңдарда кемсітушілік пен теңсіздікті алдын алуға бағытталған нақты және тиімді стратегияларды іске асыру тетіктері қарастырылмаған. 2012 жылдан бері Еңбек туралы органикалық заңда жыныстық бағдарына негізделген кемсітушілікке тыйым салынған. Бұрын, 1996 жылы "жыныстық таңдау" негізіндегі еңбек құқығындағы кемсітушілік заңсыз деп танылған. Халық билігі туралы органикалық заңның 4-бабы (2010 ж.) былай демелі: "Халық билігі адамдардың өмірін және әл-ауқатын қамтамасыз етуге, олардың әлеуметтік және рухани дамуы үшін қажетті тетіктерді құруға, әрбір адамның жеке тұлғасын еркін дамытуға, өзінің мақсатына жетуге, адам құқықтарын пайдалануға және жоғары әлеуметтік бақытқа ие болуға тең мүмкіндіктер жасауға бағытталған; этникалық тегіне, дініне, әлеуметтік жағдайына, жынысына, жыныстық бағдарына, гендерлік сәйкестігі мен көрінісіне, тіліне, саяси көзқарастарына, ұлттық тегіне, жасына, экономикалық жағдайына, мүгедектігіне немесе кез келген басқа жеке, құқықтық немесе әлеуметтік жағдайға байланысты кемсітушілікке жол берілмейді, егер бұл жағдайлар адам құқықтарын тануды, пайдалануды немесе жүзеге асыруды жоятын немесе шектейтін болса". Банктік сектор мекемелері туралы заңның 173-бабы (2010 ж.) "гендерлік сәйкестік немесе гендерлік көрініс" ұғымдарын кемсітуге қарсы қорғалатын санаттар ретінде қарастырады. 2011 жылы қабылданған Тұрғын үйді жалға беруді реттеу және бақылау туралы заңның 5-бабында кемсітушілікке тыйым салынған және жыныстық бағдары мен гендерлік сәйкестігіне байланысты кемсітуге ұшырау қаупі бар ерекше осал топтар қорғалады. Венесуэланың 1999 жылғы жаңа Конституциясын қабылдау процесінде кемсітушілікке қарсы ережелер ұсынылған; алайда, Рим-католик шіркеуінің күшті қарсылығына байланысты олар соңғы нұсқадан алынып тасталды. 2001 жылы оларды Конституцияға енгізуге тағы да тырысулар жасалды. 2002 жылы президент Уго Чавес оларды қабылдамағанын өкінетінін білдіріп, болашақта конституциялық реформалар кезеңінде оларды қарастыру мүмкіндігі бар екенін мәлімдеді. 2007 жылғы Венесуэланың конституциялық референдумында жыныстық бағдарына негізделген кемсітушілікке тыйым салу жоспарланған, бірақ әлеуметтік және экономикалық шараларды қамтитын екі реформалық пакет те тартыспен жеңіліске ұшырады. 2009-2015 жылдар аралығында көптеген ЛГБТ ұйымдары Ұлттық Ассамблеяға теңдік туралы заң қабылдауды ұсынды, бірақ ұсынылған кемсітушілікке қарсы заңдар күн тәртібіне енген жоқ.

In Venezuela, few legal instruments, in some specific areas (workplace, rental housing, and banking system), protect LGBT people from discrimination. However, even when protections do exist these laws lack mechanisms to implement real and effective strategies to prevent discrimination and inequality. Since 2012, the Organic Labor Law, prohibits discrimination based on sexual orientation. Previously, discrimination in labor on the basis of "sexual option" was outlawed in 1996. Article 4 of the Organic Law of the People's Power (2010), states that "The Popular Power is designed to ensure the life and welfare of the people, by creating mechanisms for their social and spiritual development, ensuring equal conditions for everyone freely develop their personality, direct their destination, enjoy human rights and attain the supreme social happiness; without discrimination on grounds of ethnic origin, religion, social status, sex, sexual orientation, gender identity and expression, language, political opinion, national origin, age, economic status, disability or any other personal, legal or social circumstance which has the effect of nullifying or impairing the recognition, enjoyment or exercise of human rights and constitutional guarantees." Article 173 of the Law for Banking Sector Institutions (2010), includes "gender identity or expression" as protected categories against discrimination. Article 5 of the Law for the Regulation and Control of Housing Leasing, enacted in 2011, bans discrimination and provides protection to those who are especially vulnerable, or vulnerable to discrimination on the basis of sexual orientation and gender identity, among others. In the process leading up to the adoption of the new 1999 Venezuelan Constitution, anti discrimination provisions were proposed; however, due to forceful opposition from the Roman Catholic Church, they were dropped from the final draft. In 2001, there were renewed attempts to include them in the Constitution. In 2002, then President Hugo Chávez voiced his regret for their exclusion, signaling that they may be included in future rounds of constitutional reform. The Venezuelan constitutional referendum in 2007 would have outlawed discrimination based on sexual orientation but both of the two reform packages, which covered a wide range of social and economic measures, were narrowly defeated. Many LGBT groups have proposed to the National Assembly to legislate on equality since 2009 to 2015, the proposed anti discrimination laws have never been considered in the agenda.

Гендерлік сәйкестік және өзін-өзі көрсету

2016 жылдың қыркүйегінде, сәйкестендіру және көші-қон істері жөніндегі әкімшілік қызмет (SAIME), Қоғамдық министрліктің өтініші бойынша, трансгендер адамдар өздерінің гендерлік идентификациясына сәйкес жаңа жеке куәлік алуға құқылы екенін мәлімдеді. Жеке куәліктегі фотосурет адамның білдіретін гендеріне сай болуы керек, биологиялық жынысына қарамастан. Дегенмен, 146-бапты қолдануға қатысты әкімшілік тәртіп немесе механизм әзірге жоқ, сондықтан трансгендер адамдар өз жеке куәліктеріндегі мәліметтерді өзгерте алмайды. 2017 жылы Венесуэланың Жоғарғы соты, адамдар тобының атын және гендерін өзгертуге мүмкіндік беруге бағытталған конституциялық шараны қабылдады. Әрбір жағдай жеке қарастырылады, ал барлық тараптарға туу туралы куәліктің нотариалды куәландырылған көшірмесі және маман берген, ниетті гендерлік идентификацияның дұрыстығын растайтын психиатриялық және психологиялық қорытынды ұсыну қажет. Алайда, сот конституциялық шараға қатысқан адамдардың атын және гендерін әлі өзгертуге рұқсат берген жоқ.

Әскери қызмет

ЛГБТ адамдары 2023 жылдың 16 наурызындағы Жоғарғы Соттың шешімінен бастап әскери қызметке ашық түрде қабылдануда. Бұл шешім 1998 жылдан бері қолданылып келген Әскери сот кодексінің 565-бабын жойды, ол бұрын бір жынысты сексуалдық қатынасты тыйым салған. Сот заңның конституцияға қайшы келетінін және көбейткіштік сексуалдық қатынасты тыйым салу Конституция мен адам құқықтары жөніндегі халықаралық келісімдерге қарсы екенін анықтады. 565-бапта былай делінген: «Өз беделін түсіретін немесе оны түсіруге жол беретін әрекеттер жасаған немесе заңмен бекітілген тәсілдермен оны тоқтатуға тырыспаған лауазымды тұлға бір жылдан үш жылға дейін бас бостандығынан айырылып, Қарулы Күштерден шығарылады. Табиғатқа қарсы сексуалдық акт жасаған әскери қызметшілерге де осы жаза қолданылады». Бұрын әскери қызметшілердің гомосексуалдығы үшін мазақтауға ұшырағандары немесе жұмыстан босатылғандары туралы бірнеше жағдай белгілі болған.

Тұрғын үй жағдайы

2000 жылдан бері Халықаралық гомофобияға қарсы күрес күні аталып өтіледі, ал жақында үкімет алғаш рет мақтан парадына қатыса бастады. Дегенмен, полицияның зорлық-зомбылығы мен жұмыс орнындағы гомофобия күрделі мәселе болып қалуда. 2015 жылғы парламент сайлауында трансгендер белсендісі Тамара Адриан «Халықтық ерік» партиясынан Ұлттық Ассамблеяның балама депутаты болып сайланды. Ол Уругвайлық Мишель Суарес Берторадан кейін Латын Америкасындағы ұлттық заң шығарушы органға сайланған екінші трансгендер мүшесі атанды. Адриан бірнеше рет бір жынысты некелерді заңдастыру және ЛГБТ+ адамдарын қорғауды күшейту мақсатында заң жобаларын ұсынуға ниетті екенін айтты. Сондай-ақ, «Халықтық ерік» партиясынан шыққан және ашық гей екенін жасырмаған ЛГБТ+ құқықтары жөніндегі белсенді Росмит Мантилла да 2015 жылғы сайлауда балама депутат болып сайланды; екеуі де Венесуэла парламентінің тарихындағы алғашқы ЛГБТ+ мүшелері. 2016 жылдың мамыр айында Ұлттық Ассамблея 17 мамырды Халықаралық гомофобияға, трансфобияға және бифобияға қарсы күрес күні деп белгілейтін қарарды бірауыздан мақұлдады. Бұл қарардың мақсаты – қоғамдағы хабардарлықты арттыру және жыныстық бағдары, гендерлік идентиті немесе гендерлік өрнегіне байланысты дискриминациямен, стигматизациямен, зорлық-зомбылықпен және құқықтардан айырумен күресуді қолдау. Алайда, 2016 жылдың тамызында Жоғарғы Сот бұл қарарды күштен шығарды.

Қоғамдық пікір

2013 жылдың 8 қарашасы мен 2014 жылдың 12 ақпаны аралығында жүргізілген Pew Research Center зерттеуінің нәтижесі бойынша, венесуэлалықтардың 28%-ы бір жынысты некелерді қолдады, ал 61%-ы қарсы болды. 2013 жылғы Pew Research Center пікір сауалы көрсеткендей, венесуэлалықтардың 51%-ы гомосексуализмді қоғам қабылдауы керек деп санайды, ал 42%-ы қабылдамауы керек деп санайды. 18 мен 29 жас аралығындағы адамдардың 57%-ы оны қабылдау керек деп санайды, 30 мен 49 жас аралығындағы адамдардың 51%-ы және 50 жастан асқандардың 45%-ы. 2015 жылдың мамыр айында PlanetRomeo, ЛГБТ әлеуметтік желісі, өзінің алғашқы Гей Бақыт Индексін (GHI) жариялады. 120-дан астам елден келген гей-еркектерге қоғамның гомосексуализмге деген көзқарасы, басқа адамдармен қарым-қатынастағы тәжірибесі және өмірмен қанағаттанғандығы туралы сұрақтар қойылды. Венесуэла 48 ұпаймен Суринамнан жоғары, Эквадордан төмен 45-орында болды. 2023 жылы Equilibrium – Экономикалық даму орталығының (Equilibrium CenDE) жүргізген сауалнамасы бойынша, венесуэлалықтардың 55%-ы бір жынысты некелерді қолдады (41%-ы «толығымен», 14%-ы «шамалы»), ал 32%-ы қарсы болды (25%-ы «толығымен», 7%-ы «шамалы»). Сауалнамаға қатысушылардың 48%-ы бір жынысты жұптардың бала асырап алуын қолдады (34%-ы «толығымен», 14%-ы «шамалы»), ал 39%-ы қарсы болды (28%-ы «толығымен», 11%-ы «шамалы»).

Жиынтық кесте

Бір жынысты жыныстық қатынас заңды (1997 жылдан бастап) Келісімнің тең жасы (16) (1997 жылдан бастап) Тек жұмыспен қамтудағы кемсітушілікке қарсы заңдар (1996 жылдан бастап "жыныстық таңдау" негізінде, 2012 жылдан бастап жыныстық бағдарға байланысты) Тауарлар мен қызметтерді ұсынудағы кемсітушілікке қарсы заңдар (1996 жылдан бастап "жыныстық таңдау" негізінде, 2012 жылдан бастап жыныстық бағдарға байланысты) Барлық басқа салалардағы кемсітушілікке қарсы заңдар (соның ішінде тікелей және жанама кемсітушілік, жеккөрушілік сөздер) / (тек Мерида штатында) Бір жынысты некелер (Ұсынылған) Бір жынысты жұптарды мойындау (Ұсынылған) Жалғыз ЛГБТ адамдарының бала асырап алуы Бір жынысты жұптардың бала асырап алуы Бір жынысты жұптардың бірлескен бала асырап алуы Бір жынысты жұптардың балалары үшін туу куәлігінде автоматты ата-ана ретінде тіркелуі (2016 жылдан бастап) ЛГБТ адамдарға әскери қызметке ашық түрде қатысуға рұқсат етілді (2023 жылдан бастап) Заңдық жынысты өзгерту құқығы Лесбиян әйелдер үшін ЭКО-ға қол жеткізу Кәмелетке толмағандарға конверсиялық терапияға тыйым салынды Гей ерлер жұптары үшін коммерциялық аналық (суррогаттық) МСМ-ға қан тапсыруға рұқсат етілді.